Táýelsiz Qazaqstannyń quqyqtyq júıesin qalyptastyrý men ulttyq rýhanııatyn jańǵyrtý isinde ózindik qoltańbasyn qaldyrǵan kórnekti tulǵalardyń biri – zań ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstannyń qurmetti sýdıasy, qoǵam qaıratkeri Beket Turǵaraev. Ol búkil sanaly ǵumyryn zań ústemdigin ornyqtyrýǵa, sot júıesiniń bedelin arttyrýǵa, ulttyq qundylyqtardy dáripteýge arnaǵan azamat.
Beket Turǵaraev eńbek jolyn sot jáne quqyq qorǵaý salasynda bastap, el táýelsizdiginiń alǵashqy jyldaryndaǵy kúrdeli kezeńde quqyqtyq memlekettiń negizin nyǵaıtýǵa belsene atsalysty. Zańger retindegi basty ustanymy – adaldyq, memleket múddesine beriktik, adam taǵdyryna degen joǵary jaýapkershilik boldy. Ol qaı qyzmette júrse de sot bıliginiń bedeli men qoǵamdaǵy rólin kóterýge kúsh saldy.
Tulǵanyń el jadynda qalýy laýazymymen emes, sol qyzmette júrip jasaǵan isimen ólshenedi. Ásirese tarıhı kezeńderde qabyldanǵan batyl sheshimder men el ıgiligine baǵyttalǵan naqty ister adamnyń shynaıy bolmysyn aıqyndaıdy. Osy turǵydan alǵanda Beket Turǵaraev – iskerlik pen jaýapkershilikti ómirlik qaǵıdasyna aınaldyrǵan qaıratker.
Túrkistan oblysy Qazyǵurt aýdanynda dúnıege kelgen Beket Turǵaraev Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń zań fakýltetin úzdik bitirip, eńbek jolyn Shymkent oblystyq sotynda taǵylymdamashy retinde bastady. Bilimdi ári alǵyr jas maman kóp uzamaı kásibı qabiletimen kózge túsip, oblystyq sottyń múshesi bolyp saılandy. Keıin on eki jyl boıy oblystyq sot sýdıasy qyzmetin abyroımen atqardy.
1989 jyly Shymkent qalasyndaǵy Dzerjınskıı aýdandyq halyq sotynyń tóraǵasy bolyp saılanǵan ol quqyqtyq aǵartýshylyqqa erekshe kóńil bóldi. Onyń bastamasymen sot janynan qoǵamdyq negizdegi halyq ýnıversıteti qurylyp, halyq zasedatelderi men túrli sala qyzmetkerleriniń quqyqtyq bilimin jetildirýge múmkindik jasaldy. Nátıjesinde, atalǵan sot respýblıkadaǵy úlgili bazalyq sottardyń birine aınalyp, onyń jumys tájirıbesin taratý jóninde Ádilet mınıstrligi arnaıy qaýly qabyldady.
1992 jylǵy 16 qańtarda Joǵarǵy Keńestiń XII shaqyrylymyndaǵy sessııada Ońtústik Qazaqstan oblystyq sotynyń tóraǵasy bolyp saılanǵan Beket Turǵaraev quqyqtyq mádenıetti kóterýge baǵyttalǵan kóptegen bastamany júzege asyrdy. Onyń basshylyǵymen sot jumysyna kompıýterlik júıe engizilip, sýdıalardyń kásibı deńgeıin arttyrýǵa arnalǵan ádistemelik kabınetter ashyldy. Sot májilisi zaldaryna Tóle bı, Qazybek bı jáne Áıteke bı esimderiniń berilýi ulttyq quqyqtyq dástúrdi jańǵyrtýǵa baǵyttalǵan taǵylymdy qadam boldy. Bul bastama sýdıalardyń rýhyn kóterip qana qoımaı, halyqtyń tarıhı quqyqtyq sanasyn nyǵaıtýǵa da yqpal etti.
