Sákenniń sońǵy óleńi

Qazaq halqynyń ulttyq maqtanyshyna aınalǵan, eli úshin eńirep týǵan er, qaıtpas qaısar kúresker Sákenniń esimimen biz sonaý bala kezimizde, áli mektep esigin ashpaǵanda tanys boldyq. Keıin es bilip, eseıgen shaǵymyzda zerdelesek, bul 1936 jyl eken. Ákem marqum, Aıbolatuly Aryn birde úıge “Sosıaldy Qazaqstan” dep atalǵan gazetti ákelip, erteńgi sháı ústinde anam Bıbi-Aıshaǵa kórsetkeni bar. Ánsheıinde ózin óte susty, sýyq ustaıtyn otaǵasynyń qýanyshynda shek joq sııaqty. Bala bolsaq ta áke qabaǵyn baǵyp úırengenbiz. Sheshem saýaty joq bolsa da kókiregi sara adam edi. Álgi gazetti aınaldyryp ári-beri qarady da birinshi bettegi úlken sýretke úńile qarap: “Qudaı-aý, mynaý murtty symbatty adam bizdiń Sákennen aýmaıdy ǵoı. Oı, Alla-aı, dál sonyń ózi emes pe, otaǵasy”, – dep ákeme tańdana kóz tastady. – Aıtqanyń durys, inińdi kóp jyl ótse de áli umytpaǵan ekensiń. Bul Seıpollannyń Sákeni. Mynaý gazetke ony maqtap jazypty. Aqyndyǵyna 20 jyl toldy deıdi. Halyqqa sińirgen enbegi joǵary baǵalanyp, Máskeýdegi ókimet bastyǵy Kalının aqsaqal omyraýyna orden taǵypty. Sákenniń sońǵy ret bizdiń úıge qashan kelgeni esińde me? – dedi ákem shesheme oılana qarap. Sodan soń sózin jalǵastyrdy. – Ol ýaqytta qyzyl men aq jan alyp, jan berip soǵysyp jatqan-dy. Sáken balshaıbekterdiń jaýlary aqtardan jylystap Áýlıeataǵa bara jatty. Bizdiń úıge sol joly keldi emes pe. Sanap otyr­sam, sodan beri 16-17 jyl ýaqyt ótipti. Báıbishe, qaınyń Shyńǵysbaıǵa aıt. Muqashtyń otarynan bir baǵylandy ákep soısyn. Sákenniń orden alǵanyn ózi­mizshe aýyl-aımaq bolyp biz de toılaıyq, – dedi de ákem atqa mindi. Ol “Jańa tileý” kolhozynyń bastyǵy bolatyn. Úıde ońasha qalǵanda anam gazettegi sýretti bizge taǵy kórsetip: “Bul Sáken, senderdiń naǵashylaryń, maǵan ini bolady. Esterińde saqtańdar”, – dep betimizden súıip, álgi sýreti bar gazetti tórge ilip qoıdy. Inim ekeýmiz ákem men sheshemniń nege sonsha qýanǵanyn túsine almasaq ta sýreti qaǵazǵa basylǵan jannyń bizge et jaqyn týys bolatynyn, onyń jaqsy adam ekenin uqqandaı boldyq. Keıin bildik. Shyǵarmashylyq eńbegine 20 jyl tolyp, qazaq jazýshylarynyń ishinen tuńǵysh ret Eńbek Qyzyl Tý ordenimen marapattalyp, avtomashına mingen Sákenniń bul qýanyshy uzaqqa barmapty. Totalıtarızmniń qara daýyly yshqyna soǵa túsken. 32-niń asharshyly­ǵynan esin endi jınaı bastaǵan qaıran el qaıǵy-qasiretke taǵy da dýshar boldy. 