Úlkendiktiń belgisi

Ony tektilik dep ataıdy. Ol otbasynan, tabaldyryqtan, aýyldyń irgesinen bastalady Tirshiliginde-aq áýlıe atanǵan kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri Dinmuhamed Ahmetuly Qonaev reti kelgende ataqty Kenen Ázirbaev ataǵa arnaıy baryp, sálem berip, áńgimelesip qaıtady eken. Kórgeni men túıgeni mol, kókirek kózi ashyq Kenekeń shynynda da pikir alysýǵa turarlyq, áńgime­lesseń ár nárseniń árin keltirip aıtatyn, este saqtaý qabileti óte ǵajap, dana kisi bolsa kerek. Olaı deıtinimiz, Muhań – Muhtar Áýezov aqyn ataǵa onsha nazar aýdarmaı júredi eken. Birde kezdeısoq kez­desip qalyp, birer saǵat suhbat­tasypty da, qımaı qoshta­sypty. “Shynynda da ar­naıy izdep kelip, jatyp áńgimelesetin qarııa ekensiz. Asyǵys ketip baramyn. О́mir berse, arnaıy kelemin, sonda qonyp ja­typ áńgi­melesermiz” – dep jáne bir soǵýǵa ýáde berip, qımaı qosh­tasqan desedi. Taǵdyr olarǵa qaıta júzdes­tirýdi jazbapty. Kemeńger jazýshy sol kezde qatty aýyryp júrse kerek. Sol kezdesýden keıin kóp uzamaı qaıtys boldy desedi jaq­sy biletin kónekóz aǵa jazýshylar. Jazýshy Mamytbek Qaldybaev joǵary oqý ornyn bitirgennen ke­ıin muǵalim bolyp Qordaıda, Ke­nen atanyń úıinde jatyp, ju­mys istepti. Sonda ol kisi jas mamanǵa: – Balam, qaı aýylǵa barsań sol aýylda elge syıly, bedeldi qarııalar bolady. Birinshi solarǵa baryp sálem ber. Osyny eshqashan jadyń­nan shyǵarma – dep aqyl aıtypty. Shynynda da ol kezderi – ót­ken ǵasyrdyń alpysynshy jyl­dary Ońtústik Qazaqstan, Jambyl oblystarynda “shejire keýde, taý músin” jandar kóptep kezdesetin. Dalamyzdyń kıesi ispettes ondaı kókiregi oıaý, kózi ashyq qarttarmen dıdarlasýdyń ózi bir ǵanıbet edi. О́n boıynan qazaqylyqtyń ısi ańqyǵan tekti qarııalar aýyl-aýyl­darda qazir de bar. Baqanasta Baıdildá Narbaı degen qarııa bol­dy. Menimen kezdesip, áńgi­meles­kende 94 jasta edi. Bir saǵatta eki júzden astam adamdardyń attaryn atap, olar týraly kóptegen maǵlu­mattar aıt­ty. “Iаpyr-aý, 100-ge ja­qyndaǵan­da mynandaı. Jas kezinde qandaı boldy eken?” – dep ishteı tań qal­dym. Shynynda da Baıdildá tárizdi este saqtaý qabileti keremet adam­dar naqty ǵylymmen aına­lys­sa kóp nársege qol jetkizip, ult­qa qajet ortaq isti birshama bıik­terge kóterip tastar edi-aý de­gen oı kópke deıin kókeıimde turyp aldy. Qazir ondaı qarııalar azaıyp bara jatqan tárizdi. Dalanyń ısi burqyrap turatyn shejire qart­ta­ry­myzdyń boıynan keıde ba­ba­larymyzǵa tán tektilikti kóre al­maı, kóńilimizdiń qulazyp qala­ty­ny sırek te bolsa kezdesip qalady. О́tken jyly bir úlken qyz­mette isteıtin adam bosap, ornyna basqa kisi keldi. Jańadan taǵa­ıyndalǵan bıik laýazym ıesi qyz­met orny aýysqan saıyn qarttar­dy shaqy­ryp, qudaıy tamaq beredi eken. Osy joly da qalyptasqan