Molynan bolyp yrysyń, Ońynan kelgeı Ulysym!

Áz-Naýryz – túrki jurtynyń mereıli merekesi Ulystyń uly kúni sanalǵan Naýryz – túrki jurtynyń mereıli merekesi. Musylmandyqty bekem ustanǵan qazaq halqy bul kúndi erekshe daıyndyqpen ótkizedi. Aq saqaldy qarııalar, aq samaıly áje-apalar aq dastarqan jaıyp, qonaq kútip, bata beredi. «Ulys oń bolsyn, aq mol bolsyn!» – degen tilek-duǵalar aıtylatyn Naýryz – birliktiń, yntymaqtyń, bereke men tatýlyqtyń merekesi. Bul kúni arazdasqandar – adamgershilik, renjiskender – raqymdylyq jo­lyn ustanady. Asylynda musyl­mandar úshin bireýge renjýge de, ózgeni renjitýge de bolmaıdy. Alaı­da osynaý izgilik merekesinde adamdar keshirimdilikke, tatýlyqqa uıysady. О́ıtkeni, Alla taǵala qasıetti Quranda «Keshirim jolyn ustan» dep buıyrǵan. Rasynda da, jeri keń, al sany az qazaq halqyna aýyzbirshilik aýadaı qajet. Ol úshin birigip is jasaýymyz qajet. Uly Jaratýshymyz Qasıetti Quranda: «…Jaqsylyqqa, taqýalyqqa járdemdesińder. Kú­náǵa jáne dushpandyqqa járdem­despeńder. Alladan qorqyńdar! Kúdiksiz Allanyń azaby qatty» («Máıda» súresi, 2-aıat) degen. Bir­liginen aıyrylǵan elden be­reke qashady. Uly Allah Quran Kárimde bizdi birlik pen ynty­maq­qa shaqyra otyryp, bylaı deıdi: «Barlyqtaryń Allahtyń ji­bine (dinine) jarmasyńdar, son­daı-aq ózara bólinbeńder» (Ál Ǵımran súresi, 103-aıat). Al súıik­ti paıǵambarymyz Muhammed Mus­tafa (Allanyń oǵan ıgiligi men sálemi bolsyn): «Múminder kirpishterden qalanǵan bir ǵımarat ispettes» deı otyryp bizder úshin birlik pen yntymaqtyń qan­shalyqty mańyzdy ekendigin bildirgen. Sondaı-aq, Islam dini árbir ult ókilderine qurmetpen qarap eshkimdi ultyna, násiline jáne jynysyna qarap ajyratyp bólmeıdi. Rasynda da, jeri keń, al sany az qazaq halqyna aýyzbirshilik kerek. Osy tusta, naýryz merekesi kezinde atqaratyn birqatar amaldardy aıtyp ótýdi jón sanaımyn. Tasattyq «jaýyn tileý» amaldary Keıbir jyldary kóktem aılary jaýyn-shashynsyz ótetini belgili. Osyndaı kezde el bolyp eki rakat namazyn jańbyr tileý oqıdy. Muny qazaq jurtynda «tasattyq» dep te ataıtyn bolǵan. Ábý Hanafı mazhaby boıynsha jamaǵatpen jarııa oqý súnnet emes, jaramdy mándúp is bolyp sanalady (Islam Ǵylymhaly 177-bet). Nuh Paıǵambar: «Rabbyla­ryń­nan jarylqaý tileńder. О́ıtkeni, ol – óte jarylqaýshy», – dedi. «Ol senderge aspannan mol-mol jaýyn jiberdi» (Nuh, 71/10-11). Musa Paıǵambar jaıly: «Sol ýaqyt­ta Musa eli úshin sý tiledi» (Baqara, 2/60). Jaýyn jaýmasa, namaz birneshe kún qaıtalanady. Súleımen (ǵ.s.) paıǵambarymyz jerine jaýyn surap, Allaǵa miná­jat etýge halqyn jınap, dala­ǵa kele jatady. Sóıtse, aldynan kishkene bir qumyrsqanyń aıa­ǵynan tik turyp, eki qolyn kókke kóte­rip, Jaratqanǵa duǵa tilep turǵanyn kóredi. Qumyrsqa bolsa, «Iа, meıirimdi Alla! Biz seniń jaratylystaryńnyń ishindegi eń kishkene qumyrsqasy bolamyz. Adamdardyń kúnálary men qatelikteri úshin, bizdi jazalama, rızyǵymyzdy kespe, jaýyn ber, bul nárden jerimiz kógerip, bizge rızyq beriledi» dep, tilep turǵanyn estıdi. Sonda, Súleımen (ǵ.s.) barsha janýar – jándiktiń tilin uqqandyqtan, óz halqyna burylyp, «Keri qaıtamyz. Bir qumyrsqanyń shynaıy tileginiń ózi de jetkilikti» degen eken. Musa (ǵ.s.) paıǵambarymyzdyń tusynda Jaratqannyń raqymynyń bir tamshysy jerge túspeı, bári jıylyp, tasattyq berip, jaýyn tileıdi. Alaıda, jańbyr