Sofıa MOLDAǴALIEVA: Asyl jarym, azamatym, ardaqtym

Erkin oıdy qapasqa qamaǵan keńes kezeńinde Mahambet rýhyndaǵy azamattyq-ulttyq biregeı tulǵasymen halyq qurmettegen asa iri aqynymyz Juban Moldaǵalıev bolǵany belgili. Juban aqynnyń keýdeni basqan keýdemsoqtyqqa narazy órlikpen: “Men – qazaqpyn!” dep jalpaq dúnıege jar salýy nesheme urpaqtyń namysyna qaıraq bolmady deseńizshi! Myńdaǵan aýyl-mektep, aýdan sahnalarynan: “Men – qazaqpyn myń ólip, myń tirilgen!..” dep tebirene oqylǵan otty jyr shýmaqtary qanshama qazaqtyń qanyn qyzdyryp, qanshama jastyń júregine shoq salmady deseńizshi! Al ataqty “Hatshyǵa hat” óleńi totalıtarlyq jymysqy tártippen shegendelgen óktem qoǵamnyń betperdesin sypyrýǵa talpynǵan birden-bir alǵashqy qadamdarynyń biri bolǵany da ras. Álbette, aqyn azamattyǵynyń shyrqaý shyńy 1986 jyldyń jeltoqsanynda Jazýshylar odaǵynda kezdeı- soq kelgen Kolbınmen kezdesýde qazaq ultynyń joǵyn joqtap, qazaq jastarynyń ar-namysyn qorǵap, ashyna, shamyrqana, yzaly-nazaly sóz sóıleýi bolatyn. Osyndaı batyr minezdi, erjúrek aqynnyń endi birde: “Men qazaq áıeline qaıran qalam!” dep sonshalyqty názik te meıirban syrshyldyqpen, aıryqsha aıaýly mahabbatpen jyrlaı alǵanyna óziń de qaıran qalǵandaısyń. Iá, súıe bilmes júrekten erlik te shyqpaıdy. Qazaq áıelin osynshalyqty qadir tutyp, qasterleıtin parasatqa jetelegen, bálkim, anasy Zerip, sonymen birge, 41 jyl otasqan jan jary Sofıa apaı bolar. Qyran qazaqtyń Aqjaıyqtan tartyp, Oral óńirin adaqtap, Alataýmen astasyp, dabysy “Baıqońyr baspaldaqtarymen” órlep, joıqyn “Sel” ekpinimen údemelep, “Kisen ashqan” kúıindeı tebirene shalqyp, dabysy qazaqtyń “Qyran dalasyna” túgel jetken 90 jyldyq toıy kúnderinde biz Sofıa Málikqyzy MoldaǴalıevamen suhbattasýdy ózimizge paryz sanap edik. – Sofıa apaı, jurt Jubaqań ekeýińizdi naǵyz qudaı qosqan qosaqtar edi dep ańyz qylady. Aǵamen alǵash qalaı kezdesip, kóńilderińiz qalaı jarasty? – Rasynda da, Juban ekeýmizdi qosqan áýeli qudaı, sosyn ımandy bolǵyr enem Zerip edi. О́mir-baqı jaryqtyq enemniń atyn atamaı, betine bir kelmeı, syılap óttim. “Mama” deýshi edim. Endi ózim 80-nen asqanda, ózim de 8 nemere, 4 shóbereniń ájesi bolǵanymda, el bilsin dep, atyn ataǵanymdy arýaǵy keshirer. 1947 jyly áli de áskerı qyzmettegi Juban Tashkentten Almatyǵa aýysyp kelip, qazirgi Panfılovshylar parkindegi Ofıserler úıiniń komendanty bolyp istep júredi. Maıdan gazetinde máshińkeshi bolǵan Aısha apaıdyń úıine toqtap, bir bólmesine kiredi. Taıpaqtan sheshesin alyp keledi. Ol kisi ózi kommýnıst, aýylsovet tóraǵasy bolǵan, eline qadirli adam edi. “Kelin áper!” dep digerleıdi. Juban bir adamdy ákep kórsetse, ony unatpapty. Sosyn Aısha apaıdyń