Islam konferensııasy uıymy jáne Qazaqstan

Qazaqstan Res­pýb­­lıkasy ótken jy­­ly Eý­ro­padaǵy qa­­­ýipsizdik já­ne yn­ty­­maq­tas­­tyq uıy­myna tór­aǵa­lyq etti. Jyl ishinde aldyn ala josparlanyp, belgilengen ha­lyq­aralyq aýqymdaǵy is-sha­ra­lar­dyń bar­ly­ǵyn joǵary deńgeıde, asa uıym­shyl­dyq­pen ótkizdi. Sonyń ishinde on bir jyl boıy ótpegen EQYU-nyń Sammıtin elor­da­myz – Astana qalasynda shaqyryp, osy­naý uly jıyndy abyroımen ótkiz­gen­digi Qazaqstan basshylyǵy úshin, barsha qazaqstandyqtar úshin asa joǵary mártebe boldy. Bul jó­ninde álemge tanymal saıasat sańlaqtary, mem­leketter men úkimetter bas­­shylary qos­pasy joq shynaıy rı­za­shylyqtaryn, jú­rek­jardy pikirlerin bildirdi. Esigin endi ash­qan jańa 2011 jyldyń ekinshi jar­ty­sy­nan bastap elimiz taǵy bir iri ha­lyq­aralyq uıym – Islam Konfe­ren­sııa­sy Uıy­myna tór­aǵalyq etkeli otyr. Islam Konferensııasy Uıymy (IKU) 1969 jyldyń qyrkúıeginde quryldy dep aı­tylyp ta, jazylyp ta júr. Naqty derek kóz­derine qaraǵanda, IKU-nyń qurylý ta­rı­hy áriden, ıaǵnı 1926 jyldan bastaý ala­tyny baıqalady. О́ıtkeni, osy jyly Búkil­álem­dik ıslam konferensııasy qurylyp, onyń al­ǵashqy otyrysy Mekkede ótken eken. Odan keıin Konferensııanyń ses­sııa­lary Ierýsalım, Karachı jáne Mogadıto qa­lalarynda shaqyrylǵan. Bul jıyndarda mu­sylman elderi arasynda ártúrli salalar bo­ıynsha yn­tymaqtastyq pen ózara is-qı­myl ornatý máseleleri qarastyrylypty. Al 1953 jyly atalǵan Konferensııanyń or­nyna Islam kon­ferensııasynyń forýmy qurylyp, onyń oty­rystary Ierýsalımde, son­daı-aq bir­qatar arab elderiniń asta­na­la­rynda ótken. Birqatar derekter budan keıin de joǵa­ry­da atalǵan Islam konferensııasy fo­rý­my­nyń ataýy birneshe ret ózgertilgenin, basqa da ıslamdyq uıymdardyń quryl­ǵa­nyn kórsetedi. Biraq, bul uıymdardyń esh­qaı­sysy da halyqaralyq saıası úderisterge jetkilikti túrde yqpal ete almaǵan. Al mu­sylman álemine barlyq Islam mem­le­ket­teriniń basyn biriktirip, ózara tyǵyz ynty­maq­tastyq ornatý arqyly halyq­ara­lyq saıa­sat­qa yqpal etetin uıym asa qajet edi. Mu­ny musylman elderiniń basshylary men din qaıratkerleri jaqsy túsindi. Buǵan mu­syl­man álemindegi ishki jáne syrtqy saıası-eko­no­mıkalyq jaǵdaılar jol bermedi. Onyń sáti 1969 jyly túskeni tarıhtan belgili. Qysqasha toqtalatyn bolsaq, 1969 jyly belgisiz bireýler Ierýsalımdegi mu­syl­­man­dar­dyń «ál-Aksa» meshitin órtep ji­bergeninen álem jurtshylyǵy jaqsy habardar. Bul jaǵ­daı óz kezinde musylman álemin dúr silkindirip, kópshiliktiń oryn­dy ashý-yzasyn týǵyzdy. Sóıtip, Saýd Arabııa­synyń Koroli Feı­saldiń bas­tamasymen sol jyldyń qyr­kúıeginde 26 Islam mem­leketiniń bas­shy­lary Rabat qalasynda (Marokko) bas qosyp, mu­syl­man qaýymynyń qasıetti or­ny sanalatyn «ál-Aksa» meshitine qatysty jaǵ­daıdy tal­qy­lady. Nátıjesinde olar ja­ńa Islam uıymyn qurý máselesin naqty sheshý úshin Saýd Arabııasynyń Djıdda sha­ha­rynda Islam memleketteri syrtqy ister mınıs­tr­le­riniń keńesin shaqyrý týraly