Uly silkinis

Jańa jyldyń ákeler jańalyǵy men jaqsylyǵyn árkim óz bıiginen bol­jaıtyny ejelden kele jatqan daǵdy. Al tarıhshylar qaýymy úshin bul rá­simniń orny tipti erekshe. Biz artta qalǵan kúnderdiń tarıhy men tájirı­besin qaperge salǵandy árqashan qalap tura­myz. Tap sol tarıhı qubylys halyq taǵ­dyryna betburysty ózgerister ákelgen bolsa, únsiz qalý tipti múmkin emes. Bul oraıda, biraz tájirıbe de jı­naqtaldy. Elbasymyz N.Á.Nazarbaev­tyń bastamasymen 2013 jyly Abylaı hannyń 300 jyldyǵyn atap ótkenimiz, 2014 jyly «Máńgilik El» ulttyq ıdeıa­synyń dúnıege kelýi, 2015 jyly Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn tórtkil dúnıege pash etýimiz, árqaısynyń san alýan salıqaly is-sharalarmen, tereń zertteýlermen kómkerilgeni árbir qa­zaqstandyq azamattyń júregi men sanasyna ıgi áser etpeı qalmady. Patrıotızmdi qalyptastyrý, tarıhpen tárbıeleý degenimiz – osy. Tabaldyryqtan attaǵan 2016 jyl da taǵzym etýge laıyq oqıǵalar legine kende emes. Ata-babalarymyz ańsaǵan azattyqqa shırek ǵasyr tolady, áıgili Jeltoqsan oqıǵasyna 30 jyl, Qazaqstan Ǵylym akademııasynyń shańyraq kótergenine 70 jyl, HH ǵasyrdyń Gomeri atanǵan Jambyl Jabaevtyń týǵanyna 170 jyl tolmaq. Osydan týra 100 jyl buryn Reseı ımperııasynyń irgesin shaıqaǵan, otarlaý saıasatynyń surqııa betperdesin julyp tastaǵan silkinis qazaq dalasyn aralap ketti. Ol – 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilisi edi. 1916 jylǵy uly silkinis taqyryby, bir qaraǵanda, patsha zamanynda da, keńestik jyldarda da az qozǵalǵan joq. 1916 jylǵy 13 jeltoqsanda Reseıdiń IV Memlekettik Dýmasy jabyq májilis ótkizip, onda Saratov gýbernııasynan depýtattyqqa saılanǵan, bolashaq Ýaqytsha úkimet tóraǵasy A.F. Kerenskıı buratana halyqty qorǵanys ǵımarattaryn jáne soǵys joldaryn salýǵa jegý týraly jar­lyqtyń oryndalýyna arnaıy baıandama oqydy. Túrkistan ólkesi men Dalalyq oblystardaǵy oqıǵalarǵa baǵa berýge tyrysty. «Sobytııa, kotorye segodnıa my doljny obsýdıt, proızoshlı dovolno mnogo vremenı tomý nazad, no posledstvııa ıh skazyvaıýtsıa do sıh por, ı onı býdýt eshe ochen dolgo skazyvatsıa v jıznı ne tolko Týrkestana ı Stepnyh oblas­teı, no ı vseı Rossıı ... Sobytııa etı, gg., ne tolko vneslı ekonomıcheskoe razrýshenıe, ne tolko narýshılı spokoınoe techenıe jıznı v ogromnyh oblastıah Rossıı, no onı bylı soedıneny s jertvamı, kak so storony rýsskogo, tak ı týzemnogo naselenııa», degen eken sheshen. Sol zaman úshin bul asa batyl qadam edi. Baıandama barysynda zaldaǵylar aýyq-aýyq: «Pozor», «Eto varvary» deýmen ashý-yzasyn bildirip jatypty. Tap kúresi men revolıýsııalardy bárinen joǵary qoıǵan keńestik ıdeologııa 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilisin bir sátke kózden tasa qaldyrmady desek, artyq aıtqandyq emes. Onyń 10 jyldyǵy, 20 jyldyǵy, 30 jyldyǵy resmı túrde toılandy. J. Aımaýytov «Qartqojany», M. Áýezov «Qıly zamandy» jazdy, 1939 jyly qazaqtyń tuńǵysh kórkem fılmi «Amangeldi» ekranǵa shyqty. 