ádeti boıynsha das­tar­qan jaıdy. Sonda ústel basyna jınalǵan úlkender: “Siz qyzmet istegeli beri turmy­symyz jaq­saryp qaldy. О́zińiz keremet isker adam ekensiz”, dep jarapazan aıt­qandaı barlyǵy túgel bir arnada sóıledi. Osyny ańǵar­ǵan qasymda otyrǵan árip­tesim meni túrtip qalyp: “Myna qarııa­larda uıat joq. Budan jarty aı bu­ryn ǵana qyzmetinen ketken kisini de myna dastarqan (osy meı­ram­ha­nada ol da dastarqan jaıǵan bola­tyn) basyn­da ana shaldar dál osy­laı maqtaǵan bolatyn”, – dedi. Shy­nynda da solaı edi. Ketken bastyqty kún men aıǵa teńemese de biraz jerge apa­ryp tastaǵan-dy. Til jaryqtyqta býyn joq qoı. Birinen biri asyryp sóılegende she­shendikterine eriksiz tań qala­syz. Býyn-býynyńdy bosatyp ji­beredi. Kóbisi kezinde joǵary qyzmet istegen qarııalar... Tyńdap otyryp: “Qart­tary­myz­dan tektilik alystap bara ja­tyr ma, qalaı?” – dep eriksiz oıladym. Osy otyrǵan kez kelgen aqsaqaldy sha­qy­ryp alyp, bılik ıesi: “My­nandaı saıasatty qoldap sóıleńiz”, – dep usynys jasasa, olar oılan­­bastan, qoshtap aıta jóneledi. Sóılegende de maıyn tamyzyp, júrek túk­pirinen shy­naıy shyǵyp jatqandaı, utymdy jetkize alady. Osyndaı qarııa­larymyzdy kezinde patsha ókimeti de, Keńes ókimeti de paı­dalanǵan. Sóı­tip, oılaryna kelgen “oıyn­da­ryn” op-ońaı is júzine asyryp kelgen. Biz úlken áńgime qozǵaǵanda kúndelikti kúıbeń tirliktegi usaq-túıekterdi de aınalyp óte almaı­myz. О́ıtkeni ol ózimizdiń ómirimiz. Desek te qynjyla­ty­ny­myz, keıbir qa­rııalarymyz­dyń bilimi jet­peı­tin, sanasyna múlde jat áńgime­lerge de aralasa beretini. О́zi úl­ken, paı­ǵambar jasynan áldeqa­shan asqan qarııa dep alqaly jıyn­darǵa sha­qyrsa, usaq bir áńgimelerdi aıtyp tura­dy. Eldiń arasyndaǵy kúrmeýi sheshilmegen kóptegen máseleler jeke kóz­qarasynyń, otbasy tir­liginiń tasasynda qalyp qalady. Qazirdiń ózinde kez kelgen aýylda sheshilmeı jatqan má­se­leler shash etek­ten. Biraq, alqaly jıyndarda olar týraly kóbinese sóz bol­maıdy. Tipti, keıingi ýa­qytta dás­túrge aınalǵan oblys, aýdan ákimi ózderiniń at­qarǵan ju­mys­tary týraly esep berip jatsa, biraq qarııa­la­rymyz saqalda­ryna qaramaı, istelinbeı, at­qaryl­maı jatqan jumystardy ysyryp tastap, bıik laýazym ıeleri attaryna keremet mara­pattaý sózder aıtady. Sonda­ǵysy reti kelgende kózderine túsip, ózderi týraly jyly pikir qalyptas­tyryp qalý. Keıinirek olardan balalaryna qolaıly qyz­met, basqa da jeke basynyń múd­desin kózdegen nárseler suraıdy. ...Birde, bes-alty qarııamen áńgimelesip qaldym. Aýdannyń beldi aqsaqaldary. Olar Asqar Aqaevtan bastap, Qurmanbek Bakıev, onyń balalary jóninde keńinen sóz etti. Taqyryp aýany óz respýblıkamyzǵa aýysyp bara jatyr edi men búgin aýdannan shyqqan bir jazýshynyń týǵan kúni ekenin aıttym. Sol-aq eken