1937 jyldyń qandy soıqany – “halyq jaýlaryn” áshkereleý topalańy bastaldy. Buryn-sońdy bolmaǵan osy zulymdyq qazaq bitkenniń qabyrǵasyn qaqyratyp, bas kótertpesteı etti. Bul jaýyzdyqtyń dıirmenine sý quıǵandar eń aldymen qazaq­tyń ózinen shyqqan sholaq belsen­diler edi. Sonyń saldarynan talaıdyń záre-qutyn qashyrǵan “qara mashına” 1937 jyldyń 25 qyrkúıeginde Sákenniń esiginiń aldyna baryp toqtapty... Qasireti zilbatpan náýbet meniń ákem Aryn Aıbolatulynyń basyna da tústi. Ol ákesiniń Qudaı jolyn ustanyp, din Islam­dy nasıhattaǵany, molda bolǵany úshin qýǵyndaldy. Senimsiz dep sanalyp, kolhoz bastyǵynan alyndy. Basqa myń­daǵan zamandastary sııaqty shyn kóńilden sengen, halyq qamyn jeıdi, ádildik ornatady degen partııanyń ozbyrlyǵyna tap boldy. Áýelde qylmystyq ister ko­deksiniń 58-babymen aıyptaý uıǵarylyp­ty. Áıteýir, Jaratqan ıe jar bolyp, odan aman qaldy. Biraq basyna aıyqpas qaýip tónip, únemi úreılenýmen ǵumyr keshti. Al, Sáken naǵashymnyń qaıǵyly qazasy týraly “uzyn qulaqtan” 1938 jyldyń qyrkúıeginde estidik. Men sol jyly I-synypqa oqýǵa barǵan edim. Shamasy, aıdyń aıaq kezi. Tústen keıin mektepten kelsem, anam jylap otyr eken. Úı ońasha. Men esik aldynda abdyrap, ne isterimdi bilmeı turyp qaldym. Sheshem ornynan áreń qozǵalyp, dereý esikti japty da meni baýyryna qysyp egildi deısiń. “Armanda ketken baýyrym-aı!” – dep únin áreń shyǵarady. Ne bolǵanyn uqpasam da, bir jamandyqty sezgendeımin. Men de jylaı bastadym. Kesh túsip, ińir qarańǵylyǵy qoıýlan­dy. Basym jastyqqa tıisimen uıyqtap ketsem kerek. Áldebir sybyr-kúbirden oıanyp kettim. Ondyq kerosın sham janyp tur. Kórpeni ashyp, syǵalap qarasam, ákem kelipti. Sheshem dastarqan shetinde búrisip otyr. Olarǵa oıanǵanymdy bildir­meı, qulaq túrdim. Ákem aýzyndaǵy nasy­baıyn alyp tastady da, burynǵydan any­ǵyraq sóıleı bastady. Ol: “Aýdanǵa, Erý­baıǵa baryp qaıttym, biz estigen jaman habar ras bolyp shyqty”, – dedi. Anam: “Armanda ketken, Sáken baýyrym-aı!”dep endi únin shyǵaryp jylaýdy údete tústi. Ákem esikke jaltaq-jaltaq qaraıdy. Sodan soń syrtqa shyǵyp qaqyryp, túkirindi. Azdan keıin ornyna qaıta oralyp, anamdy jubata bastady. Meniń kóz aldymda budan eki jyldaı buryn “Sosıaldy Qazaqstan” gazetinen sýretin kórgen Sáken naǵashymnyń beı­nesi elestedi. Ol sondaı symbatty sulý edi. Endi sol jaqsy aǵany ólipti degenge qalaı senersiń. Biraq, senbeske amal joq. Bul sýyq sózdi týǵan anamnan estidim. Múmkin, qatty naýqastanǵan shyǵar. Biletinim, adam aýyryp qaıtys bolady. О́ıtkeni, aǵa-inilerim qyzylsha dertinen ólgen-di. Ánsheıinde qazaǵa ushyraǵandy ol jas, nemese jasamys bolsyn tez aýyl-aımaqqa habarlaıtyn. Al, búkil el-jurtqa esimi málim Sákenniń o dúnıege attan­ǵanyn áke-sheshemniń jasyrǵany qalaı? Buǵan meniń aqylym jetpedi. Osylaısha ózime belgisiz jumbaqqa bas qatyryp jatyp qaıtadan uıyqtap ketippin. Erteńine mektepke ketkeli jatqanymda anam bylaı dedi: “Saǵatjan, sen esti balasyń, qalqam. Keshe túnde birdeńe estiseń eshkimge aıtpa. Sáken naǵashyńa ne