Sot júıesindegi jarııalylyq pen ashyqtyq qaǵıdattaryn ornyqtyrýǵa erekshe mán bergen Beket Turǵaraev halyqtyń quqyqtyq saýatyn arttyrýdy basty mindetterdiń biri sanady. Onyń bastamasymen oblystyq sottyń quryltaıshylyǵymen «Zań jáne zaman» gazeti jaryq kórdi. Bul quqyqtyq memleket qurý jolyndaǵy mańyzdy aǵartýshylyq quralǵa aınalǵan, respýblıka kólemindegi alǵashqy mamandandyrylǵan quqyqtyq basylymdardyń biri edi.
B.Turǵaraev Soltústik Qazaqstan oblystyq sotynyń tóraǵasy bolyp turǵan kezeńde óńirdegi sot júıesiniń bedelin arttyrýǵa zor eńbek sińirdi. Sot júıesinde jarııalylyq, ádildik, kásibılik qaǵıdalaryn engizip, oblystyq sotty respýblıkadaǵy aldyńǵy qatarly bazalyq sottardyń birine aınaldyrdy. Sýdıalardyń kásibı deńgeıin kóterý, halyqtyń sotqa degen senimin nyǵaıtý, zań ústemdigin qamtamasyz etý baǵytyndaǵy bas-tamalary respýblıka kóleminde joǵary baǵalandy. Nátıjesinde, B.Turǵaraevtyń iskerligi men uıymdastyrý qabiletin baǵala-ǵan sýdıalar qaýymdastyǵy ony respýblıka sýdıalar odaǵynyń tóraǵasy etip saılady. Ol sýdıalar odaǵynyń eń joǵarǵy marapaty – «Úsh bı» belgisine ıe boldy.
Beket 2002 jyly «Atqarýshylyq is júrgizýdi uıymdastyrý men damytý týraly» degen tyń taqyrypta kandıdattyq dıssertasııa qorǵap, ony odan ári tereńdete zertteı kele 2007 jyly «Atqarýshylyq is júrgizý quqyǵynyń teorııalyq problemalary» degen taqyrypta doktorlyq dıssertasııany da sátti qorǵady.
B.Turǵaraevtyń azamattyq tulǵasyn aıqyndaıtyn erekshe qyry – onyń ulttyq rýhanııatqa degen janashyrlyǵy. Ol el tarıhyn, ulttyq qundylyqtardy, qazaq ádebıeti men mádenıetin qoldaýǵa árdaıym atsalysyp keledi.
Bekeń Soltústik Qazaqstan oblysyna barǵan kezde bul óńirdiń kezinde qazaqtyń qasıetti topyraǵy, ulttyń altyn besigi bolǵanyn, alaıda ýaqyt óte kele qazaqtyń kóptegen tarıhı tulǵalarynyń aty umytylyp, rýh pen sabaqtastyq álsireı bastaǵanyn tereń sezindi. Osyǵan oraı ol sot jumysymen ǵana shektelip qalmaı, soltústik óńirdegi qazaq rýhanııatyn qaıta túletýge, ulttyq tarıhı sanany qaıta jańǵyrtý isine belsene kiristi. «Jeti jarǵy» jáne «Qojabergen jyraý» halyqaralyq qaıyrymdylyq qoryn quryp, qazaq halqynyń dańqty batyry, jyraý Qojabergen Tolybaıulynyń ataqty «Elim-aı» jyryn, taǵy da basqa shyǵarmalaryn jaryqqa shyǵaryp, onyń týǵan jerdi jaýdan qorǵaýda orasan zor úles qosqan uly tulǵa ekenin halyqqa jetkizdi. 2013 jyly Q.Tolybaıulynyń 350 jyldyǵyna oraı Ǵylym akademııasynda «Qojabergen jyraý – uly dala daýysy» atty halyqaralyq konferensııa, Astanada Eýrazııa ýnıversıtetinde «El tutastyǵy úshin kúresken qaharman tulǵa – Qojabergen jyraý» atty respýblıkalyq ǵylymı praktıkalyq konferensııa ótkizdi.
