Nurǵoja ORAZ

Belgili qazaq jazýshysy jáne aqyn, pýblısıst, Qazaqstan Res­pýblıkasynyń eńbek sińirgen qaıratkeri Nurǵoja Oraz 84 jasynda ómirden ótti. Nurǵoja Oraz 1932 jyly 20 qazanda Qostanaı oblysynyń Ýrıs­­­kıı aýdanyndaǵy «Oktıabr» aýylynda (qazirgi Sarykól aýdany «Maıak» keńsharynda) týǵan. 1947 jyly týǵan aýylyndaǵy jetijyldyq mektepti, 1950 jyly Gýrev pedýchılıshesin támamdaǵan soń, qazirgi Atyraý oblysynda muǵalim bolǵan. 1956 jyly Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń fılologııa fakýltetin bitirip, taǵy da eki jyl mektepte muǵalim bolyp eńbek etken. Jýrnalıstıka salasyna aýys­qan soń, Qostanaıdaǵy ob­lystyq «Kommýnızm joly» gazetinde, odan soń ólkelik «Tyń ólkesi» gazetinde jeti jyl­daı redaktor boldy. 1959 jyly Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń tuńǵysh músheleriniń biri atandy. 1965 jyly KSRO Jazýshylar odaǵyna múshelikke qabyldanyp, aldymen Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń ólkelik bólimshesin, keıin soltústik bes oblysty qamtyǵan Selınograd oblysaralyq bólimshesin 1991 jylǵa deıin basqardy. Nurǵoja Oraz Qazaqstan Jazýshylar oda­­ǵynyń sezderinde segiz ret Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń Basqarma múshesi bolyp saılandy. 90-jyldardyń basynda aımaqtyq «Saryarqa» (keıin «Ja­ńa Saryarqa», ádebı kórkem jýrnalynyń negizin qalap, kóp jyldar boıy ádebı prosestiń damýy­na ólsheýsiz úles qosty. Ol 40-tan astam kitaptyń avtory. Onyń shyǵarmalary oqyrmandar men árip­testeriniń joǵary baǵasyn aldy. 1964 jyly Nurǵoja Orazdyń «Tuń­ǵysh kitaby» shyqty. Keıinnen «Kim tabady?», «Dostar haty», «Qııadaǵy qaqtyǵys», «Shuǵyla», «Kóńil kóktemi», «Tyń túlegi», «Qyrandar uıasy», «Jaýqazyn shaq», «Tyń yrǵaqtary», «Ot keshken balalyq», «О́rimtaldar», «Máńgilik mahabbatym», «Dáýir dodasy», «Mama batyr», «Táýel­sizdik tańy atty», «Altyn toı», «Aqqýym bar kólimde», «Úsh ta­ǵan» atty shyǵarmalary jaryq kórdi. Nurǵoja Orazdyń jazýshylyq talanty dramatýrgııada da aıqyn kórindi. Kórermen aýdıtorııasy jazýshynyń «Qııadaǵy qaqtyǵys», «Iks» jáne «Ar­mysyń, tańym» pesalary boıynsha qoıy­lym­dardy óte jyly qabyldady. Prozaık, pýblısıst, derekti janrlar, problemalyq ocherkter sheberi retinde onyń qalamynan joǵary baǵalanǵan jáne keń tanylǵan kitaptar týyndady. Onyń dary­nynyń bul qyry «Qarakúıik» romanynda, «Dala demi» derekti prozalyq kitabynda, «Tańdaý», «О́mir órnekteri», «To, chto ostaetsıa s namı» áńgimeler men hıkaıattar jınaǵynda, «Talqandalǵan tarıhat» pýblısıstıkalyq kitabynda aıqyn kórindi. 2007 jyly Nur­ǵoja Oraz­dyń tańdamaly shyǵarmalarynyń 7 tomdyǵy birneshe baspadan jaryq kórip, onyń talantyn qurmetteıtin keń oqyrman aýdıtorııasynyń qa­zynasyna aınaldy. Ol birneshe ádebı syılyqtyń laýreaty boldy. Nurǵoja Oraz qoǵamdyq ju­mystarǵa da belsene aralasty. 1998 jyldan beri ol QR Prezıdenti janyndaǵy raqym­shylyq jónin­degi komıs­sııanyń múshesi, QR Par­lamentin­degi BAQ týraly Zańdy ázirleý jónindegi ko­mıssııanyń múshesi, Astana ákimshiliginiń onomastıka jáne ekologııa jónindegi ko­mıssııasynyń múshesi boldy. El astanasy Aqmolaǵa aýysqan kezde Nurǵoja Oraz Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik rámizderin qabyldaǵan jáne qalanyń sımvolıkalyq kiltin tabystaǵan qurmetti 7 aqsaqaldyń qatarynda boldy. Ol kóptegen medaldarmen, QR Prezıdentiniń Qurmet gramotasymen marapat­taldy.Uzaq jyldar boıǵy eren eńbegi úshin «Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri» jáne «Mádenıet qaıratkeri» qurmetti ataq­tary berildi. Jasynyń birazǵa kelip qal­ǵanyna qaramastan, ol óte jigerli edi, jańa shyǵarmashylyq josparlar quryp júrdi, ulttyq rýhanı mádenıetke óz úlesin qosa júrip, stýdent jastarmen jáne kóptegen oqyrmandarmen qazaq ádebıetiniń tarıhy men teorııasyna qatysty tereń bilimin burynǵysyndaı bólisýge daıyn boldy. Biraq taǵ­dyrdyń degeni basqa eken. Ol óte qarapaıym, meıirban, parasatty jáne zııaly adam, adal dos, óz otbasynyń uıytqysy bo­la bildi. Bizdiń jadymyzda, ózi jaqyn jáne qymbat bolǵan jandardyń báriniń esinde ol dál osyndaı bolyp qala bermek. Qazaqstan Respýblıkasynyń Mádenıet jáne sport mınıstrligi, Qazaqstan Jazýshylar odaǵy, Astana qalasynyń ákimdigi.