30 jyldary T. Rysqulovtyń, S.Asfendııarovtyń monografııalyq zertteýleri jarııalandy. Sosıalıstik qurylystyń alǵash­qy 20 jylynda uly silkinis tarıhy men taǵdyryn zerdeleýge mol olja salǵandardyń bel ortasyn­da Oraz Jandosov bar. Aıta keteıik, O.Jandosov óz zamanyndaǵy ıntel­lek­týaldyq áleýettiń naǵyz oshaqtaryn – Qazaqstandy zertteý qoǵamyn, joǵary oqý ornyn, respýblıkalyq kitaphanany biliktilikpen basqarǵany ǵylym álemine ene bilgeninde jatyr. Aýmaly-tókpeli saıası ahýalǵa qaramastan jas M.Áýezov pen Á.Mar­ǵulanǵa úlken senimmen qa­raýy, A.Baı­tursynovtyń, Halel Dos­mu­hame­dovtiń, S.Asfendııarovtyń, Á.Er­mekovtiń ǵylymı izdenisterin joǵary baǵalaýy, T.Shonanovpen birge 1916 jylǵy kóterilis týraly estelikter jı­naǵyn shyǵarýǵa talpynysy – bári onyń zertteýshilik oı-órisi keń pishil­genin aıǵaqtaıdy. O. Jandosov – Jetisý jerindegi qarýly kóterilisti kózimen kórgen tulǵa. 1916 jyldyń jazynda ol 17 jas­tan asqan bala jigit edi. Vernyı erler gımnazııasynda oqyp jatty. Arada bar bolǵany 10 jyl ótkende Qazaq ólkelik partııa komıtetiniń úgit-nasıhat bólimi meńgerýshisi O. Jandosov 1916 jylǵy 22 shildede Jetisý oblysy áskerı gýbernatorynyń úıi aldynda ótken jıynǵa qatysqanyn, onda áskerı gýbernator Folbaým sóz sóılep, qazaqtar beker narazylyq tanytyp jatqanyn, Reseıge bodandyqty qabyldaǵan olar Qytaı jaǵyna óte almaıtynyn, kóterilis bastala qalsa, orys qarýy qoldanylatynyn aıtqany jaıly eske alǵany bar. Bolystar men ıgi jaqsylar qatysqan sol jıynda Folbaýmnyń astamshylyǵyna narazylyq bildirgen qazaq jigiti: «Soldatqa alatyn bolsańdar jerdi qaıtaryńdar», dep daýys kótergen eken. Ony tabanda tutqynǵa alypty. Soǵan qaramastan joǵarydaǵy bastyqtaryna jaǵyný nıetimen Folbaým general-gýbernator Kýropatkınge «Kóńili bosaǵan shaldar meniń etigimdi súıdi ári buıryqtarym buljymastan oryndalatynyna sendirdi», degen jedelhatyn joldaıdy. 1916 jylǵy qasiret O. Jandosovqa qatty áser etti. Partııa-keńes qyzmetine aralasa bastaǵannan kóterilis tarıhyn zertteýge, oǵan qatysqandardyń quqyqtyq qorǵalýyn qamtamasyz etýge, ultaralyq qatynastarǵa keri yqpalyn joıýǵa qoldan kelgenshe septesti. Máselen, 1919 jyldyń qańtar aıynyń 4-i kúni Jetisý oblystyq ult isteri jónindegi bólim otyrysynda orys Kýznesov degenniń qyrǵyz azamaty Belek Soltanaevqa 1916 jylǵy kóteriliske qatysqany úshin qysym kórsetetini jaıly shaǵymdy qarasa, 29 qańtar kúni O. Jandosov Jetisý oblatqarý keńesine usynys túsirip, 1916 jyly Pishpek, Toqmaq, Prjevalsk ýezderinen zorlyqpen qonys aýdarǵan qyrǵyzdardy óz oryndaryna ornalastyrý máselesin kóteredi. 1916 jyl dúrbeleńine qatysty O.Jandosovtyń ǵylymı kózqarasy 1926 jylǵa qaraı tolyq júıelenip, baıandamalar, maqalalar, qujattar jınaý, is qaǵazdary túrinde resimdeldi. Sol jyly Qazaq Ortalyq Atqarý komıteti arnaıy komıssııa quryp, kóterilistiń 10 jyldyǵyn atap ótýge kirisken edi. Komıssııa quramyna O.Jandosov ta kirgen bolatyn. Mine, osy komıssııa atynan 1926 jylǵy 11 shildede Jetisý oblatqarý komıtetine joldaǵan hatynda kóterilistiń sebepterine patshalyq úkimettiń júgensizdigin, otarlaý men qanaýdy, qazaqtan jerdi tartyp alýdy jatqyzǵan. 