kórshisi, mamammen, naǵashy sheshemmen jaqyn tanys Gúlsim degen apaıǵa: “Maǵan bir jaqsy qyz taýyp ákelshi, men kóreıin”, deıdi. Ol kezdegi meniń jaǵdaıym bylaı: naǵashy atam Seıitqalı Meńdeshev 1937 jyly “halyq jaýy” dep ustalyp, atylyp ketken. О́z ákem 1942 jyly soǵysta qaza tapqan. Naǵashy she­shem Rázııa, anam Jupar (tólqujaty boıynsha Tamara) bes balany baǵyp, birge turamyz. Men Máskeýdiń soǵys jyldarynda Almatyǵa kóshirilgen maqta-jip ıirý fabrıkasynda ju­mys isteımin. 1947 jyly Máskeýdegi Búkil­odaq­tyq fızkýltýra paradyna qatysqam. Son­da túsken foto úıde ústel ústinde turýshy edi, Gúlsim apaı sony bildirmeı alyp ketip, Jubannyń anasyna kórsetedi. “Jaraıdy, osy qyzdy alyp kel”, deıdi ol kisi. – Qyz unata ma, joq pa, onda sharýa joq qoı? – Ol kezdiń úlken kisileri solaı edi ǵoı. Onda men qazaqsha bilmeımin. Túsinemin, biraq sóıleı almaımyn. Jańaǵy jaılardan beıhabarmyn. Gúlsim apaı áldeneni syltaý­ratyp Aısha apaıdyń úıine alyp baryp, Jubandar turatyn bólmege kirgizdi. Kereýette – Juban, jerdegi tósek ústinde aıaq jaǵyn beline deıin kórpemen qymtanyp anasy otyr eken. Jubandy alǵash kórýim osy. Áskerı forma, kıtelmen otyr. Kapıtan. Symdaı tartylǵan symbatty da tulǵaly jigit. Ne jaǵdaı ekenin ishim sezdi. Úndemesten esik aldyndaǵy oryndyqqa otyra qaldym. Gúlsim apaı: “Shaı qaınata qoıaıyn”, dep samaýyrdy alyp shyǵyp ketip, qaıta kirdi. Juban sol arada: “Siz myna kisini kirgizip, ózińiz eshteńe demesten shyǵyp kettińiz. Bul kisi uıalyp otyr bilem”, dedi. Gúlsim apaı: “Á, bul Tamaranyń qyzy ǵoı, tanysyp otyryńdar”, dep kúlimsiredi. Juban maǵan qolyn berdi: – Juban! – Sofıa! Sosyn tósek ústinde otyrǵan bolashaq eneme qol berip amandastym da, qaıtadan ornyma kelip otyrdym. Shaı ishemiz degen kezde rahmet aıtyp, shyǵyp kettim. Erteńine Gúlsim apaı bizdiń úıge kelip: “Unatty!” degen habaryn jetkizdi. Sheshesi: “Osy qyzdy alsań da alasyń, almasań da alasyń. Basqanyń maǵan keregi joq”, dep qıǵylyqty salyp otyr, deıdi. – Siz she? Alǵash kórgende siz unattyńyz ba Jubaqańdy? – Shynymdy aıtsam, jigitti men de unat­tym. Ári jaǵdaıdyń ózi osyǵan beıimdep tur­dy. Naǵashy sheshem: “Qazirgi ýaqyt qıyn, tur­mysqa shyq, sóıtip, bizge de qaraılas”, dep aı­typ otyratyn. Al men aıttyrǵan kisige bar­ǵym kelmeı júrgen. Árıne, ol suńǵaq boıly, sym­bat­­­ty kapıtan Jubanmen salystyrýǵa kelmeıtin. Biz ol kezde qazirgi Seıfýllın men Gogol kósheleriniń qıylysynda, №15 mekteptiń qasynda turamyz. Joldasy Saǵynǵalı Seıi­tovti ertip Juban kele bastady. Meni shaqyr­typ syrtqa shyǵaryp alady. Kınoǵa ne teatr­­ǵa, eshqaıda barmaımyz. Úsheýmiz Seıfýllın, Gogol, Amangeldi kóshelerin neshe qaıtara aınalyp júremiz de qoıamyz. Saǵynǵalı: “Juban soǵysta bolǵan, ózi