Dos

О́tken júzjyldyqtyń jetpisinshi jyly. Baǵymyz janyp, QazMÝ-diń jýrnalıstıka fakýltetine oqýǵa túsken elýdeı qyz-jigitti qasıetti qarashańyraq – oqý ornymyz Almaty oblysy Shelek aýdanynyń Baıseıit atalatyn aýylyna temeki terýge jiberdi. Bolashaq jýrnalıst atanǵan stýdentterdiń bári derlik shetinen sen tur, men ataıyn deıtindeı arynymen de, shabytymen de aıǵa atylǵaly turǵan soıqandar sekildi. Áńgimelese qalsań, bári jazýshy, bári aqyn, ońaı-ospaq biri joq, ádebıet, poezııa, proza, baspasóz, radıo men televızııa jaıynda birdeńe aıtylsa, biriniń aýzyndaǵy sózin biri qaǵyp áketip, kez kelgen taqyrypty jilikteı shaǵatyndar kileń. Keshkilik jumystan keıin ústi-basy, bet-aýyzdaryna qonǵan shań-tozańdy sýyq sýmen shaıa salyp, jerge etpettep jata ketip, qalam-qaǵazdaryna jarmasyp óleń jazýǵa kirisetinderi qanshama!.. Solardyń arasynda júrip, ishindegi eń osaly men emes pe ekem dep qaradaı qýystanady ekensiń. Shynynda da, keıinnen kýrsymyzdan kúlli elimizge belgili tanymal talaı tulǵalar shyqty. Ol endi óz aldyna bólek áńgime. Jastar júrgen jer qashanda – ázil, kúlki, san alýan qyzyqtar. Birimizdiń týǵan kúnimizdi syltaý­ratyp, dereý basymyz qosylyp, mindetti túrde toılatamyz, dýmandatamyz. Qazaqstannyń túkpir-túkpirinen jınalǵan ýyzdaı jas jigitter men qyzdardyń minez-qulyq, júris-turysyn áli naqty baǵamdaı almaı júr­gen kezimiz. Birde osyndaı kezekti týǵan kúnde otyr edik. Jas shamasy jınalǵandardyń birazynan úlkendeý Gúlfaıza esimdi kýrstas qyzdyń qasyna jaıǵasqan qaratory óńdi, qalyńdaý qara murtty orta boıly jigit bólme toly stýdentterge buıyra sóılep: «Áı, bylaı yǵylysyp-tyǵylysyp syıysyp otyryńdar!» dep óktemdeý til qatty. О́ziniń kisige ótkir kózimen shanshyla qaraıtyn ádeti bar eken. Bireýdiń buıyra, ámir ete sóılegenin onsha jaqtyra qoımaıtyn «alańsyz, oısyz jas kúnimiz» (Abaı) ǵoı, nesin jasyraıyq, sol keshtiń barysynda álgi jigitpen birer márte shálkem-shalys kep te qalǵanbyz. Áıteýir, abyroı bolǵanda, Gúlfaıza bárimiz jaqsy kóretin orystyń tamasha aqyny Mıhaıl Svetlovtyń «Grenada» óleńin náshine keltire oqyp, poezııa qudiretine den qoıǵan jurttyń bolmashy ókpe-renishi zamatta tarap ketkendeı boldy. Sonymen, qońyr kúzde oqýy­myz da bastaldy. Dekanymyz Taýman Amandosov jaryqtyq keńes áskeri qata­rynan jýyrda ǵana oralǵan meni saqa jigit sanady ma, kim bilsin, áıteýir, «a» tobynyń starostasy etip taǵaıyndap, qolyma sol toptyń jýrnalyn ustatty. Bizdiń toptaǵylardyń bári derlik oqýǵa túspes buryn birer jyl óndiris oryndarynda eńbek etip, ásker qataryndaǵy azamattyq boryshyn ótep qaıtqan, qys­qasy, ne kerek, keıin aıtyp júre­tinimizdeı «ómir kórip» kelgen jastar eken. Osy kúngi belgili jazýshy, jasy bári­mizden úlkenimiz Atyraý oblysynyń Qyzylqoǵa aýdanynan kelgen Marat Májıtov, búgingi qazaq prozasynyń irgeli ókili Turysbek Sáýketaı, tanymal sport jýr­nalısi Nesip Júnisbaev, Atyraýdaǵy