Jazǵy demalys bastalysymen kóptegen jasóspirim qosymsha tabys tabýdyń jolyn izdeıdi. Biri ýaqytsha jumysqa ornalasýǵa umtylsa, endi biri áleýmettik jelidegi jarnamalarǵa senedi. Alaıda dál osy kezeńde qylmystyq toptar men alaıaqtardyń arbaýyna túsip qalý qaýpi de artady. Búginde ınternet keńistiginde «joǵary jalaqy», «tájirıbe qajet emes», «erkin jumys kestesi» degen sıpattaǵy habarlandyrýlardyń tasasynda jasóspirimderdi esirtki bıznesine tartý áreketteri jıilep otyr.
Bul másele Almaty qalasynyń О́ńirlik kommýnıkasııalar qyzmeti alańynda ótken brıfıngte keńinen talqylandy. Jıynǵa Almaty qalasy Polısııa departamenti Esirtki qylmysyna qarsy is-qımyl basqarmasynyń aǵa jedel ýákili, polısııa maıory Sulýshash Dosbolova men psıholog Ǵalııa Nazhanova qatysty.
Mamandardyń aıtýynsha, qylmyskerler jasóspirimderdi kóbine áleýmettik jeliler, messendjerler jáne túrli ınternet-platformalar arqyly izdeıdi. Olar zańsyz áreketti qarapaıym kýrerlik qyzmet nemese kómekshilik jumys retinde kórsetip, ońaı aqsha tabýǵa qyzyqtyrady.
– Jasóspirimderdiń kóbi ózderin jaı ǵana jumys istep júrmin dep esepteıdi jáne onyń saldary týraly oılana bermeıdi. Arbaýshylar aldymen senimge kirip, qarym-qatynas ornatady. Keıin adamdy birtindep qylmystyq shemaǵa tartady. Jasóspirim naqty nemen aınalysyp júrgenin túsingen kezde bul júıeden shyǵý óte qıynǵa soǵady, – deıdi S.Dosbolova.
Quqyq qorǵaý organdary keıingi jyldary esirtki qylmysyna tartylǵan kámeletke tolmaǵandardyń sany artqanyn baıqap otyr. Buryn olar kóbine tyıym salynǵan zattardy tutynýshy retinde tirkelse, qazir zańsyz aınalymnyń tikeleı qatysýshysyna aınalyp barady. Eń alańdatarlyǵy, olardyń basym bóligi óz áreketiniń qanshalyqty aýyr qylmys ekenin tolyq túsine bermeıdi.
Sarapshylar elimizdiń zańnamasynda esirtki qylmysy úshin jaýapkershilik óte qatań ekenin eske saldy. Mundaı quqyqbuzýshylyq boıynsha qylmystyq jaýapkershilik 14 jastan bastalady. Jasalǵan árekettiń sıpatyna qaraı jaza merzimi 10 jyldan 15 jylǵa deıin, keı jaǵdaıda odan da uzaq bolýy múmkin. Máselen, esirtki jarnamasyn graffıtı arqyly nasıhattaǵany úshin alty jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý qarastyrylsa, esirtki tasymaldaýshysy retinde áreket etkender on jylǵa deıin sottalýy yqtımal.
Brıfıng barysynda psıholog Ǵalııa Nazhanova qylmyskerler jasóspirimderdiń psıhologııalyq ereksheligin sheber paıdalanatynyna nazar aýdardy. Onyń aıtýynsha, búginde olar áleýmettik jaǵdaıy tómen otbasylardyń balalaryn ǵana emes, ınternetke erkin qol jetkizetin, óz betinshe ómir súrip, qarjylyq táýelsizdikke umtylatyn kez kelgen jasóspirimdi nysanaǵa alady.
– Qazir esirtki qylmysyna arbaýshylar tek qıyn jaǵdaıdaǵy balalardy izdemeıdi. Qolynda smartfony bar, ınternet qoldanatyn jáne tezirek derbes bolǵysy keletin qarapaıym jasóspirimderdiń ózi olardyń nazaryna iligýi múmkin. Kóp jaǵdaıda bári esirtkiden emes, qosymsha jumys izdeýden bastalady. Jasóspirim mundaı usynysqa qylmysker bolǵysy kelgendikten emes, onyń saldaryn tolyq túsinbegendikten kelisedi, – deıdi maman.
Psıhologtiń aıtýynsha, arbaýshylar jastardyń táýekelge beıimdigin, qatarlastary arasynda moıyndalýǵa degen umtylysyn, belgili bir ortaǵa tıesili bolýǵa degen qajettiligin tıimdi paıdalanady. Sondyqtan aldyn alý jumystary bala kúmándi usynyspen kezdespeı turyp bastalýy kerek.
Mamandardyń ortaq pikirinshe, qaýiptiń aldyn alýda otbasynyń róli erekshe. Ata-analar balasynyń mekteptegi úlgerimin qadaǵalaýmen shektelmeı, onyń ınternettegi belsendiligine, aralasatyn ortasyna, bos ýaqytyn qalaı ótkizetinine nazar aýdarǵany jón.
Mamandar jasóspirimniń minez-qulqyndaǵy kútpegen ózgeriske beıjaı qaramaýǵa shaqyrady. Belgisiz jerden aqsha tabýy, qymbat zattar satyp alýy, burynǵydan tuıyqtalyp ketýi, telefondaǵy hat-habarlaryn jıi óshirýi, jańa dostary týraly aıtýdan qashqaqtaýy nemese úıden jıi shyǵyp ketýi alańdaýǵa negiz bolýy múmkin. Degenmen mundaı belgilerdiń bolýy mindetti túrde qylmysqa qatysy bar degendi bildirmeıdi. Eń bastysy – ashyq áńgime men senimdi qarym-qatynasty saqtaý.
– Eger úıde jasóspirim kúmándi jumys usynysy týraly ashyq sóılese alatyn eresek adam bolmasa, ol keńesti sol usynysty jasaǵan adamdardan suraıdy. Sondyqtan ata-anamen senimdi baılanys óte mańyzdy, – deıdi Ǵ.Nazhanova.
Brıfıngte jastar úshin qaýipsiz balamalar qalyptastyrý máselesi de kóterildi. Sarapshylar jasóspirimderge zańdy túrde jumys isteýge, óz qabiletin damytýǵa, bos ýaqytyn mazmundy ótkizýge múmkindik beretin baǵdarlamalardy kóbeıtýdiń mańyzyn atap ótti.
Al eger jasóspirim esirtki tutynýǵa nemese esirtki qylmysyna tartylyp qoıǵan jaǵdaıda, oǵan tek medısınalyq kómek kórsetý jetkiliksiz. Mamandar mundaı jaǵdaıda psıhologııalyq qoldaý, áleýmettik beıimdeý jáne otbasymen júrgiziletin jumysty qamtıtyn keshendi ońaltý sharalary qajet ekenin aıtty.
Qoǵamda jıi aıtylatyn «ońaı aqsha» uǵymy keıde jasóspirimderdi aýyr qylmysqa jeteleýi múmkin. Sondyqtan búgingi sıfrlyq dáýirde balalardyń qaýipsizdigi tek quqyq qorǵaý organdarynyń ǵana emes, ata-analardyń, bilim uıymdarynyń, tutas qoǵamnyń ortaq jaýapkershiligine aınalyp otyr. Ýaqtyly júrgizilgen túsindirý jumysy men senimdi qarym-qatynas talaı jasty qaýipti qadamnan saqtap qalýy múmkin.
ALMATY