ýaǵ­da­lastyqqa qol jetkizdi. Al kelesi 1970 jyl­dyń aq­pa­nyn­da Syrtqy ister mınıs­tr­le­riniń keńesi ótip, onda jańa halyqaralyq organ – Islam Kon­ferensııasy Uıymy resmı túrde qu­ryl­dy. Islam Konferensııasy Uıymy qurylǵan­nan beri óziniń qataryn únemi arttyrýmen qatar, qyzmet aýqymyn keńeıtip keledi. Al­ǵashqy jyldary IKU-ǵa 25 memleket múshe bolsa, búginde Uıym Azııa, Eýropa, Afrıka jáne Ońtústik Amerıka qurlyqtaryndaǵy 57 memleketti biriktirip otyr. Sonymen qa­tar, IKU-nyń jıyndaryna bes memleket já­ne bes halyqaralyq uıym baıqaýshy retinde qatysady. Onyń ústine Islam Kon­fe­ren­sııasy Uıymy álemde BUU-dan keıingi ekinshi iri halyqaralyq saıası uıym bolyp ta­bylady. Qazirgi kezde jer sharyndaǵy tur­ǵyndardyń tórtten biri musylman. Mu­syl­man elderindegi turǵyndardyń jalpy sany 1,532 mıllıard adamdy quraıdy eken. Bul – jer sharyndaǵy turǵyndardyń 22,9 paıyzy. Al Qazaqstan adam sany jaǵynan IKU-ǵa qatysýshy elder arasynda – 23, álem elderi arasynda 62-shi orynda tur. Islam Konferensııasy Uıymyna múshe memleketter aýmaqtarynda tabıǵı re­sýrs­tar­dyń asa mol qory jatyr. Naqty máli­met­ter boıynsha, onyń kólemi álemdegi zapas qor­dyń 65 paıyzyn quraıdy. Uıymǵa qa­ty­sý­shy elder, sondaı-aq álemde óndiriletin shıkizattyń 45 paıyzyn óndiredi. 2009 jyly olardyń ishki jalpy ónimi 7,5 trln. AQSh dollaryn quraǵan. Bul málimet musylman álemindegi elder óndiretin ónimniń Qytaı­dyń IJО́-ne jaqyndap qalǵanyn bildiredi. Bizdiń elimizdiń IKU-ǵa múshe memlekettermen ózara taýar aınalymyna kelsek, 2008 jy­ly ol 10,6 mıllıard dollarǵa jetti. On­yń 8 mıllıard dollary – eksport, 2,6 mıllıard dollary – ımport. Tájirıbe kórsetkendeı, álemdik má­de­nı­et ózara is-qımyl men yntymaqtastyqta damı bermek. Al Islamnyń biregeıligi onyń rý­­hanı keńistigin jetildirýge jaǵdaı týdy­ra­tyndyǵynda jatyr. Osyǵan baılanysty Qa­zaq­stan bolashaq zaıyrly memleket retinde uly musylman órkenıetiniń ajyramaıtyn bóligi bolyp tabylady. О́ıtkeni, bizdiń ta­rı­hy­myz júzdegen jyldardan beri Islammen tikeleı baılanysta damyp keledi, qazaq hal­qy­nyń rýhanı mádenıetin odan bólip qaras­ty­rý múmkin emes. Táýelsiz Qazaqstan jıyr­ma shaqty jyldan keıin ǵana musylman ále­mi­ne aldyna asa zor mindet pen maqsat qoı­ǵan irgeli memleket bolyp qaıta oraldy. Qazaqstan Respýblıkasy Islam Konfe­ren­sııasy Uıymyna 1995 jyldyń jel­toq­sa­nyn­da Konkarıde (Gvıneıa) ótken Uıymǵa múshe memleketter syrtqy ister mınıs­tr­le­ri­niń konferen­sııa­synda tolyq quqyqty mú­she retinde qabyldanǵan edi. Múshe bolyp qa­byl­danǵan kezden bastap elimiz Uıymnyń kóp­tarapty qyzmetine belsene qatysa oty­ryp, IKU-nyń rólin arttyrýǵa jáne onyń ór­kenıetti álemdegi erekshelikterin nyǵaı­tý­ǵa óziniń úlesin qosyp keledi. Búginde Qazaq­stan, sondaı-aq Uıym aıasynda áleýmettik-eko­nomıkalyq saıasatty júzege asyrý joly­men kedeıshilikti azaıtý, bilim sapasy deń­ge­ıin arttyrý, Uıymǵa qatysýshy elderde de­mo­kratııany, adam qu­qyǵy men azamattyq qo­ǵam­dy damytý máselelerine qoldaý