aqyn, keleshegi zor”, deıdi. Ol kúnderde qandaı keleshek eke­nin men túsine qoımaımyn. “Jalǵyz sheshesi bar, sol kisini kútý kerek, sol kisiniń aıtqanyn isteý kerek. Sonda bári durys bolady”, deıdi. Úlken kisi óz úıimde de bar, óz oıymsha, qart adam­dy baǵýdy biletin sııaqtymyn. Kıim-ke­shegin taza ustasam, tamaǵyn ýaqtyly bersem, basqa da degenin istesem... Bul aıtqandar da qolymnan keletin sııaqty. Sóıtip, kelin bolyp aq bosaǵany attarda: “Anamdy syılaýǵa tıissiń”, degen Jubannyń tilegin 18-degi órimdeı shaǵymda zań retinde qabyldap edim. Osylaısha eki-úsh qaıtara kezdeskennen keıin bir-birimizge kádimgideı úırenisip, aınalasy bir aptanyń ishinde úıge kelip aıttyrdy. 47-shi jyldyń 22 qarashasynda úıde jupyny ǵana uzatý toıymdy jasady. – “Súıdim-kúıdim” degen, jalyndaǵan ma­habbat bolǵan joq eken ǵoı? Biraq Jubaqań keıinirek: “Ne ǵalym, ne qaıratker bolmasań da, Áıeldiń danalyǵyn senen uqtym” degeni bar edi. – Áýel bastan-aq aramyzda “kúıdim-súı­dim” degen, aldaýsyratqan arzan sóz bolǵan joq. Shy­naıy syılastyq pen senimge júgindik. Mundaıda mahabbat ózi artynan keledi eken. Ekeýmizdiń ómirlik syrymyzdy Juban keıin bylaı jyrlasa, sol ras: Tanystyq, tanystyq ta úılendik biz, Úıi de, kúıi de joq kúıde edik biz. Jupyny sen uıań qyz, men maıdanger, Turmysty kimnen, qashan úırenippiz? Bar túgil joqqa razy, tura berdik, Bolmady synyq ojaý mura derlik. Sengenbiz “súıemiz” dep ant-sý ishpeı, Bul tipti bolmasa da, sirá da erlik. Jubannyń: “Men seni súıedi ekem”, degen sózin alǵash ret 18 jyldan keıin Mońǵolııada sa­parda júrip jazǵan hatynan oqyǵanymda tolqyp, kózime jas alǵanym bar edi. Túıip aıt­sam, Jubandaı úlken júrekti, sanaly azamatqa jar bolǵan, onymen ómirdiń ystyq-sýyǵyn qatar bólisken qyryq bir jylym – eń baqytty jyldarym, maǵynaly dáýren, úlken tarıh. – Sol ǵajaıyp baqytqa jetkenińiz úshin eneńizge qaryzdarmyn dep bilesiz ǵoı. – Álbette, alǵashqy sózimdi enemnen bas­tadym, qudaıdyń qalaýy sol kisi arqyly júzege asqany ras. Qaı ana balasyna baqyt tilemeıdi deısiz. Jubanynyń baqyty men ekenimdi qudaı bildirgen shyǵar jaryqtyqqa. Úılengen soń birden elge, Taıpaqqa aparyp, aýylda toı jasady, abysyn-ajyn men úlkenderge sálem bergizdi. Basyma oramal salyp, sol eldiń kelini bop tústim. Ol kezde nekege de otyrǵan joq edik. Aýylǵa barǵanda barlyq tamaqty bir qazanǵa qalaı pisiredi dep tańǵalatynmyn. Almatyǵa kelgesin Juban “Lenınshil jas” gazetine jumysqa turdy. Páter jaldaımyz. Jazýshylardyń kóbi solaı. Turmystyń tar kezi, jetpeı jatatyn nárse kóp. Juban kóbinese túnde otyryp jazatyn. Sham sónip qalsa, shyny qutyǵa kerosın quıyp, qoldan bilteli sham jasaıdy. Jubannyń aıryqsha bir qasıeti, anasyn keremet jaqsy