Meniń Nurǵojam

«Meniń Ákimim» deıtin maǵan. Onysyn sondaı júrekti jylytyp, janyńdy nurlandyryp aıtatyn. Jazýshylar odaǵynyń hatshysy kezimde, keıinnen odaqtyń Astana bólimshesine jetekshilik etkenimde ózi­ne bastyq tutqandaı etip, «meniń ákimim» degen syńaı­da ázildep te aıtatyn. Qalaı dese de, jarasyp turatyn. Nurǵojamen Astananyń Aqmola tur­maq, Selıno­grad keziniń ózinde jaqyn aralasyp-quralasyp ketkenmin. Selınogradqa Nurǵoja úshin kelgen kezderim de bar. Nurǵoja Oraz jany jaısań, er kóńildi, seri mi­nezdi azamat edi. Jazýshylyǵy, aqyndyǵy, ádebıetshiligi teń túsetin. Qalamger ǵana emes, qaıratker de bolatyn. Arqa jerinde qazaqtyń namysy ketetindeı tustyń bárinen tabylatyn. Aıtys uıymdastyrý deısiz be, mektep ashý deısiz be, kóshege at berý deısiz be, sondaı sharýalardyń ortasynda, qalaıda ulttyń upaıyn uttyrmaýdyń qamymen janyn jep júretin. Sonyń barlyǵynda dittegen maqsatyna jetpeı qoımaıtyn. Astanaǵa kóship kelgen soń tipti jaqyn aralasyp ketip edik. Qatarlasymnyń, qalamdasymnyń, dosymnyń qazasy qabyrǵamdy qaıystyryp jiberdi. Qaıteıik, ólshenip berilgen ómir syzyǵynyń jetken jeri osy shyǵar. Shúkir, artynda mol murasy qaldy, úbirli-shúbirli urpaǵy qaldy, jaqsy aty qaldy. Soǵan táýbe deımiz. Qosh, topyraǵyń torqa bolsyn, meniń Nurǵojam. Ákim TARAZI.

Janymda jaqsylyǵy qaldy

Sońǵy bir jarym aı maǵan óte aýyr tıdi. Birinen soń biri baqılyq bolǵan bes-alty jaqyn aǵaıyn, dos-jaran, qymbatty jandardan aıyrylyp qaldym. Odan Almatyda sondaı bir qa­zaly janazada júrgende jarty ǵasyrdan bergi jan dosym, senisken joldasym, ardaqty Nur­ǵoja Orazdyń qazasy týraly habar kelip jetti. Sóıtip, zamanymyzdyń bir aıaýly janynyń Muqaǵalı aıtqan «kelmestiń kemesine» minip sýyt júre bergenin estip, júregim qan jylap Astanaǵa qaıta asyqqan jaıym bar. Bar sanaly ǵumyrymyzdaǵy syrymyz da, shynymyz da bir edi. Tereń tolǵamnyń tek­ti parasatymen uǵysqan qımastar, ázili jarasqan zamany bir quralpastar edik. Burynǵy Selınogradta qazaq muńyn muńdaǵan, ana tilimizde jyrlaǵan eki adam bolsa – biri, bireý bolsa – naq ózi meniń Nur­ǵoja dosym bolatyn. Ulan asý, asqar taýyma balaıtynmyn. Saıat­­­­­shy­lyǵyma – saıa, nalasy kópteý jan-júregime – aıa bolyp ózimdi birden-bir uǵyp-túsinetin ulaǵatty da Nurǵojadaı asyl baýyrdan tapqan edim. Sondaı salqar syrbazymnan aıyrylyp, keń dúnıem, mine, tarylyp júre bergenin qarańyzshy!.. Nurǵoja dostyń endigi ǵu­­­my­ryn jurt endi áýletinen, ot­ba­sy shyraqshysy – jan jarynan, urpaǵynan alar. Aqyn-jazýshylyǵynyń ómirsheńdigi jazǵan-syzǵanynda, óleń-jyr­larynda, qatpary qalyń romandarynda qalar. Al óziniń jaqsylyǵy el aýzyndaǵy jaqsy pikir, qurmet arqyly zańdy jalǵasyn tabar. Izgiligi men jarqyn beınesi ózin biletin adamdardyń, onyń ishinde men sııaqty senisken dosynyń júreginde saqtalar.  Qasym TÁÝKENOV, eńbek ardageri. ASTANA.

