Shyraıly Shyǵysta oń ózgerister kóp

Elbasy Nursultan Nazarbaev Kendi Altaıda jumys saparymen júr О́rkendeýge bastaıtyn óńiraralyq forým О́skemen О́skemen bolǵaly mundaı halyqaralyq iri forýmdy ekinshi márte ótkizip otyr. Budan úsh jyl buryn halyqaralyq ınvestısııalyq forým ótip, onyń jumysyna sheteldik iri kompa­nııa­lar, kórshi memleketterdiń ókilderi qaty­syp, kólik ınfraqurylymyn damytý jó­ninde ózekti máselelerdi talqylaǵan. Onyń jumysyna Qazaqstan Respýb­lı­ka­sy­nyń Prezıdenti N.Nazarbaev qatysyp, elimizde atalmysh salanyń órkendeýine eleýli úles qosqan. Al bul jolǵy fo­rým­nyń alatyn orny men salmaǵy basym bolmasa kem emes. Ejelden dostyǵy men tatýlyǵy jarasqan qos memlekettiń basshylary N.Nazarbaev pen D.Medvedev qatysatyn forýmda qazirgi tańdaǵy basty mindetterdiń biri – ónerkásipti, ınves­tı­sııa men ınnovasııany alǵa qaraı bastyrý joldaryn qarastyrý, agroónerkásip ke­she­ni men týrızmdi damytý, basqa da ma­ńyzdy salalardyń Qazaqstan men Reseıde órken jaıý máselelerin keńinen talqylaý jáne birlesken memorandýmdarǵa qol qoıý máseleleri qarastyrylǵan. Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy VII óńiraralyq ynty­maqtastyq forýmyna Reseıdiń barlyq ólkelerinen jáne elimizden 800-den astam adam qatysyp, mańyzdy máseleler boıynsha kelisimderge qol qoımaq. О́zender órnektegen О́skemen eki el arasyndaǵy ekonomıkalyq qarym-qa­ty­nas­ty tereńdete túsetin forýmǵa jarty jyldan beri qyzý ázirlendi. Shynyn aıtý kerek, Elbasynyń qamqorlyǵy nátıje­sin­de oblys ortalyǵyna qyrýar qarjy bó­lindi. Forým ótetin D.Serikbaev atyn­daǵy Shyǵys Qazaqstan memlekettik teh­nıkalyq ýnıversıteti men “Shyǵys Qa­zaqstan óńirlik “Altaı” tehnologııalyq parki” jaýapkershiligi shekteýli serik­tes­tigi korpýsyn qaıtadan jaraqtandyrýǵa Qa­zaqstannyń ınnovasııalyq qory júz­de­gen mıllıon teńge qarjy bóldi. Qazir munda kóp salaly ınnovasııalyq ınfra­qu­rylym boıynsha qyzmet túrleri, 13 ǵylymı-zertteý laboratorııalary, 7 ın­no­vasııalyq kompanııa, bıznes-ortalyq, kórme zaldary, arnaıy  jabdyqtalǵan dy­bys jáne beınezaldar bar. Qysqasy, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, pro­fes­sor Ǵ.Mútánov jetekshilik etetin joǵary oqý orny óńiraralyq forýmnyń oıda­ǵy­daı ótýine jaqsy ázirlengen. Oblys ákimi Berdibek Saparbaev fo­rýmǵa ázirlik barysyn kún saıyn derlik qatań baqylaýǵa aldy. “Teatr kıimilgish­ten bastalady” degendeı, áýe qaqpasy – О́skemen áýejaıy kúrdeli jóndeýden ótip, iri deńgeıdegi qonaqtardy qabyldaıtyn “VIP” zal qurylysy aıaqtaldy. Áýejaı al­dyndaǵy sýburqaqtan atqylaǵan kúmis sý árkimdi nurǵa bólegendeı. Qala kóshe­le­rine asfalt tóselip, turǵyn