kórsetip júr. Bul máselelerde 2005 jyldyń 8 jel­toq­sanynda Mekkede Uıymnyń joǵary deń­geı­degi konferensııasynda qabyldan­ǵan IKU-nyń Onjyldyq is-qımyl baǵ­dar­la­ma­synyń alatyn orny erekshe bolyp ta­by­­lady. Atalǵan qujatta Uıym qyzme­ti­niń al­daǵy on jyl ishindegi perspek­tı­va­lary naqty kórsetilgen. Osy baǵdarlamaǵa baı­­la­nysty IKU-nyń Bas hatshysy Ekme­led­dın Ihsanoglýdyń Uıymnyń Onjyl­dyq is-qımyl baǵdarlamasynyń qabyl­da­nýy tarıhı jáne jańa betburys ekenin, onyń ta­laptaryn oryndaý Uıymǵa múshe kóp­tegen elderdi tap kelip otyrǵan qıyn­dyqtardan alyp shyǵýǵa negiz bolatynyn atap kór­se­týi jaıdan-jaı emes. Baǵdarlamada, sondaı-aq Islam álemi­niń «Jol kartasy» rólin atqaratyn bul qu­jat­ta Uıym elderi arasynda ishki saýdany ke­ńeıtý arqyly onyń kólemin qazirgi 16 pa­ıyz­dan 20 paıyzǵa deıin arttyrý shara­la­ry da qarastyrylǵan. Osyǵan baı­la­nys­ty Qa­zaq­stan óziniń ekonomıkalyq stra­te­gııasyn saýda-ekonomıkalyq baıla­nys­­tar­dy ynta­lan­dyrýǵa, Uıymǵa múshe memle­ket­termen ınvestısııalyq jáne tehno­lo­gııa­lyq tá­ji­rı­beler almasýǵa nıettenip otyr. Bulardan bólek elimiz atalǵan salalar negizinde Qa­zaqstannyń ekonomıkalyq mo­delin damy­týdy nasıhattaý maqsatynda tu­saýkeserler ótkizý múmkindigin qa­ras­tyr­maq. Qazaqstan bıylǵy jyldyń ekinshi jar­­tysynan bastap Islam Kon­fe­ren­sııa­sy Uıy­­­myna tóraǵalyq etý jaýapty ju­my­syna kirisedi. Elimizdiń osyndaı asa iri ha­lyqaralyq uıym tóraǵalyǵyna saı­lanýy Uıymǵa qatysýshy memleketterdiń eli­mizge kórsetilgen joǵary senimi bo­lyp ta­by­la­dy. Bul joǵary senimniń túp negizinde Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev­tyń sa­lı­qaly saıasatynyń ná­tı­­jesinde elimizde saltanat qurǵan etnos­aralyq tatý­lyq, saıası turaqtylyq, dinaralyq jáne konfes­sııa­ara­lyq kelisim jatyr. Sonymen qatar, tá­ýel­sizdik tańy araı­lap atqannan bergi kezeńde tabysty júzege asyrylǵan reformalar jatyr. Osynyń barlyǵy jı­naq­tala kelip, bir arnaǵa toǵysa kelip, Qa­zaqstandy búkil álemge tanytty, ta­ny­tý­men birge kúlli álem­ge moıyndatty. Qazaqstan Respýblıkasy IKU-ǵa múshe memleketter ishinde EQYU-ǵa tóraǵalyq etken tuńǵysh memleket retinde tarıhta qal­dy. Muny musylman álemi zor maq­ta­nysh­pen qoldady, qýattady. Elimiz sol úde­den shyǵa bildi. Al Qazaqstan IKU-ǵa tór­aǵalyǵy kezinde birqatar aýqymdy is-sharalardy ótkizýdi qolǵa alǵaly otyr. Onyń ishinde Uıymǵa múshe memleketter syrtqy ister mınıstrleriniń keńesi, den­saý­lyq saqtaý mınıstrleriniń kezdesýi, son­daı-aq Búkilálemdik ıslam ekono­mı­kalyq forýmy bar. Sonymen, elimiz bıylǵy jyly taǵy bir irgeli halyqaralyq uıym – Islam Kon­fer­en­sııasy Uıymyna tór­aǵa­lyq etedi. Eldigimizge, birligimizge syn bolatyn, uıym­shyl­dy­ǵy­myzdy álem­dik qo­ǵam­dastyqqa taǵy bir kór­se­tetin kez tabaldyryq at­taǵan jańa 2011 jyldyń enshisine tıip otyr. Bul tór­aǵa­lyq ta asqaq aby­­roı­men, álem jurt­­shy­lyǵy aıta jú­­retin úıle­sim­di uı­ym­­shyl­dyq­pen ótedi degen senimdemiz. Álısultan QULANBAI.