Meniń jeke muraǵatymda janyma erekshe jaqyn ǵajap bir sýret saqtalyp kele jatyr.
...1993 jyldyń qońyr kúzi edi. Birde qaraǵandylyq tarıhshy ǵalym Jambyl Artyqbaev:
– Sen jýrnalıssiń ǵoı, bir kádeńe jaratarsyń. Myna sýrette ardaqty babamyz Qaz daýysty Qazybek bıdiń asyl súıegi ýaqytsha qoıylǵan sóre tastar beınelengen. Muny jalpaq jurtshylyq onsha bile bermeıdi, – dep qolyndaǵy bylǵary papkasynan bir jádiger sýretti alyp shyǵyp, maǵan usyndy.
– Páli, mynaýyń ǵajap habar ǵoı! Halyqtan súıinshi suraıtyn qýanyshty jańalyq eken bul. Biraq, baǵaly oljanyń ıesi ózińsiń. Sol sebepten muny elge qýanyshpen óziń jarııa etkeniń jón bolar, – dedim.
– Oǵan dál qazir meniń eshqandaı mursham joq. Buqar jyraý babamyz týraly mol derek jınadym. Jeke kitap etip shyǵarsam degen oıym bar. Bas kótermeı osyǵan otyrýym kerek, – dedi Jambyl.
– E, onda jaraıdy, qaldyryp ket maǵan,-deýge týra keldi osydan soń. Osylaısha kútpegen jerden baǵa jetpeıtin tarıhı-jádigerlik sýret meniń qolyma kóshti.
Biraq sol bette ony gazetke jarııalap jiberip, jurtshylyqtan súıinshi suraýdyń sáti túspedi. Kóneniń kózindeı, asyldyń ózindeı ǵajap murany attyń jaly, túıeniń qomynda alas-kúles asyǵys bere salǵandy jón kórmedim. Keńirek áńgimelesýge tarıhshy ǵalym Jambyl Artyqbaevtyń da ýaqyty bolmady.
Al zymyran kúnder synaptaı syrǵyp, dıirmenniń tasyndaı tynymsyz dóńgeleı berdi. Kún artynan kúnder, aı artynan aılar ótti. Jádiger sýret óz kezegin tosyp, meniń jeke muraǵatymda jata berdi. Osy qymbat qazyna týraly jalpaq jurtshylyqty qulaǵdar etýdiń oraıy endi kelgen sııaqty.
– Qaz daýysty Qazybek bı atamyzdyń asyl súıegi tıgen sóre tastarǵa qalaı tap boldyń? – degen saýalyma búginderi tarıh ǵylymynyń doktory bolǵan Jambyl Artyqbaev sál oılanyp qaldy. Sodan keıin ózine tán sabyrly minezimen sózin bastaǵan.
– О́zińe osy sýretti alyp barǵanda men Baıanaýyl aýdanyn birneshe aı aralap, el arasynan Buqar jyraý babamyzǵa qatysty eski sózder men estelikterdi asyqpaı jınap qaıtqan betim edi. Bul 1993 jyldyń qyrkúıek aıynyń orta sheni bolatyn, – dep eske aldy ol.
Bir kúni Abylaı hannyń aqylman jyraýy bolǵan abyz atasy jaıly ańyz áńgimeler men áfsanalardy asyqpaı jınap júrgen jas ǵalym jigitten Baıanaýyl aýdanynyń baıyrǵy turǵyny, kókiregi oıaý, kózi ashyq Ǵabdolla degen shejireshi qart:
– Balam, osy mańaıda Qaz daýysty Qazybek bı babamyzdyń súıegi ýaqytsha saqtalǵan sóre tastar bar ekenin bilesiń be? – dep suraıdy.