1916 jylǵy kóterilisti 1917 jylǵy eki revolıýsııanyń bastaýy retinde paıymdaıdy. Qalyń qaýymdy eleń etkizgen paıymyn HH ǵasyr sońynda akademık M. Qozybaev aıta aldy. Onyń pikirinshe, 1916 jylǵy kóterilisti revolıýsııa mártebesimen qabyldaýymyz kerek. Qysqasy, qazaq dalasyndaǵy uly silkinistiń bolmys-bitimin anyqtaı túsetin qajettilik kún tártibinen áli túse qoıǵan joq. Aıtalyq, «Azııanyń oıanýy» máselesin HH ǵasyr basyndaǵy Qytaımen, Úndistanmen ǵana dáıekteı bermeı, Alash qozǵalysymen, 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilisimen ajyraǵysyz baılanysta qarastyratyn ýaqyt keldi. Sonda Qazaqstan tarıhy álemdik tarıhtyń quramdas bóligi ekenine kózimiz jete túsedi. Stalındik saıası qýǵyn-súrginniń, baılardy kámpeskeleýdiń (1928 j.), kýlaktar men baılarǵa qarsy kúrestiń (1930 j.) zańsyzdyǵyn áshkerelegen komıssııa jumys istegeni belgili. Endeshe, 1916 jylǵy qasiret pen zorlyqtyń saıası-quqyqtyq baǵasyn beretin jumysty nege qolǵa almasqa? Munsyz ulttyq tarıhty burmalaýǵa bógesin qoıylmaıdy. Kóterilis otarlaýshylarǵa qarsy baǵyttalǵanmen qazaq qaýymyna da az iritki salǵan joq. Úsh áleýmettik top erekshe kózge tústi: kóterilisti jaqtaýshylar, kóteriliske qarsylar, kóterilisti paıdalanyp baılyq jınaǵandar. Kóterilistiń óńirlik erekshelikterin, ultaralyq, dinaralyq qatynastarǵa yqpalyn ıdeologııalyq boıamasyz ashýdyń ózektiligi joǵary. Aýyl býrjýazııasy men ákimger­leriniń, qazaq oqyǵandarynyń 1916 jylǵy kóterilis tusyndaǵy ustanymy, jeńisi men jeńilisi, qýanyshy men qaıǵysy M. Áýezovtiń «Qıly zaman» povesinde sýrettelgeni belgili. «Qıly zamannyń» eń sońǵy sóıleminde biz áli tereńine boılamaǵan qupııa ıdeıa bar. «Jurtta qalǵan buralqy ıtteı bolyp, ulyqtardyń obozynyń artynan ere bermekke, tilmashtar qaldy. Ospan men Jebirbaev qaldy», – dep aıaqtapty povesti M. Áýezov. Bul ne sóz? Keńestik qazaq zııalylaryn áli izi sýymaǵan tarıh taǵylymynan sabaq alýǵa shaqyrǵan eskertýi me? Álde totalıtarlyq bılik júıesindegi ult zııalylary orys ulyqtarynyń aıtqanyna kónip, aıdaǵanyna júretinin kóregendikpen boljaǵany ma? Nemese Ospan men Jebirbaevtan irgesi aýlaq, týysy bólek, ulty úshin qyzmet etetin jańa býyn zııalylardy daıarlaý mindetin kún tártibine qoıǵany ma? Tipti bolmasa, qazaq halqynyń endigi taǵdyry Jebirbaev pen Ospandaı buralqylardyń qolyna túskenine toryqqany ma? Bul ult-azattyq kóterilis týraly oılanatyn másele kóp. Atqarylatyn ju­mys ta kóp. Solardyń údesinen shyǵa alsaq, shyndyqtyń shyraıy ki­rip, tot basqan aqıqatty ashyp alýǵa bolady. Hankeldi ÁBJANOV, Sh. Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtynyń dırektory, UǴA korrespondent múshesi.