úıler syr­ty áshekeılendi. Apta saıyn mekemeler men ujymdar senbilikke qatysyp, óz qalalarynyń kórkem bolýyna úles qosty. Qalada iri nysandar qurylysy aıaqtaldy. Atap aıtqanda, tústi metallýrgııanyń alyp­tary – “Qazsınk”, “О́skemen tıtan-magnıı kombınaty”, “Úlbi metallýrgııa zaýyty” aksıonerlik qoǵamdarynda iri ón­diristik qýattar iske qosylmaq. Elimiz­diń tuńǵysh Prezıdenti N.Nazarbaev atyn­daǵy hımııa-bıologııa baǵytyndaǵy zııatkerlik mektep pen halyqaralyq “Nurorda” mektebi de shákirtterdiń kúmis kúl­kisine toldy. Qala turǵyndarynyń esinde uzaq ýaqyt qalatyn Kendi Altaıda tuńǵysh ret ótkizilgen halyqaralyq mú­sháıra, jyrshylardyń jarysy úsh birdeı merekege aınalyp, kópshiliktiń eńsesin bir kóterip tastady. О́ńir basshysy B.Sa­par­baevtyń eldiń mádenıeti men tilin qur­metteýge degen bastamasy qyzý qoldaý tapty. Abaı jáne Pýshkınge arnalǵan eskertkish asqaqtap tur. “Týǵan el – al­tyn besigim” aksııasy boıynsha ár aýdan men qala jetistikteri oblys ortalyǵynda turaqty óte bastady. Elbasy tusaýyn kesken nysandar Jeksenbi kúni saǵat 17.00-de Elbasy N.Nazarbaev bastaǵan top Abaı eskertkishi asqaqtap turǵan Respýblıka alańyna keldi. Bul jerde oblys ákiminiń birinshi orynbasary Serik Ábdenov, oblystyq ishki ister basqarmasynyń bastyǵy, polı­sııa general-maıory Qalmuhanbet Qasy­mov kútip turǵan. Búgin oblys ákimi Ber­di­bek Saparbaevtyń qamqorlyǵy nátı­je­sin­de bıýdjetten bólingen 232 mıllıon teńgege 40 “ÝAZ” jáne 30 “Shkoda” kólik­teri tapsyrylýy tıis. Elbasy N.Na­zar­baev polısııa saqshylarymen amandasqan soń ishki ister basqarmasynyń bastyǵy Q.Qasymovtan óńirdegi jaǵdaımen ta­nys­tyrýdy surady. Jol polısııasy qyzmet­ker­leriniń jumysyna turǵyndardyń  na­razylyǵy jıi estiledi. Quqyq qorǵaý sa­la­syndaǵy reformamen tanysqan bolar­syzdar. Demek, budan bylaı ózderińizdiń negizgi qyzmetterińiz – halyqtyń tynysh ómir súrýin qadaǵalap, qylmystardy tez ashýǵa kóńil bólseńizder, dedi Nursultan Ábish­uly. Budan keıin oblys ákimi B.Sa­par­baev aldaǵy ýaqytta  da el ty­nysh­tyǵyn saqtaýǵa kóńil bóletinderin, jaqyn arada taǵy 50 kólikke 52 mıllıon teńge qarjy bólinetinin jetkizdi. Elbasy  ishki ister basqarmasynyń jol polısııasy jáne patrýldik-kezekshilik qyzmetker­lerimen eskertkish sýretke tústi. О́tken jyldyń maýsymynda Elbasy N.Nazarbaev Kendi Altaıǵa kelgen sapa­ryn­da “Qazsınk” jaýapkershiligi shek­teý­li seriktestiginiń prezıdenti Nıkola Po­po­vıchpen kezdesý kezinde alyp kompanııa­nyń jumystaryna jaqsy baǵa berip, balabaqsha jáne tennıs korttaryn salyp berý jónindegi oıyn jetkizgen. Artynsha oblys ákimi B.Saparbaev pen “Qazsınk­tyń” basshysy Nıkola Popovıch ózara ýaǵ­dalastyq sheńberinde jalpy quny bir jarym mıllıard teńgeden asatyn bala­baq­sha jáne alty tennıs korttaryn sa­lyp berý jóninde memorandýmǵa qol qoıǵan. 