Jambyl qarshadaı bala kezinen el arasyndaǵy eski sózge, shejire tarıhqa yntyǵa qumartyp ósken óren edi. Balalyq yntyzarlyq ýnıversıtettiń tarıh fakýltetinde, keıin aspırantýrada oqyǵan jyldarynda telegeı teńiz bilim arnasyna bastap alyp kelgen. Máshhúr Júsip aqsaqaldyń sherli shejiresine den qoıdy.
Almaty, Omby, Qazan qalalaryndaǵy memlekettik muraǵattardy aqtaryp, birneshe aıyn sarp etti. El arasyndaǵy eski sózder de jadynda júretin.
– Qysta qaıtys bolǵan Qazybek bı atamyzdyń súıegin birneshe aı boıy sórede saqtap, jazǵyturym babamyzdyń bel balasy Bekbolat bı bastaǵan 40 jigit Túrkistanǵa sýyt jol tartyp, Qoja Ahmet babamyzdyń kesenesine jerlep qaıtqandaryn estigenim bar. Al bı atanyń jambasy tıgen sóre tastar osy mańaıda ekenin bilmeýshi edim, – dedi ol Ǵabdolla aqsaqalǵa.
Kútpegen jerden tyń derekti estigennen keıin jas ǵalymnan degbir ketti. Kóneniń kózi ispetti kıeli tastardy tezirek taýyp alyp, sýretke basyp alýǵa asyqty.
– Bizdiń aýyldan 11 shaqyrym jerde Muryntal degen bólimshe bar. Sonda baryp, janyńa bir-eki aýyl aqsaqalyn ertip alsań, seni olar bı atanyń sóre tastaryna bastap alyp barady,–dep jón silteıdi Ǵabdolla aqsaqal.
Osydan soń Jambyl birden álgi jerge tartyp ketedi. Ǵabekeńniń keńesi boıynsha sol aýyldan janyna eki aqsaqaldy ertip alady. Kıeli meken sol bólimsheden 7 shaqyrym jerde, Dalba taýynyń bir silemindegi Qara bıe shoqysynyń eteginde eken. Aqsaqaldar týra sol qasıetti sóre tastardyń janyna bastap alyp keledi.
...Boz dalanyń jýsany men seleýi basqan taý etegindegi osy bir aıaýly alqapta adamnyń qushaǵy jetpeıtin úlken eki tas tikesinen qalqıyp tur.
Sodan beri 240 jyl ótti ǵoı. Osy jyldardyń salmaǵynan, Arqanyń aqyrǵan aq borandy qystary men ańyzaq jazdarynyń áserinen, taý arasynda uıytqı soqqan kúzgi jel men shelektep quıǵan nóser jaýynnyń kúshinen taýdyń jýan qoıtastary ońǵa qaraı jantaıyp, jyl ótken saıyn kólbeý tartyp barady eken.
– Buryn bul jerde osyndaı 4 tas turýshy edi. Qaısybir jyly bireýin Almatydan kelgen bir ǵalymdar máshınege artyp alyp ketken, – deıdi aqsaqaldar.
Taǵy bir tas ushty-kúıli joǵalyp ketipti. Sol mańaıdy biraz sharlaǵandarymen mundaı úlken tas kózderine shalynbady.
Sodan keıin úsheýi qalqıyp turǵan tarıhı tastardyń janyna qaıtyp oralady. Aqsaqaldar sóre tastardyń janynda maldas qura otyryp, uly bıdiń arýaǵyna duǵa baǵyshtaıdy. Jambyl sóre tastardy ár qyrynan sýretke túsirip alady.
– Bul jer Terektibulaq dep atalady. Qaz daýysty Qazybek bı babamyzǵa qutty qonys bolǵan kıeli meken. Osy arada 97 jasqa qaraǵan shaǵynda myna ómirden tatar dám-tuzy taýsylyp, fánıden baqılyq saparǵa attanǵan eken jaryqtyq, – dep kúrsinedi aqsaqaldar.