kórip, qurmettedi. Úkimettiń aýrýhanasyna jatqyzyp, emdetip júrdi. Enem appaq, aqqýdaı kelbetti kisi edi. Aıtaryn da aıtyp salyp otyratyn. “Myna Jubanym, ákesinen alty aılyǵynda qalǵan. О́zim ósirip, ózim jetkizdim. Bılikti endi ózim ustaımyn”, – deıtin. Ol kisi solaı sóılep otyrǵanda “bıliktiń” ne nárse ekenin taǵy túsinbeı dal bolyp men otyramyn. Keıin bildim ǵoı. Sol bılik te maǵan tegi keregi joq nárse eken. Birtindep balalar kelip jatty ómirge. Báriniń attaryn ózi qoıdy, Qýanysh, Gúlmıra, Qýandyq. Tek tórtinshi balamyz Azamattyń atyn Juban qoıdy. Azamat týǵanda Qurmanǵazy-Fýrmanov kósheleriniń buryshynan páter alyp, Sábıt Muqanovqa kórshi boldyq. Balalardy qushaqtap súıýge maǵan ruqsat joq. “Úıińnen týyp ákelgen bala joq, balanyń bári meniki”, deıtin mamam. Qaıtem, enemniń betine kelýge bolmaıdy, bárine kónem, bárin únsiz kóterdim. Sol kúnderdi qazir saǵynyshpen eske alamyn. Otbasy syılastyǵyn, qazaqy dástúrdi qalyptastyrǵan ene tárbıesinen eshbir zııan kórgen joqpyn. “Dastarqany taza áıeldiń taǵamy da dámdi”, “Kúıeýiniń jaǵasy men qol oramalynan áıeliniń qandaı ekenin biledi”, dep mamam aıtatyn sózder áli esimde. Qartaıǵanda bir bala ǵoı. Qyzyq minezderi kóp edi jaryqtyqtyń, biraq tilegi dáıim aq bolatyn. Keıde balalardy dárigerge aparǵanda ońashada súıip-súıip alamyn. Úıge kelgende: “Áı, nemene, myna Sofıa súıip qoıǵannan saý ma? Iisi shyǵyp ketipti ǵoı”, dep otyrady. Balalar: “Joq, súıgen joq”, dep shý ete túsedi. Mamam soǵan máz bolady. Juban da mıyǵynan kúlip qoıady. Balalar tentek bop, buzyqtyq istese, jazalaıtyn da mamam, jaqsy kórip erkeletip, emirenetin de bir ózi. Meniń balalarǵa ursýyma ruqsat joq. Al Jubanǵa ruqsat bar. Ájelerin balalar “mama” deıdi. Meniń atymdy ataıdy. Sonda ǵoı mekteptegi oqýshylar bizdiń balalardan: “Pochemý ý vas mama staraıa, a papa molodoı?” dep surap júrgeni. Azamatty ózimizge bergen. О́se kele tátti qylyqtary kóbeıgen kezde: “Áı, osy balany da ózim alyp qoıam ba, qaıtem?” dep bizdi ara-tura “qorqytyp” qoıatyn. Mamamyz aýyryp álde bir jabyrqaǵan kezderinde dombyra shertip, sher tarqatyp, oıǵa batyp otyratyny da bolýshy edi. Soǵan qaraǵanda Juban aqyndyǵynyń bir bastaýy anasynda jatyr-aý dep oılaımyn. – Jazýshylardyń ishinde kimdermen kóbirek aralas-quralastyqta boldyńyzdar? – Sol kezdegi ómir, adamdyq qarym-qaty­nas ta basqasharaq edi ǵoı. Úlken kisiler keıingi tolqyn jastardy baýyryna tartatyn. Kóbine-kóp sondaı jaqsy aǵalarmen aralastyq. Mamam qaıtqanda Sábıt Muqanov: “Jeńgeıdiń qolynan talaı dám tatyp edik, endi kelinniń qolyna qaraıtyn boldyq”, degeni bar. Úlken kisilerdi qonaq etip kútý budan bylaı maǵan úlken syn bolatynyn sonda túsindim. Sodan dastarqanym men kóńilimdi mamamnan