30 tamyzda eki qurylystyń irge­tasy quıyldy. Arada bir jyl ótkende “Ba­lapan” baǵdarlamasy boıynsha 280 oryndyq balabaqsha qurylysy aıaqtaldy. Mundaı basseıni men qysqy baý-baqshasy bar balabaqsha elimizde sanaýly ǵana. Elbasy N.Nazarbaevqa balabaqsha erekshe unady. Memleket  basshysy bó­bek­terge amandyq tilep, baldyrǵandarmen tildesti. Bir sábı Elbasyna qýyrshaq syılady. Balabaqshanyń jan-jaǵynda 12 oıyn alańdary, demalatyn jer, basqa da oryndar bar. Ádemi salynǵan ǵımarat ishin aralap kórgen Elbasy onyń sapasyna joǵary baǵa berdi. Kásiporyn basshysyna bergen ýádelerinde turǵany úshin alǵysyn bildirdi. Tórt jabyq, eki ashyq tennıs kortta­ry eýropalyq standart talabyna saı sa­ly­nypty. Onyń qurylysyna bir mıl­lıard teńgeden astam qarjy ketken. Tipti kórermenderdiń jaıly oryndyqtarda tamashalaý múmkindigi de nazardan tys qal­maǵan. Bul tennıs korty Almatyda­ǵy­dan da tamasha. Meniń qyzym Adelaıda Allah­berdıeva birneshe jyldan beri úlken tennıspen shuǵyldanýda. Jaqyn arada ol Shveısarııadaǵy tennıs akade­mııa­syna oqýǵa attanbaq. Demek, budan bylaı qazaqstandyq tennısshiler arasy­nan da myqty sportshylar shyǵatyny sózsiz, dedi Adalat qajy da súıinishin jasyra almaı. Sóz reti kelgende aıta ketý kerek, shyraıly Shyǵysta sporttyń buqaraly­lyǵyn arttyrýda sońǵy jyldary kóp ister tyndyrylýda. Qazir óńirde 135 balalar sport alańy jumys istep tur. 106 jet­kin­shek­ter klýby bar, sportpen shuǵyldana­tyn­dar sany 129 myń adamnan asady. О́tken jyly О́skemenniń ózinde jıyr­maǵa tarta sport alańdary iske qosylyp, hokkeı, fýtbol alańdary paıdalanýǵa berildi. Jaqynda ǵana Jarma aýdanynda jasandy tósenishi bar fýtbol alańy iske qosyldy. Bıyldyń ózinde oblysta 12 orta mektep iske qosylmaq. Jalpy, otyz mektep qurylysy jalǵasýda. “ÚMZ” jáne “Qazaqmys” kompanııalary da taıaýda osyndaı balabaqsha qurylysyn ózara kelisim boıynsha salyp bitirmek. Kókjyralyqtar qýanyshy Oıdy oı qozǵaıdy. Aspan tústes tikushaq shalǵaıdaǵy Tarbaǵataı aýdanyna qaraı bet alǵanda oı qushaǵyna berildik. Áli esimizde, budan 20 jyl buryn, ıaǵnı 1990 jyldyń 14 maýsymynda Shyǵys Qazaqstan oblysynyń Zaısan aýdanynda qýaty segiz balldan asatyn kúshti zilzala tirkeldi. Bas-aıaǵy birneshe mınótte tórt-bes aýdanda on myńnan astam turǵyn úı qırap, bir sábı shetinep ketti. Ol kezde KSRO degen alyp memlekettiń qabyrǵasy sógilip, ydyraýdyń aldynda turǵan. Sondyqtan bolar, kórshi Reseıden kómek bolmady, óz kúsh-qýatymyzdy paıdalaný­ǵa