Ba­lyqshy aýy­lynyń jigiti, keıin Semeı oblysynyń Maqanshy aýda­nynan kelip, oqýǵa túsken Maıra atty qyzy­myzǵa úılenip, ýnıversıtetti támamdaǵan soń, kelinshegin ertip eline attanǵan, talaı jyldar boıy Qazaq radıo­synyń sondaǵy menshikti tilshisi bolǵan Kárim Bahreddınov, Al­maty oblysynyń Panfılov aýda­nynan kelgen, keıin Prezıdent Ákim­shiliginde kóp jyl qyzmet atqarǵan Qadyr Álimqulov, uzaq jyldar boıy «Almaty aqsha­my» gazetiniń, «Parasat» jýr­nalynyń bas redaktory bolǵan Erǵalı Saǵatov, «Egemen Qazaq­stan» gazeti aksıonerlik qoǵa­my­nyń prezıdenti Saýyt­bek Abdrahmanov, qazir «Qaz­Munaı­Gaz» mekemesinde jaý­ap­ty qyzmet atqaryp júrgen Aǵaı­dar Ysymov, baspasóz jáne basqa da salalarda abyroıly qyz­metter istep, attary muqym elge ta­nylǵan, búginde marqum bolǵan saıypqyran jýrnalıs­ter – Bolat Shýbaev, Shákızada Quttaıaqov, Joldyǵalı Baqytov... jáne bas­qa da kýrstastar, qashanda maqtan tutýǵa ábden turarlyq áriptesterimiz... Sóıtip, sabaqqa kirisip kettik. Qazaq tili degen pán oqy­tylady eken. Oqy­týshymyz Dáýletova Aqanaı apaı kesek pishimdi, zor deneli adam edi, jaryqtyq. Shyny kerek, osy qazaq tiliniń grammatıkasy, ere­jelerine kelgende mekteptegi kezimnen kibirtiktep qalatynym bar. Kýrstastarymyzdyń birazy sondaı eken. Sodan ǵoı, apaı bir ereje­niń mánin suraǵanda tap basyp jaýap bere almaǵan Erǵalı aýzyna túskenin aıta salyp, oqytýshy: «Ony qaıdan bildiń?» degende, «Júregim sezip tur», dep jurtty dý kúl­diretini. Osy aıtqany keıin qanatty sózge aınalǵan, naqty bilmeı turǵan nársemizdi «júregim sezip tur» deı salatynymyz bar. Al kýrstasymyz Quttybaı Sydyqov (baıaǵy «yǵylysyp-tyǵylysyp otyryńdar» deıtin murtty jigittiń dáp ózi) qazaq tili sabaǵynda aldyna jan salmaıtyn. Sóz taptaryn, grammatıkany jerine jetkize taldap, qazaq tiline qatysty biz bile bermeıtin dúnıelerdi shemishkeshe shaǵyp, alǵashqy saba­ǵynda jazǵan dıktantymyzǵa jappaı «ekilik» qoıǵan ustazymyzdy dán rıza qylatyn. Quddy, keshe ǵana mektep tabaldyryǵynan shyqqan oqýshy bala tárizdi, áıteýir, qazaq tili páninen qamshy saldyrmaıtyn. Teginde, óziniń minezi shataqtaý ma desem, olaı emes, ózim degenge ózegin julyp berýge daıar, naǵyz jany jaısań jigittiń tóresi bolyp shyqty. Ýnıversıtette qatar oqyǵan jigitter ózin kótermelep «Qut­tash» deıtinbiz. Sóıtip, birinshi kýrstan jan aıaspas dostar bolyp kettik. Buryn da birneshe ret aıtylǵandaı, bizdiń osy dos­tar óz aramyzda da, syrtqy ortada da «jeti dárýish» atalatyn. Jas shamasy jaǵynan úlkenimiz Qyzylordanyń Jalaǵash aýdanynan kelgen osy Quttybaı, odan keıin keńes áskeri qataryndaǵy eki jyldyq merzimdi qyzmetten oralǵan qarmaqshylyq Shákızada, zaısandyq men, Shymkenttiń Keles aýdanynan kelgen Saýyt­bek, Qyzylordanyń Shıeli aýda­nynyń týmalary Aǵaıdar men Joldas jáne túrkistandyq Tileýqabyl. Qaıda barsaq ta ju­bymyz jazylmaı birge júremiz. Tipti, jazǵy demalys kezinde