Taýdan tómenge qaraı quldılaı aqqan bir aryq sý týra bizdiń úıdiń irgesinen ótetin. Naýryz, sáýir aılarynda taý sýy osy aryqtan ájeptáýir aǵyp, mamyrdyń orta tusynda sý tapshylyǵy sezile bastaıdy. Otyz-qyryqshaqty úıden turatyn bul aýyldyń turǵyndary sý bolsa úı irgesin kógertip otyrǵandy qalaıdy. Sol sebepti, aýyl ishine aryq-aryq sý kelgenin, baý-baqshalyq jerleri meıiri qanǵansha sý ishkenin tileıdi. Áıtse de, úlkenmin dep belden basý, keýdelimin dep keýdemsoqtyq jasaý bul aýyldyń turǵyndaryna jat ádet bolatyn. Aýyldyń bas jaǵynda bir qarııa, ortan belinde bir qarııa, aıaqqy jaǵynda bir qarııany ádeıilep ornalastyrǵandaı, úsheýi omyrtqaǵa ornyqqan qabyrǵadaı aýyldyń aýyzbirshiligi men yntymaǵyna qaltqysyz, qapy jibermeı, qas qaqpaı qaraıdy. Tentek-torylar óz qorasynan shyqpaıdy. Ne de bolsa ishinde.
Orysy joq, ormany joq alaqandaı aýyl bolǵan soń ba, bizdiń aýylda Naýryz toıy toılanbasa da jyl saıyn naýryz kóje ishiletin. Kún ekinshi, úshinshi perdesin ashyp, sáýlesin aıamaı tóge túsken ýaqytta qyr asyp, aýylǵa Naýryz da jetetin. Kókpeńbek kók shalǵyn tústi jibek shapan kıingen, jigerli, meıirimdi bolyp beınesi kózge elesteıtin Naýryz, alaıda, jalǵyz ózi kelmeıtin. Ol ózimen birge án men kúıin, dýman toıyn, jastyq otyn, qajyr-qaıratyn, yntymaq-birligin, tatýlyǵy men sabyryn qosa ertip júretin. Mine, osy Naýryz qyr basynan aýylǵa aıańdaı túskende, onyń úni men boıyndaǵy tazalyǵyn pash etip súıinshi suraǵandaı syldyraı kúlip, taýdan syńqyldaı qulaı aǵyp bulaq sýy da jetetin.
– Aldymen Baıǵon atanyń úıi sýǵarsyn, odan keıin Qýandyq kókemniń úıiniń kezegi, – deıdi sý murap Nurlybaı kóke.
Ol ýaqytta jaýaptylyq pen ózine degen qurmetti ishki túısigimen sezine bilgen ata-kókeler sýy baý-baqshalyǵyn aıaqtar-aıaqtamastan «boldym, kezegine bere ber» deıtin. Birli-jarym úıinde jumsary joq, jalǵyz-jarym úılerdiń túnimen júrip kezekti sýyn sýarysyp, erteńine sol úıdiń sákisinde mańdaıynan teri monshaqtap qyzyl kúreń shaıyn soraptap otyratyn aǵalardyń beınesi áli esinde. Ulys esikten engen 22 naýryzda shaǵyn aýyldyń ishi muntazdaı taza, baý-baqshasy kúzgi japyraqtan, mal qıynan, kúl-qoqystan adalanyp, kóktemniń jupar ıisine molyqqandaı. Baý ishin aralap júrgen kókem ótken jyly otyrǵyzylǵan shybyqtardyń soraıǵan, qýraǵan butaqtaryn butarlap retke keltirip júr edi. Esiktiń aldyndaǵy oshaqtaǵy qazanda apta ishinde buzaýlaǵan ala sıyrdyń sútinen ázirlenip jatqan ýyz kójeniń ısi muryn jarady. Túski mezgilge aýyl aınala kórshilerdi ýyz kójege shaqyrady. Ánsheıinde