Ol – aǵa, men ini edik

Qazaqtyń taǵy da bir qadirli qalamgeri dúnıeden ozdy. О́ziniń bar sanaly ómirinde ata ádebıetimizdiń kemeldene túsýine óz hal-qadirinshe úles qosa bilgen Nurǵoja aǵa Orazovpen sonaý alpysynshy jyldardyń orta tusynda ol – aǵa, men – ini bo­­lyp tabysyp edik. Selınograd tusynda taǵdyrdyń jazýymen bir qalada toqaılasyp, bir maqsatta jumys istegen de tustarymyz boldy. 1965 jyly Nurekeń Qazaq­stan Jazýshylar odaǵynyń Selınograd oblysaralyq bó­limshesiniń jaýapty hatshysy bolyp taǵaıyndalǵannan bas­tap shyǵarmashylyq qa­rym-qa­tynasymyz nyǵaıa tús­ti. Keıinnen «Saryarqa», «Ja­ńa Saryarqa» jýrnalyn shy­ǵaryp, Qazaqstannyń orta­­lyq, soltústik aımaǵyndaǵy oblys­tar qalamgerleriniń qa­lam qary­myn qanattandyryp, izdenisterin jetildire túsýge ke­ńinen jol ashty. Jýrnal betterinde olar­dyń shyǵarmalaryn keńinen nası­hattaýǵa múmkindik jasady. Ýaqytpen birge ózi de kemeldenip, tájirıbesi men shyǵarmashylyǵy tolysa tústi. 1963 jylǵy «Tuń­ǵysh kitabynan» bastap kele-kele poezııa men pro­zalyq shy­ǵarmalary jaryq kóre bastady. Poema, povest, romandary qalam qarymyn baıqatyp úlgerdi. О́z oqyrmandarynyń qadir-qurmetine bólendi. Nurǵoja aǵa óziniń tabıǵı kórkem minezimen, adam syılaǵysh syrbazdyǵymen erekshelene­tin. Uzaq jyldar birge júrip Nur­e­keńniń aýzynan áldekimder týraly aýyr sóz, orynsyz ǵaıbat kústánalaýdy estimeppin. Mine, qatal taǵdyr osyndaı kórkem minezdi abzal azamatqa da ajaldyń quryǵyn salypty. Amal qansha! Pendelik minezimizge baǵyp, baqul bol ardager aǵa, asyl azamat deımiz. Sońynda qa­lyp bara jatqan qadirli jeńe­shemizge qaıǵyryp kóńil aıtamyz. Urpaǵyńyzǵa esendik, baıan­dy da baqýatty uzaq ǵumyr tileımiz. Nurly beıneńiz meniń de júregimde uzaq saqtalady, ar­daqty Nuraǵa! Imanyńyz joldas bolyp, peıishte nuryńyz shalqyǵaı! Tólegen QAJYBAI, Qazaqstan Jazýshylar odaǵy Aqmola oblystyq fılıalynyń dırektory. Kókshetaý.

Jastardyń janashyry

О́negeli ǵumyr keshken, qazaq ádebıetinde ózindik úni men orny bar aqyn Nurǵoja Oraz aǵamyz soltústik óńirdegi rýhanı bolmysymyzdyń irgeli-keıingi kezeńderdegi ósip-órkendeýine aıtarlyqtaı úles qosqan aǵa urpaq ókilderiniń biri edi. Ke­ńestik kezeńniń ózinde tili men dilin qyzǵyshtaı qorǵaı bilgen aǵamyz, ásirese, ádebıetsúıer jastarǵa janashyrlyq tanytyp, olarǵa qamqorshy bola bildi. Soltústik óńirdiń Jazýshylar odaǵy bólimshesine basshylyq jasap júrgeninde sonaý Almatyǵa qalamynyń qarymy bar jas­tardy ádebı ortaǵa úkilep ákelip tanystyrǵany áli esimde. Al As­tanamyzdyń ózinde qa­shanda ádebıettiń janashyry ekenin bildirip, bizderge únemi aqyl-keńesin aıtyp otyratyn. О́zi basqarǵan «Jańa Saryarqa» jýrnaly arqyly da ádebıetimizdi ózindik beleske kóterip, talaı jas talanttarǵa qamqorlyq kór­setti. Al ádebıetimizdiń aıtýly tulǵalary Ǵabıt Músi­re­pov­pen pikirles bolyp, Tuman­baı Moldaǵalıev sııaqty birtýar lırık zamandasymen etene ara­lasyp, jaqyn dosy bolǵan Nuraǵamyzdyń keıingi urpaqqa aıtary kóp edi. Artynda asyl murasy, ónegeli ómir joly qalǵan aǵamyzdyń peıishte nury tasysyn. Nesipbek AITULY, Qazaqstan Jazýshylar odaǵy Astana qalalyq fılıalynyń dırektory.