de, aýylsharýashylyq ju­mystaryna barǵanda da, bir bólmege orna­lasýǵa tyrysatyn edik. Úshinshi kýrstyń qysqy kanıkýlynda ońtústik óńirde turatyn jigitterdiń úılerine qonaq bop qaıtýǵa uıǵardyq. Osy sapary­myzdy buryn da jazǵanbyz. Áıt­­kenmen, qazirgi áńgime  Jala­ǵ­a­sh aýdanynyń Tań aýylynda tu­ratyn Quttybaıdyń otbasyna barǵanymyz jaıynda. Qutekeńniń aýylyna barar aldynda Qy­zylorda qalasynda bolǵanbyz. Sondaǵy pedagogıkalyq ınstıtýtta oqıtyn Shákızadanyń tanys qyzdary shaqyryp, jataq­hanalaryna qonaqqa barǵan edik. Qysqasy, túnniń bir ýaǵyna deıin sonda otyryp, odan shyqqan boıda Qutekeńniń enesiniń úıine jetip, sál tynyqqan yrymyn jasaǵanbyz. Tań atysymen ornymyzdan turyp, shaı ishken boldyq. Biraq dastarqandaǵy eshteńege kóńil shirkin shappady. Endi Jalaǵashqa attanýymyz kerek. Bárimiz sol túngi saırannan keıin seń soqqan balyqtaı ózimizge ózimiz kele almaı otyrmyz. Sóıtkenshe bolǵan joq esik qaǵylyp, artynsha úıge eki qyz kirip keldi. Ekeýi de úrip aýyzǵa salǵandaı ádemi qyzdar kórindi. Ásirese, bireýi tipten aqqýdyń kógildirindeı, bet júzi jumyrtqadaı appaq, asa sulý eken. О́zi bizdiń Tileý­qabyldyń Túrkistan qa­la­synda birge oqyǵan synyptasy eken, kelgenimizdi estigen soń óz bólmelerine qonaqqa shaqyra ke­lipti. Quttybaıdan basqamyz kil boıdaq, eki kózimiz álgi qyzdarda, jylan arbaǵan torǵaıdaı táńirimizden jazdyq ta qaldyq. Quttybaıdyń sózi ýaqytymyzdyń tym tyǵyzdyǵyn, búgin Jalaǵashta bolýymyz kerektigin, onda óziniń otbasy kútip otyrǵanyn aıtyp, rah­met, bara almaımyz degenge saıady. Sonsyn sender de meni qoldap, birdeńe deseńdershi degen syńaımen bizderge qarap qoıady. Al bizde tyrs etken ún joq. Jorta shaı soraptaǵan bolyp, til qatpaımyz. Qyzdar bir kúnniń arysy ne, berisi ne, erteńge deıin qala tursańyzdarshy deıdi. Tipti, sóz arasynda dekandarynyń qatal ekenine qaramastan, bizdi qo­naqqa shaqyrý úshin sabaqtan qashyp ketkenderin de tilge tıek etken. «Oı, sizderdiń dekandaryńyz bizdikine qaraǵanda ne? Naǵyz uryp jiberetin bizdiń dekan ǵoı», dep kúledi Qutekeń murty edireıip. Dekanymyzdyń shynynda sondaı ekeni ras-ty. Aqyry qyzdar tipti, jalynýǵa shaq qalǵan. «Onda mynadan alyp qoıyńdar, sonsyn kórermiz», dedi Quttybaı ústel ústinde eshkimniń qulqy soqpaı móldirep turǵan stakandardy nusqap. Qyzdar bolmashy ǵana erinderin tıgizdi, al biz manadan beri qolymyz barmaı otyrǵan staqandardy qalaı tóńkerip qoıǵanymyzdy ózimiz de sezbeı qalyppyz. Biraq, Quttybaı báribir jibimedi. Ketemiz-ketemizben tas bop qatty da qaldy. Amaly quryp, esikten únsiz shyǵyp bara jatqan álgi qyzdardyń sońynan biz de náýmez kúıde qala berdik. Estirtip aıtpaǵanmen: «Sonshalyqty munysy nesi? Bir kún aıaldasaq, ne búliner edi?» deımiz ǵoı ishteı. Biraq, endi baratyn Jalaǵashtyń Tań aýylynda eki kózi tórt bolyp, Qutekeńniń jan jary, úsh qyzy, ákesi, inileri men qaryndastary kútip otyrǵany, shyny kerek, ol