jaýmaıdy. Munyń sebebin suraı kelgen halyqtan keıin, ol (ǵ.s.) «Tur» taýyna shyqqanda, oǵan «Ol jerge О́zim baramyn» deıdi Alla ta­ǵala. Sóıtip, halyq ulan-asyr daıyn­dyqpen kútip otyr­ǵanda, bir kembaǵal kelip, nan suraıdy. Halyq bolsa, onyń alqam-salqam túri men ústine qarap, qýyp shyǵady. Keshke deıin saryla kútken halyq narazylanyp, Musaǵa (ǵ.s.) qaıyrylǵanda, jınalǵan halyqtyń nıetine qaraı jaýynnyń jiberilmeıtinin Alla taǵala jetkizedi. Sondyǵynan, ta­sattyq berý nıettes bolǵan­dar­dyń shynaıy júrekpen bir­ge ti­lektes bolýy – mańyzdy shart. Jaratqannyń meıirimine jetip, jaýyn jaýýynyń septigi de osynda. Qystyń qolaıly, kóktemniń sáýirli, jazdyń jaıdarly, kúzdiń kúreńdi bolýynyń da kóp sebebi – adamdardyń nıeti, peıili, adamı qasıeti, Jaratqanǵa jaqyndaýynda. Jańbyr suraý duǵasy Eń aldymen dáret alyp, Alla­dan paıdaly nóser, zııansyz, qaýip­siz jańbyr tileımiz. Eki alaqandy jaıyp: «Allahýmma ásqıná ǵaısán mýǵıısán márıan marıan náfıan ǵaıra darıın, ajılán ǵaıra ájılın», – duǵasyn oqyǵan abzal. Istıhara jaıynda ne bilesiz? Kún kózi jylyp, osy naýryz aıynan bastap árbir pende tirshiligin bastaıtyny belgili. Mysaly, egin egý, qurylys jumystary, sondaı-aq, saparǵa shyǵý, úılený aldynda nemese saýda-sattyq bastaý, t.b. al­dyn jasalatyn amal bolyp tabylady. Sondyqtan árbir isti bas­taýdan aldyn Istıhara namazyn oqyǵany abzal. Istıhara degenimiz – bir nár­se­niń qaıyrly bolýyn tileý. Sharıǵattaǵy maǵynasy, bir iske aıaq baspas buryn, kóńildegi kúdikti seıiltý úshin, eń durys tańdaýdy Alladan namaz oqyp nemese arnaıy duǵa aıtyp tileý. Istıhara – ardaqty Paıǵamba­rymyzdyń úmmetine únemi keńes etetin súnneti. Háısámıde rıýaıat etilgen bir hadıste Alla El­shisi (Allanyń oǵan ıgiligi men sálemi bolsyn): «Adam balasynyń shat­tyǵynyń biri – Allaǵa ıstıhara jasaý», – deı otyryp, ıstı­hara­nyń mańyzdylyǵyn kórsetedi (Ál-Haısámı, Májmýǵýz Záýáıd «Bábýl Istıhara» – 3669 hadıs.). Bir iske ıstıhara jasaıtyn adam eki rakáǵat nápil namaz oqyp, sálem bergennen keıin ıstı­hara duǵasyn aıtady. Sahıh Býharıde kelgen bir hadıste sahaba Jábır ıbn Abdýl­la bylaı deıdi: «Allanyń Elshisi bizge Istıharany Quran súrelerin úıretkendeı úıretetin: «Senderden áldekim bir iske nıet bildirse, paryz namazynan bó­lek, eki rákaǵat namaz oqysyn da myna duǵany aıtsyn: «Eı, Rabbym! Maǵan ilimińnen ıgilik ber­geısiń. Qudiretińmen meni qýat­ty etkeısiń. Keń peıilińmen meni qýanyshty etkeısiń. Rasynda meniń kúsh-qudiretim jetpeıdi. Men esh nárseni bilmeımin. Al, Sen barlyq nárseni bilesiń, barlyq nársege kúshiń jetýshi. Ári Sen ǵaıypty da tolyq kórýshisiń. Eı Alla! Eger bul isti (dál qandaı is bolsa, sol aıtylady, mysaly nekelesý. t.b) dinimde, tirshiligimde, isterimniń so­ńynda, men úshin qaıyrly deseń, ony maǵan násip ete gór ári maǵan ol isti ońaı etip, men úshin berekeli et! Al, eger bul istiń dinimde, tir­shiligimde, isterimniń sońynda bul isti men úshin qaıyrsyz deseń, ony menen alystata gór. Ári meni de odan aýlaq et. Qaı jerde bolsa da, men úshin jaqsylyqty násip et, me­ni sol jaqsylyqpen razy ete gór» (Sahıh Býharı - №1166-hadıs). Istıhara namazyn oqıtyn kisi fa­tıhadan keıin qalaǵan bir súre­sin oqýyna bolady. Alaıda, ǵalymdarymyz birinshi rakáǵatta fatıhadan keıin «káfırýn súre­sin», al ekinshi rakáǵatta fatıhadan keıin «yqylas súresin» oqýdy keńes