Salyq saıasatyn ońtaılandyrý tıimdiligi

Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev ótken jylǵy Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýynda jáne jaqynda jaryq kórgen «Ult Jospary – qazaqstandyq armanǵa bastaıtyn jol» atty maqalasynda salyqtyq ákimshilik júrgizýdi ońtaılandyrý máselesine erekshe basymdyq berdi. Elbasy atalmysh maqalasynda aldaǵy ýaqytta «Salyqtyq jáne kedendik ákimshilik júrgizýdi jaqsartýǵa baǵyttalǵan sharalar zor mańyzǵa ıe bolady», dep atap kórsetedi. Osyǵan baılanys­ty biz tómende elimizdiń salyq júıesiniń ózindik erekshelikteri men damý baǵyttaryna toqtalyp ótpekpiz. Qazaqstan egemendik alyp, táýelsiz memleket bolǵanyna da, mine, shırek ǵasyrǵa aıaq basty. Osy kezeń aralyǵynda salyq júıesine kóptegen ózgerister engizildi. Salyqtar memle­ket­tiń saıası jáne ekonomıkalyq qyz­met­terin qarjylandyrýdyń negizgi kózi bolyp tabylady. Ol memlekettiń ómir súrýiniń negizi bolyp sanalady. Qazaqstan Respýblıkasy salyq júıe­siniń ózindik bir ereksheligi bar. Máse­len, Germanııada salyqtyń 50 túri, bizdiń elde 13 túri bar. Nege? О́ıtkeni, salyq­tyń basqa tólemderden erekshe eke­nine baılanysty oǵan arnaıy márte­be berip otyrmyz. Salyqtar jáne bas­qa da bıýdjetke tólenetin mindetti tólem­der­di qossaq, ıaǵnı salyqtyń 13 túri, alym­dar­dyń alǵashqyda 13, qazirgi kezde 6 túri, 9 tólemaqy, memlekettik baj, keden tólemderi, konsýldyq alymdardyń barlyǵy 50-ge jaqyndap qalady. Naryqty ekonomıka men mem­leket­tiń salyq saıasatynyń negizgi maqsaty bıýdjettiń kiris bóligin qarjy resýrs­tarymen qamtamasyz etý bolyp tabylady. Al salyq saıasatynyń basty maqsaty – salyq júıesin qurý jáne onyń tıim­di qyzmet etýine múmkindik beretin sa­lyq tetigin iske asyrý. Salyq júıesi óz aldyna sala bo­lyp qalyptasýy úshin, birshama qıyn­dyqtardy bastan keshire otyryp, kóp­tegen ózgerister men tolyqtyrýlar jasalynyp, qazirgi kezde turaqty júıege tústi. Memlekettik basqarý júıelerine kóptegen ózgerister jasalyp, birneshe zań jobalary qabyldandy. Olarǵa qanshama ózgerister men tolyqtyrýlar engizildi. Damyǵan memleketter men kórshi memleketterdiń júrgizip otyrǵan saıasattaryn saraptaı otyryp, ózimizdiń ulttyq mentalıtetke saı, qajetti jaqtaryn alyp otyrdy. Mine, osyndaı jan-jaqty damý men tolyqtyrýdyń nátıjesinde elimizdiń salyq júıesi jetildirilip keledi. 2008 jyldyń 10 jeltoqsanynda jańa Salyq kodeksi qabyldanyp, 2009 jyldyń 1 qańtarynan bastap qoldanysqa engizildi. Osyǵan baılanys­ty Elbasy Qazaqstan halqyna arnaǵan 2009 jylǵy «Daǵdarystan jańarý men damýǵa» atty Joldaýynda «Ne­gizgi salyqtar boıynsha mólsherlemelerdi áldeqaıda tómendetken jańa Salyq kodeksi iske qosyldy. О́tken jylmen salystyrǵanda, korporatıvtik tabys salyǵy bıylǵy jyl­dyń ózinde úshten birge tómendetilip, 20 paıyzdy quraıdy, al 2011 jyly 15 paıyz bolady. QQS mól­sherlemesi 12 paıyz­ǵa deıin tómen­detildi. Áleýmettik sa­lyq mól­sher­lemesiniń reg­resti shkala­synyń or­ny­na 11 pa­ıyz kóle­min­degi biryń­ǵaı mól­sher­leme engizildi. Inves­tı­sııalardy júzege asyratyn kásiporyndar úshin salyq preferensııa­lary kózdelgen. Osynyń bári ekonomıkanyń shıki­zat­tyq emes sektoryn, sha­ǵyn jáne orta kásip­ker­­likti damytýdyń asa mańyzdy