kezde bizdiń qaperimizge pálendeı kire qoımapty... Ýnıversıtettegi bes jylǵa sozyl­ǵan oqý kezinde qanshama qyzyqtardy birge ótkizgen jan qımas dostar edik. Sol jyldarda kitaphanadan shyqpaı, tek kitap kemirýmen boldyq desek, onymyz Qudaı aldynda da, adam aldynda da ótirik bolady. Jastyq dáýren, jalyndy shaqtarymyzda zamanymyzǵa tán qyzyqtardy bir kisideı kórdik desek shyndyqqa bir­taban jaqyndar edik. Keıin oqýdy támamdap, qoly­myzǵa dıplom alyp, ómir soqpaǵy árqaı­symyzdy ár jaqqa taratyp áket­ken kezde de qarym-qatynasymyz úzilgen emes. Jan jary Qýanyshgúl elinde bala-shaǵasynyń qasynda qalyp, mektepte ustazdyq ete júrip Qutekeńdi bes jyl boıy saryla kútti. Qolyna mamandyǵy «jýr­nalıst» degen qatyrma qaǵazyn al­ǵan Quttybaı eline qaıtty. Bizder Almatyda qaldyq. Qutekeńniń týǵan elindegi atqarǵan qyzmetteri, qalam qaıratkerligi jaıynda birge júrgen áriptesteri respýblıkalyq, oblystyq mer­zimdi baspasózde, radıo-televızııada jetkizip-aq aıtypty. Sol gazet betterin paraqtaǵanda buǵan ábden kózimiz jetti. Keıinnen buryn boıdaq júrgen dostar bárimiz úıli-barandy boldyq. Alǵan kelinshekterimizdiń bári bir-birlerimen tatý-tátti til tabysyp, jaqsy jarasyp ketti. Sóıtip, bárimiz otbasylarymyzben aralasyp turatyn boldyq. Quttybaı men Joldastyń qyz­metteri de, úıelmenderi de Qy­zylorda qalasynda edi. Kúnderdiń kúninde Qutekeń er­diń jasy elýge jetti. Ol kezde ózi Qazaqstan Respýblıkasy Joǵarǵy Keńe­siniń organy «Halyq keńesi» gazetiniń Qyzylorda oblysy boıyn­sha menshikti tilshisi. Tus-tustan artynyp-tartynyp toıǵa keldik. Qatarymyz kemimegen, aman-saý kúıde edik. Bas redaktordyń orynbasary, belgili qalamger Janbolat Aýpbaev bastaǵan bir top gazet qyzmetkerleri jáne oblystardaǵy menshikti til­shileri de osy mereıtoıda bas qos­ty. Toı tamasha ótti. Oblystyń túrli dárejedegi basshylarynyń da qatys­qany esimde. Qyzylordalyq aqyn-jazýshylar, jýrnalıster de tóbe kórsetti. Ortamyzdaǵy úlkenimiz Qute­­keńniń erdiń jasy elýge kelgen mereıli merekesin osylaısha án-jyr­men, jarasty ázil-ospaq, áýelegen án, kúm­birlegen kúı sazymen qarsy alǵanbyz... Meniń Aqtóbe qalasynda bir ápkem turady. Sol kisi­niń shańyraǵyndaǵy túrli qýa­nyshtarǵa otbasym jáne osy Almatyda turatyn týystarmen birge anda-sanda baryp turamyz. Aq­tóbe jaqqa bet alǵanymyzdy Qy­zylordadaǵy dostarǵa aldyn ala bildirip qoıatynbyz. Poıyz bir táýlik degende Qyzylorda vokzalyna kelip jetedi. Perronda Quttybaı men Qýanyshgúl, Joldas pen Ulymgúl qoldaryna bir tabaq etin ustap, kútip alatyn. Vagonnan túsken Kábıra ekeýmizdi qushaqtaryna qysyp, bári­miz máre-sáre bolýshy edik. Taǵy birde barǵanymyzda qaıtpas saparǵa attanǵan Qutekeńniń ornyna týǵan inisi shyǵypty. Túr-kelbeti aǵasynan aınymaı qalǵan. Júregimiz shym ete tústi. Endi birde Joldastan da aıyrylǵan soń perronnan bizdi qarsy alýǵa Qýanyshgúl pen Ulymgúl ekeýi ǵana shyqqan eken. «Dostarymyz