asyrma­sam, kem qylmaýym kerek dep bekinip, sol ardaqtylar aldyndaǵy kelindik mindetimdi atqardym dep oılaımyn. Juban Muhtar Áýezov, Ǵabıden Mustafın, Ǵabıt Músirepov, Áljappar Ábishev, Ábdilda Tájibaev, Dıhan Ábilev, Ábý Sársenbaev, Ádı Sháripov, Qalı­jan Bekhojın jáne basqalarmen jaqsy qa­rym-qatynasta bolyp, sol sııaqty ózge de kóp­tegen aǵa-apalar qolymnan dám tatty. Tahaýı, Qýandyq, Ábdijámil, Sadyqbekteı qatar-quralyptastarmen, Qaltaı men Zeınolla sekildi ókshelestermen ázil-qaljyńy bir boldy. Jubannyń ózi qaljyńǵa da, kelistire jaýap berýge de jaqsy edi ǵoı. Zekeńniń anasy men bizdiń mamamyzdyń qabirleri qatar jatyr. Tumanbaı Moldaǵalıev týǵan inisindeı erkeledi, áli kúnge deıin izeti sol qalpynda. Iztaı Mám­betov, keıingi jastardan Zeınolla Serikqalıev týystaı aralasty. Juban kúshti aqyndyǵyn baǵalap Muqaǵalıdy da qoldap júrdi. Ol kezde Qazaqstan Jazýshylar odaǵyna odaqtas respýblıkalardan qonaqtar keletin. Túr­­li sımpozıýmdar, konferensııalar uıym­das­tyrýshy edi ǵoı. Sondaǵy kádeli qonaqtar ási­rese Sábıt, Ǵabıt aǵalardyń, Ánýardyń otba­sylarynda jáne bizdiń úıde jıi bolatyn. Basqalardy bylaı qoıǵanda, Shyńǵys Aıtmatov, Ǵafýr Ǵulam, Myrza Tursyn Zade, Davıd Kýgýltınov, Rasýl Ǵamzatov, Mustaı Kárim, Berdi Kerbebaevtaı alyptardy, ataqty orys aqyndary Andreı Voznesenskıı, Robert Rojdestvenskıı, Evgenıı Evtýshenkony aq dastarqanymda qonaq qyp kútkenimdi maqtan etemin. Bul da bolsa Jubandaı asyl jarym, azamatymnyń arqasy. Bulardyń bári Jubanǵa degen ystyq sezimin, onyń aqyndyq bıik darynyn aıtyp máre-sáre bolatyn. – Aǵanyń shyǵarmashylyq mashyqtary men minez erekshelikterin de aıta otyrsańyz? – Jubaqań qashanda ádildik jaqta bolatyn. Tikeleı ózime, balalaryna, nemerelerine, týys-týǵandaryna meıirim-parasatymen tanylsa, halqyna aqıyq aqyn retinde belgili boldy. Qoǵamdyq jumystary basynan asyp jatatyn. Ymyrashyldardy, jaǵympazdardy jany jek kóretin. Árıne, qyzmet babynda sózge kelip qalatyn qalamdastaryn ózine jaý sanamaıtyn. Qaıta olarmen araǵa kún salyp aqjarqyn sóılesip ketetinin bilemin. О́tken ǵasyrdyń 70-shi jyly osy kúnge deı­in otyrǵan jaıly keń úıimizge kirdik. Ja­zý­men túske sheıin aınalysyp júrdi. Más­keý­degi Serafımovıch atyndaǵy shyǵarmashylyq úıine barǵan kezderde únemi qaýyrt jumys is­teıtin. Bir ádeti – oılap júrgen taqyrybyn qaǵazǵa birden túsire salmaıtyn, kóp oılanyp, tolǵanatyn. Poema-dastandaryn jazyp bolǵasyn mindetti túrde qaǵazǵa qaıtadan kóshirip shyǵatyn. Máshinkege basýǵa tek sodan keıin ǵana berýshi edi. Men keremetpin dep eshqashan keýdesin qaq­pady, qandaı bıikte júrse de qarapaıymdy­lyǵynan jazbady. Jazýshylar odaǵyna basshy bolǵanda kimge de bolsyn qolynan kelgen kómegin