bolǵany týraly tiri janǵa tis jarma. Álginde ákeń osyny saǵan aıt dep maǵan tap­syryp ketti. Aqylyń bar ǵoı”. Árıne, ýádemdi berdim. Estigen jamanatty umytýǵa tyrystym. Keıin bildim, ákemniń sol túni shesheme qupııalap aıtqan Erýbaıy óziniń bajasy, Sarysý aýdandyq keńes atqarý komıteti tóraǵasynyń orynbasary Jylqybaıuly eken. Ot júrekti, talantty aqyn, qoǵam qaıratkeri Sáken Seıfýllınniń “halyq jaýy” degen jalamen qaıǵyly qazaǵa ushyraǵanyn sol kisiden bilip qaıtqan. Al, osy aqıqatty áke-sheshem ózderiniń et jaqyn týystaryna da aıta almapty. Jabýly qazan jabýymen qalǵan. NKVD-nyń tyńshylarynan qoryqqan. Taǵy bir este qalǵany kelesi kúni keshte “aıaǵy synyp, mal bolmaıtyn” bir qoıdyń pyshaqqa ilingeni. Úlken qazanǵa onyń eti túgel asy­­­­lyp, pisken soń týys­tarǵa túgel tara­tylyp berildi. Tamaqty bul joly ádettegideı bári birge otyryp je­me­­di. Tıesili sy­baǵasyn ár otbasy óz úıine alyp ketti. Bata da berilmedi, bet te sıpalmady. Tek meniń baı­qaǵanym, ózimizge qalǵan et tabaqqa salynyp aldyǵa kelgende ákem bizge tanys emes, áldebir sózderdi qu­laqqa jat bir maqammen sonshalyqty yqylasty túrde aıtyp, keı jerlerin eki-úsh ret qaı­talap baryp bet sıpady. Bul duǵanyń Sáken naǵa­shy­ma arnal­ǵanyn biz aı­tylmasa da uqqandaı boldyq. Qaǵynǵan zamannyń qyrsyǵynan qazaqtyń tóńkerisshil ardager uly, teńdesi joq aqıyq aqyny Sáken Seıfýl­lın­niń aýyrmaı-syrqa­maı qanisher bal­shaı­bekterdiń meńi­reý qapasynda adam­nyń jany shydamas qor­lyq kórip qaza bol­ǵany, arýlap kómil­megeni, quran oqyl­maǵany búkil Alash jurtyna kezinde jarııa etilmeı, qupııa saqtaldy. Keıin, tipti osy bertinde belgili áde­bıet­shi ǵalym, sákentanýǵa búkil ǵumyryn arnaǵan Tursynbek Kákishevtiń “Sákenniń soty”degen kitabynan mynadaı aıǵaqty kórgenim bar. Ol orys tilinde jazylǵan. Onyń shekesine “sekretno” dep jazylypty. Káne, oqyp kórelik. “Prıgovor o rasstrele Seıfýlına Sakena (Savakasa) prıveden v ıspolnenıe v gor. Alma-Ate 25.02.1938 g.” Budan artyq sumdyq bola ma? Bulaı demeske amal joq. Qazaq halqynyń mandaıy jar­qyraǵan marqasqa uly 1938 jyly aqpannyń 25-i kúni óz jerinde, óz elinde qandybalaq balshaıbek qorqaýlardyń qolynan mynaý jalǵannyń jaryǵymen máńgige qoshtasyp, kóz jumypty. Budan asqan qasiret, budan artyq zulymdyq bola ma? Sáken týraly aqıqat ol 1957 jyly 30 naýryzda aqtalǵannan keıin ǵana aıtyldy. Ádilettilikti aıaqqa basyp, shyndyqqa shirkeý túsirgen jeksuryndyq qupııanyń bet perdesi solaı aıqara ashyldy. Bul jerde óz zamanynyń teńdesi joq uly aqynynyń asqaq rýhy týǵan halqyna qaıta oralýy tabandatqan 20 jyl boıy qorlyq pen zorlyqtyń adam tózgisiz azabyn bastan keshirip, bir jaqsylyqty zaryǵa kútken aıaýly da adal jary Batyrbekqyzy Gúlbahramnyń