ketken soń, kelinshekteri qarsy alýǵa da jaramady», dep aıtatyn shyǵar dep, uıalǵanymyzdan kelip turmyz dep ázildegen bop qoıady. Kezinde aýdandyq gazette, odan keıin Qyzylordanyń «Syr boıy» oblystyq merzimdi baspasózinde qalam qaıratyn shyńdaǵan, budan soń «Altyn orda», «Zań» sııaqty basylymdardyń menshikti tilshisi qyzmetin atqarǵan, talaı súıekti, eldi eleń etkizer maqalalardy dúnıege keltirgen, ádildik jolynda kimdermen bolsa da aıanbaı kúresken aqmyltyq jýrnalıst Quttybaıdyń sondaı-aq, kórkem ádebıet salasynda da ónimdi eńbek etkeni barshaǵa málim. Onyń «Belgi», «Darııa jyry», «Tabıǵat tragedııasy», «Bosqyndar» ispetti prozalyq shyǵarmalary tunyq sezim, oıly baılam, qyzyqty sheshimderimen de oqyrmanyn tánti etken týyndylar. Bular kezinde oblystyq, respýblıkalyq merzimdi basylymdar­da jarııa­lanǵan. Astanadaǵy «Fo­lıant», Qyzylordanyń «Syr­darııa kitaphanasy» serııasymen shyqqan áńgime, povesteri atalǵan kitap­tar­dyń ishindegi súbeli shyǵar­ma­lar­dyń birinen sanalady. Árıne, Qutekeńniń jazǵanynan jazary kóp edi. Kókeıinde pisip-jetilgen, tek aq qaǵazǵa túsirýge úlgermegen dúnıeleri ózimen birge ketti. Amal qansha? Osyǵan da qanaǵat deımiz. Áıtkenmen, óz basym Quttybaıdyń atyn árdaıym umyttyrmaıtyn, endigi ómiriniń jalǵasy artynda qalǵan shynaıy shyǵarmalary dep bes qyzy men jalǵyz uly Muratty aıtar edim. Balalaryn asa tárbıeli ǵyp ósirdi, oqytty, toqytty, qata­rynan kem qaldyrǵan joq. Qyzdarynyń árqaısysy bir-bir shańyraqtyń otanasy, bul kúnde ózderi de bala-shaǵaly. Sút kenjesi Muraty da úılengen, ol úıdegi kelin qyz da, ul da týyp, Qýa­nyshgúl sheshelerine nemereler súıgizip otyr. Ýaqyt shirkin júırik qoı. Eger tiri júrse, Quttash búginde jetpis degen jastyń jelkesine shyǵatyn edi. Jetpiske kelgen mereıtoıyn el-jurty, bala-shaǵa, týystary, dostary­men birge toılatar edik. «Áı,  kelip qaldyńdar ma?!» dep qııaq murtynan kúlip turar edi qaıran Qutekeń. Biraq, taǵdyrǵa ne shara, jetpisi túgili alpysyn da toılaı almaı ketti. Áıtkenmen, artynda qyzdary men ózi talaı jyl arman etken izbasary Muraty qaldy. О́mir boıǵy shyraqshysy, artynda qalǵan qaǵazdaryn jınap-terip, bolashaqta kádege asar degen úmitten bir sát te kóz jazbaǵan jan jary, asyl jeńgemiz Qýanyshgúl qaldy. О́zi joǵyn joqtap, ádildik jolynda talaı márte otqa túsip júretin qalyń qazaǵy – týǵan eli qaldy. O dúnıege attan­ǵan janǵa eshteńeniń qajeti joq. Eshteńe suramaıdy da. Áıtkenmen, artynda ólmeıtuǵyn sózi qalǵan abzal jannyń esimin ardaqtaý óziniń kindik kesip, kirin jýǵan eline syn. Qaıtpas saparǵa ketkenine on jyldan asqan Quttybaı Sydyqovtyń atyna qalada, onyń reti kelmese aýdanda bir kóshe berý Qyzylorda sekildi qazaq halqynyń qaımaǵy buzylmaǵan qasıetti mekenniń eli úshin moınyndaǵy boryshy der edim. Zamanbek ÁBDEShEV, halyqaralyq «Alash» syılyǵynyń laýreaty, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi. ALMATY.