ynta­­lan­dyrǵyshynyń biri­­ne aınaldy», dep atap kórsetti. Barlyq elde de salyq memleket bıýdjetin tol­tyrýdyń negizgi kózi bolyp sanalatyny belgili. Salyq kirisi arqyly úkimet el ekonomıkasynyń ósimi men ózge de salalardy baqylap, bolashaqty boljaı alady. Damyǵan memleketterde salyq túrleri óte úlken. Máselen, AQSh-ta IJО́-ge túsetin sa­lyq 28 paıyzdy qurasa, Anglııada – 36 paıyz, Danııa men Shvesııada 48 paıyzdy quraıdy. Sol sebepti bul elderde jemqorlyq deńgeıi tómen. Kerisinshe, bilim berý men medısınalyq qyzmetterdiń sapasy joǵary. Damyǵan memleketterdiń turǵyndary da úlken salyqtan úlken tabys kelerine kózderi anyq jetedi jáne senedi. Elimizde jalpy derekterge súıenetin bolsaq, IJО́-den túsetin salyq kirisiniń kólemi 11 paıyz. Bul árıne, shıkizat qory mol, ekonomıkalyq ósimi jyl sanap artyp kele jatqan el úshin óte az kórsetkish. Halyqaralyq standarttarǵa sáıkes jáne álemdik tájirıbelerge súıenip, elimizdiń jalpy áleýetin eskere otyryp, 2008 jyldyń 10 jeltoqsanynda qabyldanǵan jańa Salyq kodeksine salyqty esepteý tártibinde jáne salyq mólsherlemeleri boıynsha birneshe ózgertýler men tolyqtyrýlar engizildi, atap aıtqanda, kólik salyǵy, múlik salyǵy, aksız salyǵy. «Molshylyq salyǵy» der kezinde qabyldanǵan is-shara boldy. Atalǵan salyq túrleri boıynsha bıýdjetke birneshe ese salyqtyq túsimder tústi. 2014 jyldyń qańtar aıynda BUU-nyń sarapshylary «2013 salyq jıyntyǵy – jahandyq kórinis» atty baıandamasyn jarııalady. Onda kórsetilgendeı, damýshy memleketter ishinde Qazaqstandaǵy kásiporyndar tóleıtin salyq deńgeıi eń tómengi kórsetkish (28,6 paıyz) dep sanalady. BUU-nyń bul tiziminde bizdiń el 17-orynda tur. Al, eń joǵary salyq О́zbekstanda (98,5 paıyz). Jalpy, Shyǵys Eýropa elderi men Ortalyq Azııada kásiporyndar men óndiris oryndaryna salynatyn salyqtyń ortasha kólemi 41 paıyzdy quraıdy. Sonymen qatar, El­basy Nursultan Nazar­baev usynǵan Bes ınstı­týt­tyq reformany jú­zege asyrýdaǵy «100 naq­­ty qadam» Ult Jos­pa­ry bul jahandyq jáne ishki syn-qaterlerge jaýap jáne sonymen bir mezgilde, jańa tarıhı jaǵdaılarda ulttyń damy­ǵan memle­ketterdiń otyz­dyǵyna kirýi jónindegi jospary bolyp tabylady. Ult Jospary elimizge «2050» Stra­tegııasyn júzege asyrý men Qazaq­stan memlekettiligin ny­ǵaıtýǵa, joldan adas­paý­ǵa, kúrdeli kezeń­nen senim­di ótýge jaǵdaı týǵyzatyn beriktik qo­ryn jasap beretin bolady. Jospardyń negizgi maqsaty «aýrýlardyń syrtqy belgilerin» sylap-sıpap qoıý emes, olardy júıeli emdeý bolyp tabylatyn qoǵam men memleketti túbegeıli qaıta ózgertýge negiz qalaıdy. Sonyń ishinde úshinshi ınstıtýttyq reforma «Indýstrııalandyrý jəne ekonomıkalyq ósim» dep atalady. «100 naqty qadamda» salyqqa qatysty birneshe qadamdar bar, atap aıtqanda, 37-qadamda «Salyq jáne keden saıasatyn jáne resimderin ońtaılandyrý», 39-qadamda «Keden jáne salyq júıelerin ıntegrasııalaý. Taýar salyq salý maqsatynda Qazaq­stan aýmaǵyna kirgen kezeńnen bastap ony satqanǵa deıin baqylaýǵa alynady», 42-qadamda «2017 jyl­dyń 1 qań­ta­ry­nan memlekettik qyzmetkerler úshin, odan ári barlyq azamattar úshin kiristi jáne shyǵysty jalpy jarııalaý­dy kezeń-kezeńmen engizý», 43-qadamda «Salyq deklarasııalaryn qabyldaý jáne óńdeýdiń ortalyq jelisin