aıamady. Al qolynan kelmese, birden aıtatyn, eshkimge ekiushty jaýap berip, ótirik ýádemen aldarqatqan emes. Úıde jumysynyń jaıyn aıtpaıtyn. Qabaǵy túıilip kele me, jadyrap kele me – ózim sezip, baıqap, soǵan qaraı jaǵdaıyn oılastyrýshy edim. – Úı tirshiligine ıkemi qalaı edi? – Osy suraqqa oraı, bir oqıǵany aıtyp bereıin. Ile aýdanynan Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty bop turǵanda birde shoferi úıge 20-30 qarbyz ákeldi. Men olardy tómendegi jertólege túsirip aldym da: – Balam, mynaǵan qansha tóleımin, – dep suradym. – Apa, men aqsha tólep alǵam joq, sizden aqsha almaımyn, – dedi. – Budan bylaı aqshasyz eshnárse ákelýshi bolma, – dedim. Keshke osyny Jubanǵa aıtyp bersem, ol meni quptady. Qudaǵıymyz saýda ornynda istep júrdi. Sonda Juban: “Áı, Sofıa, aq­shań bolsa, kókbazardan bar da keregińdi al. Aqshań bolmasa, ash otyrsań da eshteńe suraýshy bolma”, deıtin. Úlken balalar bólek otaýǵa shyǵyp, úıde ken­je ul Azamatpen qaldyq, kelinimiz bar. Ju­ban sol kezde syrqattanyńqyrap, jeńil tamaq iship júrdi. Keıde úıde qonaq bolady, odan yd­ys-aıaq jýyp, jarma tazalap, túngi 2-ge deı­in júrip qalam. Sonda Jubannyń aıtqany ǵoı: – Azamat, kelin nege saǵat 11-de jatyp qalady, al shesheń túngi 2-ge deıin uıyqtaı almaı júredi? – dep. Erteńine kelinim shyr-shyr etedi. Bul izet edi. Juban balalardy osylaı tárbıeleýshi edi. Sol kishi kelinimmen 25 jyl birge turyp ja­tyr­myn. Qudaıǵa shúkir, syıynda kemdik joq. Úlken qyzyn turmysqa berip, ózi de áje boldy. – Juban aqynnyń qýanǵan, kúıinip renjigen sátterin eske túsire alasyz ba? – Árbir iri shyǵarmasyn aıaqtaǵan kún­derde qýanyshqa bólenetinbiz. Respýblıkanyń jáne Odaqtyń Memlekettik syılyqtaryn alýy, basqa da úlken mártebelerge jetýi, Más­keýde abyroıly bolýy – bári de kóńilimizdi ósirdi. Máskeýde bolatyn sezder men ózge de jına­lystarǵa meni qaldyrmaı ertip baryp júrdi. Jazýshylar odaǵyn basqaryp júrgeninde bir joly Dinmuhammed Qonaev qabyldaýyna shaqyryp, qalamgerlerdiń yntymaqtasyp ár oblysqa barýlaryn, ádebıet kúnderin ótkizýdi tapsyrdy. Osyǵan baılanysty is-sharalardy Jubannyń asa belsendi, jaqsy kóńil kúıde atqaryp shyqqany esimde. Kóp dostarmen birge biren-saran kóńilge kirbiń túsirer kóre almaýshylar da bolmaı qalǵan joq. Halyq keremet qabyldaǵan eń tanymal poemasy “Men – qazaqpyn” shyq­qan­da Jubannyń sońyna túsip, bul shyǵarma ultshyldyqty ýaǵyzdaıdy degender de ta­byl­dy. “Hatshyǵa hat” óleńin san-saqqa júgirtip, bázbireýler Juban men basshy­lyqtaǵy adam­dar arasyna ot salýǵa umtyldy. О́leń shyqqan “Juldyz” jýrnalyn Qonaevtan bastap Or­talyq Komıtet bıýro músheleri úıleriniń posh­ta jáshigine salyp ketken. Ishin­de: “Ju­bannyń óleńine kóńil aýdarsańyz” degen