týra keldi. Sol kezde Memleket basshysy N.Nazarbaev arada tórt kúnnen keıin apat aımaǵyna ushyp kelip, Zaısan qalasy men Daıyr aýylynda turǵyndarmen júzdesti, syn sátte kómek kórsetýge ýáde berdi. Bas-aıaǵy tórt jylda apat zardaptary to­lyq joıyldy. Endi, mine, elin súıgen, eli súıgen Elbasy taǵy da Tarbaǵataı aýda­ny­na kelip, óziniń qamqorlyǵy arqasynda boı kótergen turǵyn úılerdiń kiltin tap­syryp, turǵyndarmen kezdesýge asyǵýda. Elbasy Nursultan Ábishuly bastaǵan top jınalǵandarmen amandasqan soń dárigerlik ambýlatorııany aralap shyqty. Qazir Kókjyra aýylyn taný ońaıǵa soq­paıdy. Burynǵy qıraǵan úıler kelmeske ketken. Jańa jerde boı kótergen 210 tur­ǵyn úı alystan menmundalaıdy. Dári­ger­lik ambýlatorııany qurylysshylar bas-aıaǵy eki aıda salyp bitirdi. Ishi-syrty ádemi, sapaly, jańa ózińiz kórdińiz. Qazir munda 16 dáriger qyzmet etýde. Kúnine 80 adam tekserýden ótedi. Sizge alǵysymyz erekshe, dedi Elbasyna aǵa dáriger Jómish Bıǵazına. Jalpy alǵanda oblys boıynsha 52 eldi mekendi sý basyp qaldy. 64 kópir, 178 shaqyrym jol buzyldy. Bul kúnderi 618 turǵyn úıdiń qurylysy júrip jatyr. Tarbaǵataı aýdanynda 444 turǵyn úı salynbaq. Sonymen birge, úsh mektep, tórt dárigerlik ambýlatorııa, poshta úıi, ákim­dik ǵımaraty paıdalanýǵa berilmek. Tas­qyn sýdan 23 myńdaı mal qyryldy. Jy­lyna eki paıyz ǵana jeńildikpen nesıe berilip jatyr. Myna turǵyn úıler ja­nynda sý qubyrlary tartylmaq, aǵash otyrǵyzylady, – dep oblys ákimi Ber­dibek Máshbekuly jaǵdaımen tanystyra ketti. – Tabıǵat apattary Eýropada, Re­seı­de jıi qaıtalanyp ketti. Reseıdegi jaǵ­daı qıyn, qalyń órt basylar emes. Almaty oblysynyń Qyzylaǵash aýy­lyn­daǵy apattan qanshama adamnyń qaı­tys bol­ǵa­nyn bilesizder. Ol jerde qazir jańa aýyl boı kóterdi. Sizderge de 8 mıl­lıard teńge qarjy berdik. Bizdiń qam­qorlyǵymyzdyń nátıjesinde jańa aýyl­dar boı kóterýde. Endi yntymaqpen ju­mys isteý kerek. Mem­lekettiń ońdy-soldy shasha beretin qar­jysy joq. Budan bylaı mal ósirip, paı­daly ispen shuǵyldaný kerek, – dedi Elbasy. Eńbek Eri Qazybek Demeýbaev, toǵyz balanyń anasy Kúlzııa Demeýbaeva, jeti balanyń anasy Samal Shaımardanova El­ba­syna alǵysyn aıtyp, batalaryn berdi. Budan keıin N.Nazarbaev 85 jastaǵy Gúlnáz Omarovanyń jańa páterine kirip, keıýanamen áńgimelesti. 7 bala, 22 nemere, 15 shóbereniń shýaǵyna malynyp otyrǵan áje Elbasyna alǵysyn aıtyp, Qazaq­stannyń ósip, órkendeı berýin tiledi. Memleket basshysy oblys ákimine syn sátte halyqpen birge bolyp, qıyndyqtardy jeńip shyqqany jáne iskerligi men biliktiligi úshin alǵysyn aıtyp, qolyn qysty. О́skemen bir jylda keremet ózgergen, aýdandarda kóp ózgeris bar, dedi Elbasy.  