etedi. Istıharada namaz oqymaı, tek du­ǵasyn ǵana oqýǵa da bolady (Ál-Maýsýǵatýl fıqhııa – 3/242-247 bet). Naýryz bata «Batamen er kógeredi, jańbyr­men jer kógeredi», dep halqymyz tekke aıtpaǵan. Osy oraıda myna hıkaıany aıtyp ótýdi jón sanaımyn. Ábý Hanıfanyń atasy Zuta ardaqty sahaba Álımen (r.a) kez­desip, balasy Sábıtke ıgi tilek tileýin ótinedi. Sonda ardaqty sahaba Álı (r.a) Jaratqan Alladan onyń ulyna jaqsylyq, qut-bureke tilep, duǵa etedi. Sol shynaıy jasal­ǵan duǵa qabyl bolyp, Sábıtten álemge máshhúr Ábý Ha­nı­fa atymen atalatyn Núǵman esimdi ul dúnıege keledi. Bul da bolsa «jaqsydan -sharapat» degen sózdiń dáleli bolsa kerek. Sondyqtan osyndaı aıtýly mereke kúnderi úlken kisilerden bata alýǵa tyrysý kerek. Naýryzda syılyq berý dástúri Eki dúnıe sardary Muhammed paıǵambarymyzdyń (Allanyń oǵan ıgiligi men sálemi bolsyn) árbir amal-áreketi – adamzat úshin asyl mura, adastyrmas aqıqat jol ekendigi daýsyz. Endeshe, súıikti paıǵambarymyz jasaǵan árbir amal-áreketti qaıtalaý – bizderdi saýapqa kenelteri sózsiz. Súnnetterdiń ishindegi eń ná­zigi – syılyq jasaý dástúri. Bul adam­dardyń arasynda dostyq pen súıis­penshilikti nyǵaıtady. Ábý Hýraıra (r.a.): «Bir-birińe syı­lyq jasańdar, bir-birińdi jaq­sy kóresińder», – degen hadıs jet­kizgen (Baıhaqı). Bul súnnetti oryndaý úshin asa kóp qarajat jumsaýdyń qa­jeti shamaly. Kitapsha, oramal, taqııa, shapan, gúl, qalamsap sııaq­ty qarapaıym zattardy shyn yqylaspen ata-anaǵa, áıeline nemese kúıeýine, aǵa-inige syıǵa berý olardyń kóńilin bir marqaıtyp tas­taıtyny belgili. Naýryzda káde-syılyq jasaýdy umytpaıyq. Meıramda meıirimdi, keshirimdi bolý Dinimiz árbir pendege meıi­rimdi jáne keshirimdi bolýdy buıy­rady. Bul shyn máninde, halyq­tyǵy­myzǵa, eldigimizge ejelden beri óte jaqyn másele desek ar­tyq aıtqandyq emes. Qasıetti Quran Kárimde bylaı deıdi: «Keshi­rim jo­lyn usta, durystyqqa buıyr, bil­mestikten aýlaq bol» (Aǵraf-199). Islam bizden úı ishinen úı tigýdi nemese túrli aǵymǵa bólinip, keıbir dinı-saıası toptyń qolshoqpary bolyp, búlik shyǵarýdy emes, kerisinshe qoǵamdaǵy yntymaq pen birlikti ustanýdy buıyrady. Paıǵambarymyzdyń (Allanyń oǵan ıgiligi men sálemi bolsyn) myna bir hadısinde: «Senderge birge bolýlaryńdy ósıet etemin. Bó­linip shyǵýdan ótte qatty saq bolyńdar. Sebebi, shaıtan jeke basyna ómir súrgen kisige jaqyn bolady. Birge bolǵan eki adamnan alys turady. Kimde kim jánnáttiń dál ortasynda ómir súrgisi kelse, birge bolýǵa mán bersin» (Tırmızı, Fıtán 7). Naýryzda sálem berý dástúri bar Ata-babalarymyzdyń: «Sálem túzelmeı, álem túzelmeıdi», «Sá­lem – sózdiń anasy», «Sálem – sóz basy» degen nasıhattary sálem berýdiń mańyzyn aıshyqtaı túsedi. Sálem – bul arab tilindegi «As-Sálám» sózi, maǵynasy «tynysh­tyq, beıbitshilik, amandyq-esen­dik» degendi bildiredi Sálemdesý – Jaratýshy Jabbar Jalǵyz Iemiz Allanyń úıretken esendik sózi. «As-Sálám» – Alla taǵalanyń kórkem esimderiniń biri. Ábý Hýraıradan (r.a.) jetken hadıste paıǵambarymyz (Allanyń oǵan ıgiligi men sálemi bolsyn): «Adamdardyń eń álsizi – duǵaǵa álsizdik etkeni (ıaǵnı, qajetin Alla taǵaladan tileý isine selqos qaraǵany). Adamdardyń eń sarańy – sálemge sarańdyq etkeni» (ımam Tabaronı jáne Imam Báıhaqı), – dese, Ábý Zarrdan (r.a.) jetken hadıste: «Rasýlýlla (Allanyń oǵan ıgiligi men sálemi bolsyn) maǵan: «Sharıