«Egemen Qazaqstan» gazetinde jaryq kórgen ǵalym, akademık aǵamyz Tóregeldi Sharmanovtyń «Qundylyqtar quldyraýy» atty maqalasy oı túbinde jatqan ulttyq sherimizdi tereńinen qozǵap, aqyl-oı aıdynymyzda surapyl tolqyn týdyrdy. Alty Alashtyń aýzy dýaly aqsaqaly, akademık aǵasynyń aıtaryna aldymen oı qosyp, ulaǵatty oı qorytqandardyń biri – halqymyzdyń qalaýly tulǵasy Qýanysh Sultanov boldy. Kórnekti qoǵam qaıratkeri «Uıat týraly aıtý uıat bolyp barady» atty maqalasynda ǵalym oıyn odan ári jiliktep taratyp, ulttyq bolmysymyzǵa jat, oı-sanamyzdyń ózegine qurt túsiretin talaı kesapattyń betin ashyp, eldigimizge eleýli kesirin tıgizetin kóptegen kórinisterdi tereń taldap, kóptegen kemshilikti kózimizge shuqyp kórsetip berdi.
Qadirli eki aǵamnyń osyndaı oı tolqynysy bekerden beker aıtylyp otyr ma? Bul qoǵamdyq dertterdiń sharasynan asyp, sheginen shyǵyp ketkenin kórsetse kerek. Elimizdiń erteńi úshin alańdaıtyn árbir azamat «Egemen Qazaqstanǵa» shyqqan maqalalardyń baıybyna baryp, aqyl-zerdesine salyp, muqııat tarazylaýy tıis.
Osy jerde meniń de oı-sanamda mynadaı oılar qylań beredi: biz osynaý indetti qaıdan juqtyrdyq? Onyń bastaý kózi qaıda? Jáne bul indetten qutylýdyń joly bar ma? Menińshe, osy saýaldarǵa jaýap izdeýdiń joly – birinshi kezekte myna máselelerdiń betin ashyp alǵanymyz jón. Biz, ıaǵnı qazaq qandaı halyqpyz? Munyń jaýaby bireý – bizdiń halyq, sóz joq, yqylym zamannan ádilettikti tý etken, san ǵasyrlyq tarıhynda qalyptasqan shuraıly tili, tań ǵajaıyp kórkem salt-dástúrleri men ózine ǵana tán ulttyq qundylyqtary bar dana halyq. «Malym – janymnyń sadaǵasy, janym – arymnyń sadaǵasy» degen ustanym ultymyzdyń ar-ujdan aldyndaǵy asqaq rýhanı qundylyǵyn pash etip turǵany belgili. Akademık ǵalym aǵamyzdy tolǵandyryp, qolyna qalam aldyrǵan da osynaý baǵa jetpes qundylyqtardyń arzandap bara jatqandyǵy. Árıne, atalǵan maqalalarda aıtylǵan aýyr syrqattardyń kóbin táýelsizdikpen baılanystyrý qısynǵa kelmeıdi. «Úsh kez qalyńdyqtaǵy muz bir kúnde qatpaıdy» deıdi qytaı danalyǵy. Máseleniń mánine tereń úńilsek, qundylyqtar daǵdarysynyń túp-tamyry ádiletsizdikte jatyr. Al ádiletsizdik pen álimjettikti bizge otarshyldar ózimen birge ala kelip, ǵasyrlar boıy bizdiń sanamyzǵa synalap sińirip, ulttyq qundylyqtarymyzdy sanaly, josparly túrde oırandaýmen aınalysty. Aryǵa barmaı-aq, keshegi Abaı zamanyndaǵy qazaqqa berilgen eń joǵary mansap bolys saılaýynyń ózi qııanat pen ádiletsizdikke quryldy. «Bolys boldym minekı, bar malymdy shyǵyndap. Túıede qom, atta maı, qalmady elge tyǵyndap» – deýi sol dáýirdegi ádiletsiz saılaý básekesiniń aınytpaı salǵan sýreti bolatyn. Halqymyzdyń «jaqsy menen jamandy aıyrmaýǵa» boı aldyrýy da «óz qolyńnan ketken soń endi óz yrqyń» degen qıly zamandardyń kesapaty bolatyn. Mine, osynyń bári kele-kele halyqtyń azǵyndaýyna, birtin-birtin tobyrlyq sananyń tóbe kórsetýine jol bastady.
Al qazaq halqy óz bıligi ózinde bolǵan azat zamanda qalaı edi? О́z basym ol zaman daý joq: áleýmettik ádilettilik saltanat qurǵan, «jarlysy men baıy teń», «bas kespek bolsa da til kespek joq , jesirin jylatpaǵan, jetimin qańǵytpaǵan, batyry maıdanda, bı-sheshenderi men aqyn-jyraýlary sharshy topta synalatyn asyl dástúrin bylaı qoıǵanda, qarakóktiń tuqymy han-sultandarynyń ózi qan maıdanda ózin dáleldep, el basqarýǵa múmkindik alatyn. Qazaqtyń on eki hany jat jurttyq jaýlarmen keskilesken soǵys dalasynda el úshin sheıt bolýy munyń aıqyn dáleli. Mundaı erlik dastanyn basqa elderdiń tarıhynan kezdestirý qıyn.
Meniń bul mysaldardy aıtyp otyrǵan sebebim, bodandyq dáýirde boıymyzǵa sińgen tobyrlyq derttiń sol qozdyrǵyshtarymen aıaýsyz kúres ashýǵa táýelsizdik alyp, óz bıligimiz ózimizge tıgennen keıin de qazaq elıtasy daıyn bolmaı shyqty. Sebebi, ádiletsizdikke ábden boıymyz úırenip, etimiz ólip ketken. Tipti, qazaq zııalylarynyń kóbisi maqtanýǵa qumar, arzan maqtaýǵa da ábden mashyqtanǵan. Sondyqtan da búgingi kúni aqyndarymyz shetinen «uly», qazaq poezııasyndaǵy ǵajaıyp qubylys dep sanalsa, jazýshylarymyz shetinen «klassık» bolyp aldy. Olardyń shyǵarmashylyǵyn shynaıy janashyrlyqpen taldap, kemshilikterin ashyp aıtatyn syn maqalalar joqtyń qasy.
Keńestik dáýirde de tazalyǵyn joǵalta qoımaǵan salanyń biri ǵylym salasy edi. Sol jalǵandyqty kótermeıtin, tek shyndyq pen tazalyqtan ǵana turatyn ǵylymnyń ózi búgingi kúni ábden laılanyp bitti. Jasyratyny joq, ǵylymı ataq-dárejeni saýdaǵa aınaldyryp, kim kóringenge jomarttyq úlestirgen de óz aramyzdan shyqqan qazaqtyń ǵalymsymaqtary bolatyn. Táýelsizdik alǵaly beri ǵylym-bilim salasy atsyz-ataqsyz reformadan da kóz ashpaı keledi. Joǵary oqý oryndarynyń sanynan kisi jańylady. Odan laıyqty qorytyndy jasap jatqan quzyretti bılik ıelerin óz basym kezdestirgen joqpyn. Arzan ataq dáreje ǵylym-bilim salasymen ǵana shektelmeıdi eken. Búginde ol qoǵamnyń barlyq salasyna tamyr jaıyp úlgergen. Tipti, myqtap ornyǵyp alǵan dese de bolady. Mysaly, armııa, polısııa sııaqty salalarda generaldardyń sanynyń kóptigi kisi shoshyrlyq. Tipti, olardyń birazy jap-jas jigitter. Beıbit zamanda olar qandaı eren erligimen osyndaı ataq-dárejege jetti eken dep oılaısyń keıde. Halqymyzdyń qaharman uly, qan maıdandy bastan ótkergen batyr babamyz Baýyrjan Momyshulyna general sheni buıyrǵan joq. Bizdiń elimizdegi eń joǵarǵy áskerı ataq-shenniń osy generaldyq dárejemen toqtaǵany bir esepten durys bolǵan dep oılaımyn. Eger bizde marshaldyq dáreje belgilengen bolsa, beıbit kúnniń qanshama «marshaldary» qaptap shyqqan bolar ma edi?!.
Al memlekettik qyzmetke ýyzdaı jas, búldirshindeı bala sanalatyn jastardyń taǵaıyndala salýy úırenshikti kóriniske aınaldy. Oblys ákimdigi men mınıstrlik laýazymdarǵa qonjııa salatynyna tańǵalmaıtyn kúnge jettik. «Bıik mansap – bıik jartas. Qalyqtap qyran da shyǵady. О́rmelep jylan da shyǵady» deýshi edi hakim Abaı. Daryndy jastardy qalyqtap ushqan qyranǵa balaıyn deseń, olardyń arasynda óziniń týǵan halyqtyń tilin úırenýge de yqylas-peıil tanytpaıtyndaryn kórgende qaradaı qarnyń ashady. Saırap jatqan sanaly eńbektiń izderin kórip jarytpaısyń. Memlekettik qyzmette ádiletti báseke bolmaǵan soń, onyń shyn máninde aıtarlyqtaı tartymdylyǵy da joq. Bul týraly Elbasymyz: «Kóbine-kóp memlekettik qyzmetshilerde aıqyn mansaptyq keleshek joq, al qyzmette joǵarylaý sol baıaǵy qamqorshylarǵa baılanysty. Men mańyzdy memlekettik baǵdarlamalar men jobalardyń túrli deńgeılerdegi jekelegen sheneýnikterdiń biliksizdiginen «zardap shegip» jatqanyn bilemin» – degen edi. Elbasy sóziniń jany bar. Keıbireýlerdiń qamqorshylarynyń arqasynda ózi basqaratyn salaǵa kezdeısoq kelip, qoly kótere almaıtyn shoqpardy beline baılap júrgenin kórgende, sol shirkinderdi shynymen aıaısyń. Memlekettik qyzmette satylap ósý dástúrinen jańylyp qaldyq. Taıaýda ótken «Nur Otan» partııasynyń XVI sezinde Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev tap osy máseleni atap turyp kórsetti. Joǵarydaǵy kókeleriniń jetekteýimen mańyzdy memlekettik qyzmetke jaıǵasa salý sybaılas jemqorlyqtyń dendeýine, ákimshilik júıeniń bedeliniń túsýine, onyń arty memlekettik bılik satylarynyń qadirsiz bolýyna ákep soǵýda. Elimizdiń ákimshilik qurylymdarynda kezdeısoq júrgen mundaı shen-shekpendiler jeterlik. Olardyń zardaby tutas qoǵam men qarapaıym salyq tóleýshilerge tıip otyr.
Osy tusta qazirgi jastardy basy artyq kinálaı berýdi óz basym quptamaımyn. Bizdiń qazirgi jastarymyzdan jan-jaqty tolysqan keremet urpaqtar tolqyny ósip keledi. Memlekettiń mindeti olarǵa shynaıy, ádiletti básekelik orta qalyptastyrý bolmaq. Bizde kóptegen salada, ásirese, jekemenshik sektorlarda naryqtyq qatynastardyń óz zańdary saltanat quryp, shynaıy daryndylarǵa suranystyń kún sanap kóbeıip kele jatqany qýantady. Mundaı básekelestik qoǵamnyń barlyq salasyna birtindep dendep engen kezde bári de óziniń qalypty arnasyna qaıtatyn bolady.
Asta-tók toı-tomalaqtyń ózi de, «beker mal shashpaq ta», jiliktiń maıly basyna ıelik etip, ulan-asyr baılyqqa jeńil jolmen jetkenderdiń «ózinde barmen kózge uryp» ózgeden artylýǵa tyrashtanǵan dańǵaza tirligi ǵana. Ádiletti naryqtyq báseke ondaılardy da keshikpeı óz ornyna qoıatyn bolady. Al qolynda joq bola tura, álgindeılerge eliktep, maqtan qýyp júrgender – Abaıdyń jıyrma birinshi qara sózinde aıtylatyn: «Nadandyǵy tolyq, adamdyǵy ábden tolyq emes» jandardyń sanatynan. Bizdiń qoǵam keleshekte ádiletti qoǵamdyq júıeni qalyptastyrýmen birge sanadaǵy jat pıǵyl, jaman ádettermen, ásirese, nadandyqpen de aıaýsyz kúresýge mindetti.
Kez kelgen bılik qoǵamdaǵy teris ádet-pıǵyldarmen kúresý úshin eń aldymen ádiletti, qoǵamnyń barlyq múshesine birdeı tıimdi qoǵamdyq júıe qalyptastyrýǵa kúsh salýy kerek. Tıimsiz, belgili bir toptardyń múddesine ǵana qyzmet etetin júıede ómir súretin adamdardyń basym kópshiliginiń qoǵamda joly bolmaı, tumsyǵy tasqa tıip, saly sýǵa ketip júredi. Mundaıda ádiletti qoǵam ǵana ómirdegi ádiletsizdik pen teris pıǵyldarǵa tabıǵı tosqaýyl jáne tejegish bola alady. Saldary jeke adamdardyń múddesi men jaýapkershiligi tolyq úılesim tapqan kemeldi qoǵamdyq júıe ǵana bılik júıesindegi kóptegen qıyn túıinderdi ońtaıly sheship qana qoımaı, áleýmettik máselelerdi de sátti sheship bere alady. Sondyqtan da bizdiń qoǵamda ortaq qundylyqtar aıqyndalyp, solarǵa qaı kezde de negizgi basymdyq berilip otyrýy tıis. Keshegi keńestik júıeniń ózindik bir artyqshylyqtary tap osyndaı qundylyqtarǵa oıdaǵydaı oryn berýinde bolsa kerek. Nemese álemde ozyq damyǵan Eýropa elderiniń, bolmasa mynaý shyǵystaǵy japon memleketiniń negizgi damý arqaýy osyndaı ortaq qundylyqtarǵa negizdelgen.
Bizdiń bárimiz Táýelsizdikti eń basty qundylyq sanaımyz. Endi osyǵan memleketshildik pen dástúrli ulttyq qundylyqtarymyzdy qosyp, azat eldiń jarqyn kelbetin jasaýdy júıeleý qajet. Sonda kez kelgen adam, kez kelgen azamat qoǵamdyq qundylyqtardyń ne ekenin biletin bolady. Árkim óz basynan, júreginen sezingen jaǵdaıda memlekettiń jasampazdyq, ómirsheńdik sıpaty alǵa shyǵady. Jeke bastyń múddesin kúıtteý azaıady. Adaldyq, ádildik, shynshyldyq, tazalyq, shynaıy básekelestik bir kúnde ornyǵa salmaıdy; munyń bári Elbasymyz aıtqandaı: «Táýelsizdikti aı saıyn, apta saıyn, saǵat saıyn, sát saıyn qorǵap, kúsheıte berý kerek» degen asyl murattaryna azamattardyń jappaı qoldaýy, qatysýy, aralasýy, kerek bolsa aıqasýy arqyly qalyptasady. Otarshyldyqtyń zardabyn lezde jeńe salmaımyz. Ol jeti basty aıdahar sekildi bir basyn kesseńiz, ekinshi basy qaıta shyǵatyn jalmaýyzdyqqa negizdelgen. Táýelsiz elimizdiń jas býyny eń aldymen súıek sińdi sol dertterden boıyn tazartýǵa umtylǵany jón. Bul úshin asyl men jasyqty aıyra alatyn degdarlyq qasıetti oıatý, damytý, qýattaý, qanattandyrý sekildi is-áreketterdi ózimiz jasaýymyz kerek. Jahandaný degen joıdasyz nópirdiń aqparattyq tasqyny bir búıirden qyspaqqa alyp turǵan qazirgi jaǵdaıda jańqa tárizdi qaltyldap, tolqynnyń astynda qalsaq, eńse tikteý qıynǵa túsedi. Búgingi qazaq balasy, Ahmet Baıtursynulynyń tilimen aıtqanda, ózge eldermen, shet memlekettermen jarysqa túsip otyr. Sanadaǵy merezdik sor bolyp jabysatyn páleket. Qundylyqtardyń qunsyzdanýy sol álemdik jarysta bizdiń shań qaýyp qalýymyzǵa birden bir sebep bolýy múmkin. Elim, jerim, ultym degen asyl muratty jastarymyz qazir qaı kezdegiden de sergek bolýy shart.
Táýelsizdikti alý bar da, ony turlaýly etý degen taǵy bar. «Úılený ońaı, úı bolý qıyn» degen naqyl sózdi tuspaldap qoldanar bolsaq, el táýelsizdigin baıandy etý barǵan saıyn ońaıǵa túspeıtinine kózimiz jetip otyr. Elbasy Nursultan Nazarbaev óziniń kóregendigi men sarabdal saıasatkerligi arqyly osy kezge deıin memleketimiz ben ultymyzdyń basyna tóngen nebir syn-qaterdiń aldyn alyp, syndarly saıasat júrgizip keledi. Eldegi tynyshtyq pen turaqtylyqtyń shynaıy baǵasy men qadir-qasıetin tereń sezine bilý mańyzdy. Bul sózder ábden jattandy bolyp ketkendeı kórinedi keıde. Tipti, urynarǵa qara tappaı júretinder aınalada bolyp jatqan búlinshilik pen úrkinshiliktiń Qazaqstanda da oryn alýyn ashyq qalaıtynyn jasyrmaıdy. Shyn mánisinde oıy olaq, qımyly sholaq ondaı jandardyń ıeginiń astyndaǵyny da kórmeıtin kerenaý kerdeńdigin el-jurt biledi. Memleket basshysynyń qazaq qoǵamyn ilgeri jyljytý, izgilendirý, irgeli jolmen damytý tóńireginde jasap jatqan orasan eńbegi eldik pen memlekettilikti nyǵaıtýǵa baǵyttalǵanyn bárimiz kórip otyrmyz.
Tolǵaqty, túıtkildi máselelerdi ortaǵa salǵan azamattardyń janaıqaıyna ún qosý arqyly men de ózimniń osyndaı paıymdaýymdy nazarǵa usyndym. Qoǵamdyq qundylyqtarǵa basymdyq berilgen kezde ǵana ádiletti júıe ornyǵady. Sol sebepten de endigi tańda osy baǵytta tize biriktirip áreket jasaýdyń kezi keldi dep bilemin.
Murat BAQTIIаRULY,
senator.