joǵarǵy jaqqa kóz jasymen úzbeı jazǵan sansyz ótinishteriniń arqasynda ǵana múmkin bolǵandyǵyn qalyń oqyrman qaýymnyń esine salǵym keledi. Asa qadirli naǵashy jeńgem Gúlekenniń topyraǵy torqa, ımany joldas bolsyn dep Jaratqan ıeden jalbaryna tileımin. Bir Allanyń adal quldary Sáken de, Gúlbahram da peıishtiń tórinde qaýyshqan shyǵar dep úmittenemin. О́ıtkeni, atyń óshkir keńestik zamannyń bar taýqymetin tirshiliginde kórip baqty, bul beıbaqtar. Sákenniń aqtalǵanyn estigende elimizde qýanbaǵan adam qalmady desem, artyq aıtqandyq bolmas deımin. Qýanyshty habar eń aldymen Qazaq radıosy arqyly belgili dıktor Ánýarbek Baıjanbaevtyń aýzymen aıtylǵany áli esimde. Men ol kezde Jambyl oblystyq “Eńbek týy” gazetinde jaýapty hatshy bolyp isteıtin edim. Dereý kýrerdi qalalyq poshtadaǵy bizge Qazaq telegraf agenttiginiń jańalyqtaryn jetkizetin teletaıpqa júgirttim. Kóp uzamaı resmı habar gazettiń redaktory Ǵaısa Sarmýrzın­nyń qolyna berildi. Ǵaısekeń redaksııa qyzmetkerlerin kabınetine shuǵyl jınap, kózine jas ala otyryp Sáken Seıfýllın­niń, qazaqtyń mańdaıyna bitken órshil rýhty daýylpaz aqynnyń ádiletsizdiktiń buǵaýynan qutylyp, halqynyń ystyq qushaǵyna qaıta oralǵanymen bárimizdi shyn júrekten quttyqtady. Sol kúni úlken-kishimiz bar, bárimiz de esten ketpesteı shattyqqa bólendik. Sáken esimi júregimizdiń tórinen oryn alyp mereıimiz arta tústi. Sanamyzǵa ǵaıyptan bir nur quıylyp, tóbemiz kókke jetkendeı boldy. QazTAG-tyń álgi resmı habary gazettiń kezekti sanynyń birinshi betine kórnekti etip jarııalandy. Biraq, ókinishtisi sol, qansha tyrbansaq ta Sákenniń sýretin nemese, bir óleńin taýyp álgi súıinshi habarmen birge bere almadyq. Men túski úziliske kelgende úıge kire bere sheshemdi qapsyra qushaqtap: “Sáken naǵashym aqtaldy!” dep bar daýsymmen aıqaı saldym. Anam alǵashqyda ne aıtqanymdy jóndi ańǵarmaı, ańyryp, bir sát únsiz qaldy. “Apa! Sáken aǵa “halyq jaýy” degen jeksuryn jaladan birjola qutyldy. Sizden súıinshi surap turmyn”, – dep taǵy qaıtaladym. Anam uıqydan oıanǵandaı meni qushaqtap, ańyrap qoıa berdi. Kóp uzamaı kórshiler jınaldy. Olar da áýelde sheshemniń nege sonsha daýystap jylap otyrǵanyn túsinbeı úrpıisip qaldy. Qýanysh jasy jubaıym Qanaı ekeýmizdiń de betimizdi jýdy. Kórshilerge ne bolǵanyn túsindirdim. Olardyń kózderine de móldirep jas keldi. Bárimiz jabylyp jatyp anamdy áreń degende jubatqandaı boldyq-aý. Erteńine, jumada qoı soıylyp qudaıy berildi. Buǵan kórshilermen birge aǵaıyn-týystar, jora-joldastar túgel keldi. Meshittiń ımanyn arnaıy baryp, shaqyryp keldim. Ol Buqar maqamymen quran oqyp, tereń tolǵap bata berdi. Osy jıynda anam Bıbi-Aısha qazaqtyń ardager uly Sáken jaıly alǵashqy ret tebirene syr