Bir ǵajaby, bı atanyń sóre tastarynan 7 shaqyrym jerde Abylaı hannyń aqylshysy, uly abyz Buqar jyraý Qalqamanulynyń zırat-kesenesi tur. Ol óziniń uzaq jylǵy ómiriniń kóbin Túrkistan men Kókshede, Han keńesi quramynda, bes qarýy saı han sarbazdarynyń qosyny arasynda jyraýlyqpen ótkergeni tarıhtan málim.
Qart jyraý jasy toqsanǵa qarap, shaý tartqan shaǵynda Abylaı hannyń ruqsatyn alyp, mol syı-sııapatpen, mártebeli abyroımen óziniń ata qonysy Dalba taýynyń baýraıyna qaıtyp oralǵan. Sonda ataqty abyz aıaýly bı aǵasynyń qysqy qonysyna qanattas kelip qonǵan eken-aý. Bular bir týmasa da týǵannan artyq bolyp ketken alyp adamdar bolatyn.
Fılologııa ǵylymynyń doktory, ádebıet zertteýshisi Nysanbek Tórequlov óziniń “Qazaqtyń bı-sheshenderi” degen tanymal kitabynda mynandaı derek keltiredi: “Qazybek Keldibekuly (1667-1764) Syrdarııa jaǵalaýynda týyp, jastyq shaǵyn Qarataý, Ulytaý atyrabynda ótkizgen. Bı ata 1764 jyly jeltoqsan aıynda óziniń qystaýy Terektibulaq basynda 97 jasynda dúnıeden qaıtqan”.
Alty alashqa aty ańyz bolyp taraǵan ataqty Qaz daýysty Qazybek bı qonys qylǵan qasıetti Terektibulaq – osy meken! Sóılegende aýzymen qus tistegen, bılik aıtqanda qara qyldy qaq jarǵan, 17 jasynda-aq qalmaq qontaıshysyn qaradaı qaltyratyp, arýaǵyn asyrǵan bı atanyń asyl súıegi tıgen sóre tastar – mynaý qoıtastar! Mundaıda tolqymaı, tebirenbeı kór...
– Qarabıe shoqysynyń baýyryndaǵy Terektibulaqtyń basynda, Qaz daýysty Qazybek bıdiń qysqy qonysynda qara kúzden qar erigenge deıin alty aı boıy Saryarqa qazaqtarynyń daýly máseleleri, el bıligi sheshimin taýyp kelgen. Ol óziniń kózi tiri kezinde bodandyq týraly eshqandaı qujatqa qol qoımaı ketken tabandy da dana bı. Tek qaıtys bolarynan eki jyl buryn Omby qalasyndaǵy Sibir gýbernatoryna arnaıy hat joldap, óziniń qartaıǵandyǵyn, el bıligin uldary Bekbolat pen Syrymbetke bergenin habarlaǵan, – deıdi tarıh ǵylymynyń doktory Jambyl Artyqbaev.
Jyldar boıy babadan balaǵa mıras bolyp kelgen el áńgimesine qaraǵanda, 1764 jyly Arqanyń saıyn dalasy qalyń qar qushaǵyna endi oranǵan shaqta qazaqtyń 97 jastaǵy uly bıi Qaz daýysty Qazybek dúnıe salǵan. Ardaqty ákesiniń aq batasyn alyp, el tizginin qolyna alǵan Bekbolat bıdiń jarlyǵymen saıdyń tasyndaı atpal jigitter Qarabıe shoqysynan qaraly aýylǵa adamnyń qushaǵy jetpeıtin tórt qoıtas alyp keledi. Sol tastardy tikesinen qoıyp, tór taǵan jasatady da, ústine kerege jaıǵyzady. Bylǵaryǵa tigilgen uly bıdiń máıiti sol keregeniń ústine qoıylady. Qazaqtyń saıyn dalasynyń ár qıyrynan arnaıy at sabyltyp kelip, orny tolmas qazaǵa kóńil aıtýshylar legi qys boıy tolastamapty.