Keńestik kezeńde tolyq baǵasyn ala almaǵan Alash qaıratkerleriniń eńbekterin halyqqa qaıta tanytý baǵytyndaǵy bastamalardy qoldap otyrdy. Maǵjan Jumabaev murasyn ulyqtaý isine de úlken úles qosyp, onyń shyǵarmashylyǵyn nasıhattaý, aqyn rýhyna taǵzym etý, ádebı murasyn jas urpaqqa jetkizý baǵytyndaǵy mádenı sharalardyń uıymdastyrylýyna qoldaý kórsetti. Úkili Ybyraı, Aqan seri, Birjan sal, Segiz Seri, Shal aqynnyń eńbekterin jınaqtap, kitap etip shyǵaryp, mádenı oshaqtarǵa, mektepter men joǵary oqý oryndaryna, oqyrmandar qaýymynyń qolyna jetýine demeýshilik jasady.
Beket Turǵaraev qaı óńirde qyzmet atqarsa da týǵan jer uǵymyn bıik qoıdy. Ol «Týǵan jerge taǵzym» atty aksııa ótýge bastamashy bolyp, Qazyǵurt aýdany Taldybulaq aýylynda ózi oqyǵan bastaýysh mektepti jańadan turǵyzyp, ony 9 jyldyq ortalaý mektepke aınaldyrýǵa atsalysty. Mektepti tolyq kompıýterlendirip, kitaphanasyn uıymdastyryp berdi. Qazyǵurt aýdanynyń 75 jyldyq mereıtoıyna tartý retinde «Qazyǵurt» atty tarıhı-tanymdyq ensıklopedııasynyń shyǵýyna, sondaı-aq «Ońtústik Qazaqstan» ensıklopedııasynyń da jaryq kórýine demeýshilik jasady.
Týǵan jeri Saraphana aýylynyń mańyndaǵy Shymkent – Tashkent halyqaralyq kúre joldyń boıynda 10 gektar jerge jastar saıabaǵyn ashyp, oǵan myńdaǵan túrli kórkem aǵash egip, jaryq ornatyp, trotýar salyp, granıt tasqa uly Abaıdyń tárbıelik máni erekshe qasıetti qara sózderin jazdyryp, gúlzar baqqa aınaldyrdy. Jeńistiń 70 jyldyǵy qarsańynda sol saıabaqtan «Babalar rýhyna taǵzym» keshenin ashyp, soǵystan qaıtpaı qalǵan bozdaqtar men soǵystan kelip adal eńbekke aralasyp, dúnıeden ótken ardagerlerdiń atyn mármár tasqa jazdyrdy.
B.Turǵaraevtyń bastamasymen elimizde kóptegen rýhanı kezdesý, ǵylymı konferensııa, tarıhı-tanymdyq is-shara uıymdastyrylyp keledi. Ol qandaı qyzmette júrse de, el múddesin joǵary qoıyp, ádildik pen adamgershilik qaǵıdalaryn berik ustanady.
Bekeńniń eseli eńbegi memleket tarapynan joǵary baǵalanyp, «Qurmet», «Parasat» ordenderimen, birneshe medalmen marapattaldy. Ol – qazaqtyń joǵyn túgendep júretin jomart júrekti, tereń oıly, ór rýhty azamat. Kisilik kelbeti keskindelgen, parasat-paıymy bıik Bekeń – sheshen ǵana emes, qolǵa alǵan tirligin túbine jetkizetin istiń, berik ustanym men ýádeniń de adamy. Búkil sanaly ǵumyryn tynymsyz eńbekke, bar kúsh-jigerin zań men tártiptiń nyǵaıýyna, elimizdiń alǵa damýyna, ádilettiktiń aq týynyń bıikteı berýine arnap keledi. Prezıdenttiń «adal adam, adal eńbek, adal tabys» degen sózderi Bekeńniń ómir jolyna qarap aıtylǵandaı.
Qýanysh AITAHANOV,
memleket jáne qoǵam qaıratkeri