shertti. Bárimiz qybyr etpeı, zeıin qoıa tyńdadyq. – Sáken mańdaıy jarqyrap týǵan, elim degen, jerim degen qazaqtyń marqasqa uldarynyń biri emes, biregeıi bolatyn. Sáken topjarǵan aqyn ǵana emes, týǵan halqy úshin shybyndaı janyn pıda etken has batyr. Sáken adam bitkenniń asqan sulýy, jigittiń naǵyz tóresi. Sáken otyzǵa jasy jetpese de Qazaq elin basqarǵan kósemi atandy. Jazmyshtan ozmysh joq dep babalarymyz tekke aıtpaǵan, ol qyryqtan endi asqanda, bolyp-tolyp turǵan shaǵynda eshbir jazyqsyz qandybalaq jaýyzdardyń qatygezdiginen qazaǵa ushyrady. Alǵa qoıǵan asqar taýdaı maqsatyna jete almaı armanda ketti ǵoı, qaıran Sáken! Budan soń anam azdap tynystap alyp, janyn jegideı jegen qasiretti áńgimeni odan ári jalǵastyrdy: – Sákenniń Ombydaǵy túrmeden shyq­qan soń Shýǵa kóship bara jatqan Taraqty­larmen Áýlıeataǵa jasyryn jol tartqanyn bizge aǵaıynymyz Sulý Syzdyq habarlady. Bizdiń aýyl Sholaq torańǵyda erý otyrǵan. Aldyn ala daıyndyq jasap, kútip aldyq. Erteńine qasynda ákesi Seıpolla aǵamyz jáne el jaqsylary Mádibek, Aqbergen, qobyzshy Ashaı bar Sáken bizdiń úıge keldi. Kópten kórmegen baýyrymmen kóri­sip, tórkinimdi saǵynǵan maýqymdy bastym. Baıqaımyn, Sáken de qamyqqandaı boldy. Shaı ústinde oǵan bajaılap qarasam, júdeý kórindi. Aqmolada abaqtyǵa qamalǵa­nyn esti­genmin. Jigit sultany atanǵan baýyrym­nyń kıimi de onsha emes. Shamasy, kózge túspeıin degeni shyǵar dep oıladym. Semiz qulynnyń eti jelinip bolǵan soń qyzý áńime bastalyp ketti. Jarasymdy ázil-qaljyń kúlkige ulasty. Manaǵydaı tunjyr emes, Sáken de kóńildi otyrdy. Ashaı qoby­zyn ala kelgen eken, jan-júıeni tebiren­tetin Yqylas kúılerin tartyp, kópshilikti razy etti. Sákenniń ózi de dombyra shertti, áýelgi qońyr muń lezde júrek shertkendeı oınaqy áýenge aýysyp, Arqanyń raqatqa bóleıtin samalynsha jelpıdi. Bir kezde kerege mal súıkengendeı syqyrlap qoıa berdi. Bul ne dep syrtqa shyqsam, aýyldyń qyz-kelinshegi jabyrlaı jabyqtan syǵa­laýǵa talasyp jatyr eken. Bile qoıdym, báriniń kórgisi kelip emeshesi úzilip júrgeni Sáken. Olar meni baıqap, tym-tyraǵaı qasha jóneldi. Sodan bul kóńildi basqosý tún ortasy aýǵansha sozyldy. Sákender bizdikinde taǵy birer kún qonaqtady. Sony paıdalanyp, basyna Ashaı bergen qyzyl túlkiden páıimen tystap tymaq jáne ishine túıeniń júnin salyp syrǵan jyly keýdeshe tigip berdim. Aıaǵyna jezdesi, bizdiń úıdiń otaǵasy Arekeńniń (ol kisi Sorań bolysynyń starshyny bolatyn) jańa saptama etigin kıgizdim. О́ıtkeni, Betpaqta kún sýytyp, qys jaqyndap qalǵan-dy. Sodan Sáken kóp uzamaı Áýlıeataǵa júrip ketti. Qasyna atqosshy bolyp, ózimizdiń Toqtaýyl atanyń týmasy Sapaqtyń Súıindigi ilesti. Keıin Sáken Aqmolaǵa qaıtqanda bizge taǵy soǵyp, azdan tynyqty. Júrer