Arqanyń alapat qysy ótip, jazǵytury bastalysymen sońynan at-kóligi men ábzel-jaraǵy saı 40 jigit ertken Bekbolat bı ákesiniń qonaqasy men Áziret Sultan kesenesiniń bosaǵasyna dep úsh úıir jylqyny aldaryna salyp, baba máıitin jer ananyń qoınyna berip qaıtý maqsatymen qasıetti Túrkistan shaharyna júrip ketedi. Túrkistan – sol zamannan qazaqtyń kıeli qalasy. Qazaq halqy óziniń qaıtys bolǵan ataqty adamdaryn Qoja Ahmet Iаsaýı babanyń kesenesi ishine jerleýdi dástúrge aınaldyrǵan.
El ishindegi ańyzdyń aıtýynsha, osy uzaq sapar barysynda jol-jónekeı bir saıǵa at shaldyryp, tynyǵyp almaq bolǵan Bekbolat bıdiń janyndaǵy nókerleri aıdap ákele jatqan úsh úıir jylqyny jol tosqan kánigi jortýylshylar qapysyn taýyp, aıdap alyp ketipti. Biraq, urylar qalaı qaraı júrse de aldarynan qalyń tuman túsip, saıda tynyǵyp jatqan beıtanys jolaýshylardyń ústine kele beripti. Apyr-aı, bul ne ǵajap? Atqa jańa mingen jas balalar emes, aıshylyq alys jerlerden barymta mal aıdap ákelip júrgen jyryndy jigitter emes pe edi bular? Jerdiń jaǵdaıyn bes saýsaqtaryndaı jaqsy biletin. Endi ne qara basty? Joq, bul tegin emes. Sodan keıin úreıleri ushqan jortýylshylar jylqylaryn aldyrǵan jolaýshylarǵa ózderi kelip, mán-jaılaryn surapty. Olardyń saparlarynyń syryn estigen soń, aıaqtaryna jyǵylyp:
– Aǵaıyn, at-shapan aıybymyz bar, keshire kórińder! Uly bıdiń arýaǵy eken ǵoı bizdiń jolymyzǵa tuman bolyp túsip, aldaryńa alyp kelip otyrǵan. Keshire kórińder biz beıbaqty! – dep jalynyp-jalbarynsa kerek.
Osylaısha qasıetti Túrkistan qalasyndaǵy Áziret Sultannyń kesenesinde qazaqtyń Qaz daýysty Qazybek bıi de óziniń máńgilik mekenin tapty. Peıishte nury shalqyǵaı uly bıdiń!
...Buqar jyraý kesenesinen 7 shaqyrym jerde, Terektibulaqtaǵy bı atanyń qystaýy basynda jyldar salmaǵymen oń jambasyna jantaıyp bara jatqan eki sóre tas áli kúnge deıin qamsyzdyǵymyzdyń belgisindeı bolyp sol jerde qalqıyp tur. Basynda eshqandaı belgi joq. Qorshaýǵa da, qorǵaýǵa da alynbaǵan. Bular basynda tórt tas edi. Ekeýinen aıyryldyq. Endi osy qalqıyp turǵan qalǵan qos tastan kóz jazyp qalmasaq jarar edi. Onda bul salǵyrttyǵymyz ben salbókseligimizdi uly bıdiń arýaǵy keshe me? Áı, qaıdam...
Týǵan jerdiń tasy da til qatady. Buǵan Qaz daýysty Qazybek bı babamyzdyń asyl súıegi tıgen, Saryarqanyń saıyn dalasynyń tósindegi salqar taý baýraıynda qalqıyp turǵan myna sóre tastar aıǵaq.
Qashanǵa deıin shydar ekensińder, jaryqtyqtarym?
Tóleýbaı ERMEKBAEV,Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi. Qaraǵandy.