Sondaı-aq Prezıdent Tótenshe jaǵdaılar mınıstri V.Bojko men Kólik jáne kommýnıkasııalar mınıstri Á.Qusaıynovqa da rızashylyǵyn bildirdi. Keleshegi kemel keshender Tarbaǵataı saparynan keıin Elbasy О́skemen tıtan-magnıı kombınatyna keldi. Ár kelgen saıyn N.Nazarbaev qanatty metall óndirýshilermen kezdesýdi dástúrge engizgen. Onyń ózindik sebebi de bar. Naryqtyń sonaý ótpeli shaǵynda atalmysh kombınat jabylýdyń az-aq aldynda turdy. Elbasy elimizdegi tıtan óndirisin damytý jóninde arnaıy baǵdar­la­ma qabyldady. Shyǵys pen batys ob­lys­tarda kenishter qurylysy aıaqtalyp, shı­kizat bazasynyń berik qory qalyp­tas­ty. Osy joly Qazaqstannyń Eńbek Eri Baǵdat Shaıahmetov jetekshilik etetin ká­sip­oryn tıtan kesekteri jáne balqymalar óndirisi boıynsha jańa zaýytty iske qospaq. Qazir álem boıynsha atalmysh kásiporyn tıtannyń 14 paıyzyn shyǵarýda. Qury­ly­sy úsh jyl buryn bastalǵan jańa zaý­yt jy­lyna 11 myń tonna ónim óndirmek. El­ba­sy tıtan keýegin óndirýshilerge tabys tiledi. Budan keıin Elbasy “Qazsınk” JShS-de bolyp, ındýstrııalandyrý kar­tasy boıynsha ınvestısııalyq jobalardy iske asyrý jumysymen tanysty. Mys qorytatyn elektrolız zaýytynyń bola­sha­ǵy zor. Ádette jańa zaýyt salynsa qor­shaǵan orta zııandy qaldyqtarmen búli­nedi degen uǵym qalyptasqan. Al shyn máninde kúkirtti dıoksıdti aýaǵa taratý kólemi 13 myń tonnaǵa deıin kemimek. Alyp kásiporyn júzege asyryp jatqan “Jańa metallýrgııa” jobasynyń qury­ly­sy 783,2 mıllıon AQSh dollaryn quraı­dy. Demek, jańadan 700 jumys orny ashylmaq. “Qazsınk” jaýapkershiligi shek­teýli sekirtestiginiń prezıdenti Nıkola Popovıch aldaǵy ýaqytta da el ekonomı­ka­syn órkendetýge eleýli úles qosa bere­tindikterin, jumysshylardyń ál-aýqatyn jaqsartýdy basty nazarda ustaıtynyn, óńirge paıdaly áleýmettik sharalardy belsendi júzege asyra beretinderin aıtty. Sol kúni Elbasy bastaǵan top etnoaýyldy aralap kórdi. Etnoaýyldaǵy kezdesýde bir qarııa Berdibek balamyzdy alyp ketpe­ńiz­shi, kóp ister atqaryp jatyr dep ótinish bildirgende, Elbasy istegenine bir jarym jyl endi boldy, oǵan senemin, oǵan kómektesý qajet dep oıyn bildirdi. Forým bizge ne beredi? Árıne bul saýaldyń kópshilikti tol­ǵandyratyny sózsiz. Kendi Altaıdyń eko­nomıkasy saýyǵa túsýde. Bir ǵana mysal. Oblys boıynsha aǵymdaǵy jyl basynan beri 537 mıllıard teńgeniń ónimderi óndirildi. Indýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasy aıasynda 22 joba iske qo­syldy. Olarda myńdaǵan adam jumys is­temek. Bıyl 12 joba júzege aspaq. Bi­rin­shi maýsymnan bastap kúsh beretin jáne baqylaý kabelderi óndirisi boıyn­sha seh óz jumysyn