aldynda Súıindikke qorjynyn ashqyzyp, ishinen shashaqty eki aqjibek oramaldy aldy. “Sizge Áýlıeatadan ákelgen bazarlyǵym”, – dep bireýin maǵan óz qolymen berdi. “Al mynany Jamalekeme aparamyn”, – dep aqsııa kúlip qoıdy. Erkelete aıtyp otyrǵany súıikti anasy Jamal edi. Qaıta-qaıta qosh aıtysyp, tórkinime saǵynyshtyń duǵaı-duǵaı sálemin joldap qala berdim. Budan soń Sákenmen kezdesýge taǵdyr jazbady. Amal qansha... Sáken aqtalǵannan keıin Qazaq radıosy ol týraly mazmundy ári tanymdyq habarlardy úzbeı berip turatyn. Apam solardy ylǵı tyńdap, odan ózine bir jaqsy áser alatyn edi. Sondaı bir kezekti habardy tyńdap otyrdyq. Apam estisin dep radıoqabyl­da­ǵysh­tyń qulaǵyn ádeıi kóterip qoıǵanmyn. Keshki shaı ústi. Radıo sampyldap sóılep, bul joly aqıyq aqynnyń sazgerligi jaıly egjeı-tegjeıli baıandady. Respýblıkanyń tanymal ártisteri Sáken ánderin shyrqaýda. Ásirese, “Taý ishinde” degen ándi jez tańdaı ánshi Júsipbek Elebekov ábden náshine keltire oryndady. Manadan beri únsiz otyrǵan apam myna ánge erekshe eleńdep, qulaǵyn tóseı bar yqylasymen tyńdady. Án aıaqtalǵanda “nege tez bitip qaldy” degendeı mazasyzdyq tanytty. Shaıy ishilmeı qaldy. Beıjaı bolyp biraz únsiz otyrdy. Sheshemniń myna minezi bizge tosyn kórindi. Bizdiń alańdap otyrǵanymyzdy baıqaǵan ol túsin jylytyp, shaıyna qol sozdy. – Álgi ánniń ótkendegi bir jáıtti eske túsirgeni. Soǵan kóńilim aýyp ketse kerek, – dedi ol. Sóıtti de to­syn bir áńgime aıtty. Sol joly apam jaryqtyq eske alǵan Sá­ken­niń “Taý ishin­de” degen ániniń qa­shan, kimge arnal­ǵany týraly hıkaıa mynaý. Bul ardager aqynnyń qýǵynda júrse de: “Oıhoı , jıyrma bes!” deıtin naǵyz jigit shaǵy eken. Sonda Sáken Betpaq shóldi basyp Taraqty eliniń kóshimen birge Áý­lıeataǵa saparǵa shyǵar aldynda Sary­arqanyń quıqaly óńiriniń biri – Qoıtas taýynda kúzekte otyrǵan ataqty Baıǵozy batyrdyń nemeresi Seıdýálı­diń aýylynda biraz kún qonaq bolyp, aıaldaıdy. Osynda Seıdýálıdiń on alty jasar qolań shashty sulý qyzy Sánııaǵa kórkem jigittiń kózi túsip, ǵashyqtyq oty lap ete túsedi. Muny jigittiń kóz­qarasynan birden baıqap qalǵan sezimtal da ıbaly qyz endi ol otyrǵan úlken otaýǵa syrǵaq­tap jolamaı qoıady. Burynǵy qazaq saltynda boıjetip qalǵan qyzdyń basy bos bolmaıdy. Ol bireýdiń aıttyryp qoıǵan adamy. Son­dyq­tan tótennen kelip sóz salý ábes­tik, oń jaqtaǵy qyz­dy sózge qaldyrýy múmkin. Qansha ádep saqtaǵysy kelse de jastyq jelik shydatar emes. Sáken ózimen birge júrgen qurbysy, ári kúıeý balasy Aqbergen arqyly qyzdyń jaqyn jeńgesin ıkemge keltirip keshke, mal saýylyp jatqan apaq-sapaqta Sánııamen kezdesedi. Jigittiń sultany Sákenniń pysy basqan jas sulý qansha yntyǵyp tursa da jasqanshaqtap betine týra qaraı