úıindegi kók sandyqtyń aldyn bosatpaıtyn jalqaý Ońalbaı da búgin qaıta-qaıta tysqa shyǵyp, áldeneni istegen bolyp, ýyz kójeniń ıisi shyqqan úıge kózin jıi salady. Sirá, ýyz kójeniń ıisi murnyn qytyqtasa kerek. Ala sıyrdyń ýyz kójesinen keıin «Aq mol bolsyn!», «О́ris keńeısin!», «Qorań tólge tolsyn!» degen aqjarma tilekterin aıtyp tarasady. Osy tarasý kezinde árkim ózdi-ózi «Naýryz kójege aınala aýyldy shaqyrý kerek» dep oı túıip qaıtady. Árıne, Naýryz kóje degende as iship, aıaq bosatý emes. Munda aldymen Naýryz dámi aq dastarqanǵa kelgenshe úlkender jaǵy jumbaq jasyrý, jańyltpash aıtyp bastasa, jas balalar jattaǵan óleń-taqpaqtaryn aıtady. Aq kımeshekti ájeler, apalar «toıbastar» saltymen áýelete án qaıyrady. Úı ıesiniń jomarttyǵyn, aq peıilin ánge qosady. Aýyl ishiniń yntymaǵyn, birligin, bes kún jalǵanda arazdaspaı syılasyp, birin-biri qurmettep ótýdi nasıhattaıdy.
Dúnıe qarap tursań sholaq eken,
Adamdar bir-birine qonaq eken.
Barynda oralyńnyń oına da kúl,
Qyzyǵy bul jalǵannyń sol-aq eken,
– degen ásem áýendi án osy kúni tek bizdiń aýylda emes, bizdiń aýyl sııaqty yntymaǵy jarasqan qazaq eliniń bar aýylynda shyrqalady. Paıǵambar hadısinde aıtylǵan: «Er adam – otbasynyń baqtashysy. Áıel – eriniń shańyraǵy men balalarynyń baqtashysy. Qysqasy, árbiriń baqtashysyńdar jáne jaýaptysyńdar» degendeı, osy qadirli amanat sóz esh jerde jazylyp ilinbese de, eshkim kúnine oılaryna salyp turmasa da, saltymen sińisken. Tańǵy shaqta torǵaı únimen oıanǵan kókem men apam biz uıyqtasyn dep ekeýi kúbirleı sóılesip qora ishinde júredi. Ala sıyrdy saýyp, aýylda qalatyn aryq-turyq maldy oqshaýlap, jemdep, shóptep, óriske maldy, padaǵa sıyrdy aıdap qaıta kelgende bizder, bala-shaǵalar da oıana bastaımyz. Kókemniń tapsyrmasymen búgingi jumys bólisi bastalady. Árıne, eń aldymen qora ishi aınadaı jarqyrap tazalanady.
Naýryz aıy eńbektiń aıy. Aýyldaǵy yntymaqtyń, birliktiń, meıirimniń aıy. Úlkenniń jolyn kespegen ınabatty kelin men ıbaly jastardy kórgen saıyn jyl aınalyp soǵatyn ulyq merekeniń sán-saltanaty arta túskendeı bolady. Úlkenin kishisi tyńdap, qybyr etken kórshisine kómekke umtylýǵa daıyn. Taýyq soısa sorpasyn aǵaıyn-týys, kórshisiz ishe almaıtyn aq kóńildiligimiz ben darhandyǵymyzdan qudaı ajyratpasyn. Dittegen aqabasyna asyǵa jetetin bulaq sýyndaı árbir jannyń keýdesine ıgilik sharapatyn ala keletin áz Naýryz seni asyǵa kútemiz. Berekeli merekeni jaqsylyqqa toly sáttermen ótkizeıik, aǵaıyn!
Maqsat QARǴABAI.
Ońtústik Qazaqstan oblysy,
Sozaq aýdany.