bir japyraq qaǵaz bar. Árıne, mundaı jymys­qylyqtar júrekke júk túsirmeı qoıǵan joq. Jubaqańnyń Jeltoqsan oqıǵasy kezindegi ataqty aıyptaý sózi ámbe halaıyqqa belgili. Sol bir aýyr kúnder edi. Bir ulymyz Ishki is­ter mınıstrliginde isteıtin. Halyq jasaǵyn­daǵy balalar kelgenshe alańdap, baıyz tappaı, túngi 12-ge deıin balkonnan qaıta-qaıta qaraıtyn. “Bólek-bólek júrmeńder. Eshkimdi ur­yp qol jumsamańdar”, deıdi. Oljas Sú­leımenov telefon soǵyp: “Odaqqa Kolbın keledi. Siz sóıleńizshi, Jubaqa!” dedi. Túnimen otyryp, sóıleıtin sózin daıyndap jazdy. “Qyzdarymyzdyń aryn taptap, uldarymyzdy muzǵa otyrǵyzǵany nesi!” dep ashýlandy Ju­baqań. Barsha narazylyǵyn Kolbınniń betine aıtty da. Sol aıtqandary boıynsha keıbir jazalardy jumsartqan kórinedi. Kol­bın Jazýshylar odaǵyna ekinshi ret kelgende Ju­bannyń qolyn alyp: “Ný chto, Jýban, ty do­volen?” dep surapty. Betpe-bet kelgende so­laı taısaqtaǵanmen, áýelgi sóılegen sózden keıin Jubaqańa degen nıet ózgerip sala bergen. 1988 jyly ómirden tez ótip ketýine osy Jel­toqsan oqıǵasy áser etti me dep oılaımyn. – Biraq Juban aqynǵa degen týǵan halqynyń qurmet-súıispenshiligi eshqashan sýymaıdy emes pe? – Ol ras. Elge rahmet. 2000 jyly 80 jyl­­dyǵyn dúrildetip ótkizdi. Kindik qany tamǵan jeri – Jaıyq óńirinde týǵan aýyly Saıqudyqqa aty berilip, eskertkishin qoıdy. Oblystyq ǵylymı-ámbebap kitaphana da Juban atyn aldy. Jas kezinde Oral qalasynda oqyǵan ǵımaratqa eskertkish-taqta ornatyldy. Basqa da tolyp jatqan is-sharalar atqaryldy. Batys Qazaqstan oblysynyń sol kezdegi ákimi Qabıbolla Jaqypov bas bolyp Oral qala­synyń qaq tórine eńseli Juban eskertkishin ornatýy kóńildi qýanyshqa bóledi. Myń da bir rahmet azamattarǵa. Aǵasynyń 90 jyldyq toıy tusynda da tynym tappaı júrgen azamatqa bergisiz Aqushtap (Baqtygereeva) sińlime de alǵysym mol. Sol eskertkish ornaıyn dep jatqanda tele­dıdardan habar kórdim. Bir depýtat sóılep tur: “Pochemý Chapaevtyń eskertkishin alyp tas­tap, onyń ornyna Moldaǵalıevtiń eskert­kishin qoıady?” deıdi. Sodan men Oralǵa, ákim­dikke telefon soǵyp: “Teledıdarda osy­laı aı­­typ jatyr. Uıat bolyp júrmeı me? Juban eskertkishine basqa oryn tabylmady ma?” dep alańymdy bildirdim. Kazaktar kóterilip, toıdyń shyrqyn buzyp júrmesin deımin ǵoı baıaǵy. “Oı, apaı, siz ýaıym etpeńiz, bári du­rys bolady, munda Chapaevqa 60 jerde eskert­­­kish bar. Juban aǵamyzǵa buıyrǵan bir eskert­kishti durys jerden ornataıyq ta” desti. Sol bıik eskertkishteı, halqynyń, eliniń aldyn­daǵy Jubannyń mártebesi bıiktep, oǵan degen syı-qurmet, súıispenshiliktiń arta túsip otyr­­ǵanyna kóńilim tolqyp, men de qýanyshtymyn. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Qorǵanbek AMANJOL.