almaıdy. Alma betteri dýyldap, ádemi qara kózderi shoshyǵandaı keıip tanytady. Talaı sulýdy quryqtaǵan Sáken sypaıylyq sheginen aspaýǵa tyrysyp baǵady. Sonda da shydamy taýsylyp, úrkektep turǵan qyzdy ózine eppen ıkemdep jáýdiregen oń kózinen súıip aldy. Eliktiń laǵyndaı erke qyz áýelde seskenip qalsa da kenet jaı soqqandaı jigit qushaǵyna sylq ete tústi. Ne istegenin ózi de bilmeıdi, ilezde býyn-býyny bosap, jalyn atqan sezim tuńǵıyǵyna kúmp beredi. Sol sátte sońǵy demi úzilip bara jatqandaı buryn-sońdy bolmaǵan álsizdikti bastan keshken sııaqty. Biraq, jany aýyrmaǵan, rahat sezimine bólgendeı kúı keshedi. Bul ne tylsym? Mahabbat degen osy ma? Muny paıymdaýǵa murshasy keler emes. Sony ańǵarǵan Sáken Sánııaǵa: “Qalqam kút. Erteń túnde aı týǵan soń kelemin”, dep sybyr etti de burylyp ketti. Anadaı jerde basyna shapan jamylyp degbiri qalmaı kútip turǵan jeńgesi qaıyn sińlisine asyǵys umtyldy... Sáken men Sánııanyń arasyndaǵy tańǵy shyqtaı móp-móldir súıispenshiliktiń ǵumyry qanshaǵa sozylǵanyna biz bal ashpaı-aq qoıalyq. Sheshemniń ol kezde otyzdan jańa asqan kezi eken. Ol kisiniń án aıtýmen qatar, án shyǵaratyn da óneri bar edi. Sondyqtan ǵashyqtyqtyń ne ekenin, oǵan arnalyp máńgi shyrqalatyn ánniń mán-maǵynasyn anam jaqsy sezingen. Áńgime kezinde jaryqtyqtyń júzi bal-bul janyp, ádemi qoı kózderi kúlimdeı razylyq peıil tanytyp otyrdy. Sákenniń júrek túbinen jaryp shyqqan Sánııa sulýǵa arnaǵan mahabbat jyry – “Taý ishinde” áni ótken ǵasyrdyń 20-jyldarynda eń aldymen Taraqty eli jastarynyń shyrqaıtyn ǵashyqtyq gımnine aınaldy. Apam aǵasynyń sol ánin jasy ulǵaıyp toqsannan assa da umytpaı, anda-sanda yńyldap aıtyp otyratyn edi. Sheshemizden úlgi alǵan biz de bul ándi dýmandy jastyǵymyzdyń sán-saltanaty ettik. Sáken rýhyn boıyna sińirip ósken talantty aqyn Baýyrjan Úsenovtiń “Qara mashına” óleńiniń myna joldary eriksiz oıǵa oralady. – Adamzattyń ajarlysy, ózi aqyn, Qazaǵym dep qamshylaǵan boz atyn. Syrnaı únmen ásem ánin sozatyn, Jan bar ma edi Seıfýlınnen ozatyn?! Bizdiń negizgi aıtpaǵymyz Sákenniń túrmede, ajal aýzynda jatqanda týǵan elimen qoshtasqan óleńi edi ǵoı. Endi at basyn soǵan buralyq. 1959 jyly kúzde bizdiń úıge Jańa­arqa­dan meniń úlken naǵashylarymnyń biri Ábdiǵappardyń zaıyby naǵashy jeńgem Ádiken qonaqqa keldi. Ol óte kelbetti, Arqanyń jurt tańǵalatyn naǵyz móldir kózderiniń biri edi. Daýysy qulaqqa sondaı jaǵymdy, kerbezdigi óz aldyna, tektiligin baıqatatyn. Minezi sondaı súıkimdi. Tap bir toıǵa baratyndaı únemi taza kıinip, taza júretin. Otyrys-turysynan kórgendiliktiń, ıbalyqtyń lebi esip turatyn. Sondaı balajan bolatyn. Meniń kishkene uldarym Ǵalym men Aqandy óz balasyndaı erkeletti. Apam ekeýiniń áńgimesi