qurý. Ortalyq salyq tóleýshilerdiń elektrondy qujattarynyń biryńǵaı mura­ǵatyna kirý múmkindigine ıe bolady. Deklaranttar salyqty baqylaý boıynsha sheshim qabyldaý úshin táýekel sanattaryna bólinetin bolady. Jarııalaýdy birinshi ret tapsyrǵan jeke tulǵalar úsh jyl merzimde qaıta tekseristen ótpeıtin bolady», 44-qadamda «Janama salyq salý tetikterin jetildirý. Qosylǵan qun salyǵynyń ornyna satýdan salyq alýdy engizý máselesin jan-jaqty zertteý», 45-qadamda «Kiriske jáne shyǵysqa salyq esebin mindetti túrde engizý arqy­ly qoldanystaǵy salyq rejimin ońtaı­landyrý» mindetteri kún tártibine qoıyl­ǵan. Osy baǵytta Úkimetimiz tyndyrymdy jumystar atqarýda. Memleket basshysy N.Nazar­baev­tyń Qazaqstan halqyna arnaǵan 2015 jylǵy «Qazaqstan jańa jahandyq naqty ahýalda: ósim, reformalar, damý» atty Joldaýynda «Búginde biz bıýdjetke salyqtyq túsimderdiń 20 paıyzǵa derlik tómendegenin aıtyp otyrmyz. Qosylǵan qun salyǵyn tóleý kólemi tórtten birge, al tabysqa korporatıvtik salyq boıynsha 13 paıyzǵa tómendedi. Bul bar bolǵany bızneske qosymsha qysymdy bildiretin bolady. Bıýdjet shyǵyndaryn Ulttyq qor esebinen jabý – kóregendik emes. Biz aldaǵy jyldardyń qandaı bolaryn bilmeımiz. Sondyqtan meniń ustanymym qaǵıdatty – Ulttyq qor qarjylaryn aǵymdaǵy shyǵyndarǵa paıdalaný toqtatylýy tıis. Ulttyq qordan respýblıkalyq bıýdjetke jyl saıynǵy kepildendirilgen, shekteýli transfert birden-bir tetik bolýy kerek. Úkimetke Ulttyq qor qarjylaryn jańa jahandyq ómir shyndyǵy jaǵdaıynda qalyptastyrý men paıdalanýdyń jańa tujyrymdamasyn ázirleýdi tapsyramyn. Bizge memlekettik kirister men shyǵystardyń búkil júıesin qaıta qaraý qajet. Eń aldymen, bıýdjettiń kiris bazasyn ulǵaıtý kerek. 2017 jyly qazirgi QQS-tyń ornyna satýdan túsetin salyqty engizý qajet. Barlyq tıimsiz salyqtyq jeńildikterdi joıǵan jón. Salyqtyq rejimderdi ońtaılandyrý qajet – tek úsh deńgeı ǵana qalýy kerek. Olar – jalpy, jeke kásipkerler úshin patent jáne shaǵyn jáne orta bıznes, sondaı-aq, agrarlyq sektor úshin arnaıy salyq rejimi. Mundaı mehanızm «kóleńkeli ekonomıkany» jaryqqa alyp shyǵatyn bolady» dep atap kórsetti. Osyǵan oraı Qazaqstan Úkimeti jáne tıisti mınıstrlikter men mekeme­ler birneshe baǵdarlamalar ázirlep, júzege asyrýda. Ýaqy­tynda tólenbegen salyqtyń aıyppuly men ósimpuly óte joǵary bolady. Qa­zaqstan Respýblıkasynda salyqty mer­ziminde tóleý árbir azamattyń paryzy bolýy tıis, ıaǵnı tólengen salyq arqyly der kezinde ata-ájelerimiz zeınetaqysyn, analarymyz áleýmettik járdemaqylaryn, memlekettik qyz­met­kerler jala­qysyn, al bilim alýshylar (stýdentter, magıstranttar, doktoranttar) shákirtaqylaryn alatynyn eskerýimiz, sonymen qatar, egemen elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýy úshin ózindik bir úles qostyq dep esepteýimiz qajet. Sonymen, qoryta kelgende, biz­diń maqsatymyz – elimizdiń salyq saıasa­tyn­daǵy júzege asyryp jatqan is shara­laryn nasıhattaý, salyq tóleý­shiler­diń arasynda «salyq mádenıetin» qalyp­tastyrý, árbir tulǵanyń salyq tóleýge degen azamattyq boryshyn arttyrý. Ǵalymjan KERIMBEK, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti «Qarjy» kafedrasynyń dosenti, ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty. ASTANA.