bastady. Qazaqstanda kabel jasaý jaǵy aqsap jatqany belgili. Forýmǵa kelgen reseılikter ǵana emes, kórshi oblystardaǵy kásiporyndar da О́skemen kabelderin  tutynsa, utarymyz anyq. Jetinshi óńiraralyq forýmnyń birinshi kúngi seksııalyq jumysy aıasynda “Altaı” tehnoparkiniń atshaptyrym zalynda “Innovasııa men tehnologııany damytý jáne turǵyn úı-kommýnalyq sha­rýashylyǵyn jetildirý” degen taqyrypta kórme uıymdastyryldy. Onda Shyǵys Qazaqstan kásiporyndarynyń buıymdary qoıylǵan. Kórmeni Qazaqstannyń barlyq oblystarynan jáne Reseıdiń birqatar óńirlerinen kelgen óńir basshylary, kásiporyn jetekshileri tamashalady. Ara-arasynda slaıdtar kórsetilip, sýretter mol maǵlumattar berdi. “Elimizde týrızmdi jetildirý” degen taqyryp boıynsha otyrys qyzyqty ótti. Týrızmniń Qazaqstanda áli kúnge aqsap jat­qany belgili. Túrkııa, Grekııa, Alma­nııa, Italııa, Fransııa sııaqty damyǵan memleketter týrızmnen ǵana jylyna mıllıardtaǵan dollar tabady eken. Kendi Altaıda týrızmdi órkendetýdiń baǵdarla­ma­sy jasalynǵan. Biraq ol jemisin berer emes. Tabıǵaty tamasha Katonqaraǵaı, Rıd­der, Zyrıan, basqa aýdandarda shetel­den kelgen qonaqtardy qyzyqtyryp at sporty, alpınızm men taý shyńdaryna órme­leýdi iske asyrsa, paıdaǵa keneletinimiz ras. Alǵashqy kúni bıznes-forým ótip, oǵan mınıstrlikterdiń, vedomstvolardyń, memlekettik ınstıtýttardyń, joǵary oqý oryndarynyń jetekshileri qatysty. Qazaqstan men Reseıdegi joǵary oqý oryndary bilim berýdiń ozyq úlgilerin ózderinde júzege asyrýdy nıet etken. “Agroónerkásip keshenin damytý” seksııasy jumysyn QR Aýyl sharýashylyǵy vıse-mınıstri S.Hasenov  ashyp, júrgizip otyrdy. Onda Mal ónimderi korporasııasynyń atqarýshy dırektory B.Kúzembaev baıandama jasap, Keden odaǵy boıynsha nan ónimderimen tıimdi qamtamasyz etýdiń joldaryn aıtyp berdi. Elimizde mal ósirý basym baǵyt alsa da et pen sútti, basqa taǵam túrlerin alys-jaqyn shetelderden alatynymyz shyndyq. Endeshe bul problemany sheshetin merzim jetti, deıdi bıznes forýmǵa qatysýshylar. Shyǵys Qazaqstan oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń bastyǵy Dúısembaı Selıhanov Altaıdaǵy maral men teńbil buǵyny Reseıde ósetin tıimdi maral tuqymymen almastyrý jóninde oıyn ortaǵa saldy. Sonymen birge kúnbaǵys ósirýdegi problemalar tóńireginde de pikir almasýlar boldy. Bıyl Qazaqstanda egin shyǵymy jaman emes, al kórshi memlekette qurǵaqshylyq saldarynan astyq shyǵymy nashar. Endeshe astyqpen kórshilerimizdi qamtamasyz etý jaǵyn da oılastyrǵan jón. Búgin óńiraralyq forým óz jumysyn jalǵastyrmaq. Ońdasyn ELÝBAI. ---------------------------------- Sýretterdi túsirgender S.BONDARENKO, B.OTARBAEV.