áste tolasta­maıtyn. Bir joly apam óziniń balalyq jáne jastyq shaǵy ótken Jaqsy Imanaq taýy týraly surady. Ol taýdy 1953 jyly naǵashylaryma barǵanda men de kórgenmin. Onsha bıik emes, kólbegen jataǵan taý eken. Naǵashy jeńgem sol týraly aıtqanda munda Sákenniń talaı ret bolǵanyn esine aldy. Sodan oıyna kenet birdene túskendeı basyn shalqaıta kóterip: – Qyz-aý, – dep anama jalt qarap kú­lip qoıdy. Sheshem jetpisten assa da ol baıaǵy ádetinshe bu kisiniń esimin atamaıtyn. – Sizge Sákenmen túrmede ne qıly azapty basynan keship, Sibirdiń bir meńireý qıyrynda on bes jyl aıdaýda júrip, Stalın opat bolǵan soń oralǵan ózimizdiń eldiń bir adamy jaqynda Atasýǵa kelgende Sákenniń týǵan elmen qoshtasqan óleńin aıtyp beripti. Muny estigende Jańaaraqada jylamaǵan adam qalmapty. Qaıran erim, tozaq otyna kúısede elin, jerin umytpaı qasiretin óleńge aınaldyryp, sálem joldapty. Sony jattap alyp edim. Iá, bylaı: – Sálem de Kókshetaýdyń bıigine, Baýyrynda oınaq salǵan kıigine. Ustalyp, armanda men ketip baram, Qaıtyp kep oralam ba úıirime. Halqyma oq atqam joq, atpaımyn da, Halqymdy satqanym joq, satpaımyn da. Qamalyp, “halyq jaýy”... ketip baram, Bilemin, bul sapardan qaıtpaımyn da. Jaýym dep halqym meni oılamasyn, Sákenin keıingi urpaq esine alsyn. Keýdemde at basyndaı arman ketti-aý, Shirkin-aı, muny qaıtip umytarsyń?... О́leńdi aıtqanda Ádiken jeńeshem shydaı almaı, egile jylap jiberdi. Oǵan apam qosyldy. Meniń de ońyp turǵanym shamaly. Dereý qaǵaz ben qalamǵa jarmas­tym. Sáken naǵashymnyń ózeginen ot bop shyǵyp el-jurtqa qapastan joldaǵan qoshtasý óleńi osylaısha hatqa tústi. Jaryq dúnıemen qoshtasar aldyndaǵy Sákenniń sońǵy shyǵarmasy retinde men bul óleńdi qysqasha túsinik jazyp, “Eńbek týy” gazetinde jarııaladym. Biraq, Sáken týraly sol kezde baspasózde jazylyp jatqan habarlar nópiriniń arasynda ol onsha kózge túspegen sııaqty. Qyzmet babymen el aralaǵanda bul óleńdi jurtqa jarııa etýden jalyqqan emespin. Sondaı kóp sapardyń birinde Moıynqum aýdanynyń Fýrmanov atyn­daǵy qoı sovhozynyń malshylarynda bolyp, keshke aýdan ortalyǵyna oraldyq. Sharýashylyqtyń menimen birge júrgen mal mamanynyń úıine qonýǵa týra keldi. Ákesi Arqa jaǵynyń adamy eken. Meniń jónimdi surap alyp, Sáken týraly sóz qozǵady. Áńgime barysynda aqynnyń álgi óleńin, onyń mán-jaıyn aıtyp berdim. Aqsaqal buǵan rızashylyq bildirip, balasyna jazyp alýǵa buıyrdy. Sodan beri ondaǵan jyl ótti. О́tken ǵasyrdyń 70-jyldary álgi óleńdi negizge ala otyryp Jambyl oblys­tyq radıosyna habar daıyndaǵan edim. Ol Qazaq radıosynan da berildi. Budan biraz buryn arhıvimdi aqtaryp otyryp radıoǵa ázirlegen sol habardy taýyp aldym. Bul maǵan osy esseni jazýǵa oı saldy. Saǵat ARYNULY, Taraz.