olar onyń jazǵan shyǵarma­laryna kóńilderi tolmaıtyn­dyq­tary týraly aıta jóneldi. О́tken jyly qazan aıynda sol qalam­germen bolǵan shyǵarma­shylyq kezdesýde dál osy kisiler minbege suranyp shyǵyp, ony maqtap qoımaı qoıǵan bolatyn. “Sózdi qysqar­tyńyz”, dep ja­typ, áreń toqtatqan edik. Túsin­beı qaldym. Ne derimdi bilmedim. Bul qarııalardyń ómirbaıan­daryn da jaqsy bilemin. Árisi jeti synyp oqyǵan. Barlyǵy da sharýashylyqtarda qara jumys istep, zeınetke keıinnen shyqqan adamdar. Soǵan qaramastan qan­daı taqyrypty ortaǵa tastasań tar­tyn­baı oılaryn aıtady. Onda da bıik minbeden tys jerde basshy­lardy dáleldi, dálelsiz synaı ala jóneledi. Qarııa­la­ry­myzǵa mun­daı úrdis qaıdan jabysqanyn qaıdam. О́tken ǵasyrdyń oty­zyn­shy jyldary ultymyzdyń qaı­maqtaryn sy­py­­ryp alyp, atyp tastaǵannan keıin tegimiz ájep­teýir tómendep ketken-aý, shama­sy. “Bilimim osyndaı ǵoı, oǵan raýatym jet­peıdi-aý” – dep tosy­lyp qalǵan bir jandy kez­destirý búginde, áıteýir, sırek. Qarııalardyń jáne bir toby bar. Olar kezinde negizinen úlken qyzmet istegenderi. Reti kelse, qazirgi basshylar atyna ashy syndar aıtyp, halyqtyń qamyn oılaǵan tárizdi bop júredi. Tyrnaq astynan kir izdeıtinderi de kezdesedi. Olardyń da túpki maqsaty – álgi basshyny yq­tyryp alý. Sóıtip, reti kelgende jeke múddesine paıdalaný. Osyn­­daı aǵa urpaq ókilin kór­gende: “Olar nege biraýyq ótken ómir­lerine kóz júgirt­peıdi?” dep eriksiz oılaı­myn. Búgingi urpaqqa qandaı mura qaldyrdy? Táýelsiz­digimizdi alyp, kóshimizdi túzegende qoly­myzǵa ustalatyn eshnárse tappaı, kóp nárseni tap-taqyr jerden bas­tadyq emes pe? Maq­tansa Ger­manııa men Ja­ponııa­nyń aǵa urpaq ókilderine maqtaný­laryna bolady. Uly Otan soǵysy aıaqtal­ǵanda olar qandaı edi, biz qandaı edik? Olar qazirgi ekonomıka­syn, qıraǵan aýyldar men qala­lardy kúl-qoqystardan arshyp alýdan bastady. Sóıtip, mine, qazir qandaı halge jetkizdi?! Qazir bizder solardyń aǵa urpaqtary shyǵarǵan, balalary minip, eskirgen soń tastaǵan avto­­mashınalaryn minip, máz bolyp júr­miz. Tipti, bir-biri­mizdiń ja­nymyzdan meniń avto­mashınam my­nadaı degendeı shekemizden qa­rap óte shyǵa­tynymyzdy qaıtesiń?! Tektilik te tabaldyryqtan, aýyldyń irgesinen bastalady. Otbasynda otyrǵannyń ózinde kórshi-qolań, aǵaıyn-týys, quda-jegjat týraly tek jaqsy áńgi­meler aıtyp, eldi yntymaqqa, birlikke shaqy­ratyndaı sóz etip otyrsa, bul árıne ol qarııanyń tektiligi. Ot­basynda da úlken adamdar týraly, úlken saıasat jóninde jaqsy pikirler aıtý – kemel el bolýǵa aparatyn týra da aınymas birden-bir jol. Táýelsizdik týyn jel­biretken, bolashaǵy zor memlekettiń árbir azamaty osyndaı oıdy bir sát jadylarynan shyǵarmasa eken degim keledi. Marat QAShQYNBAEV. Almaty oblysy, Balqash aýdany, Baqanas aýyly.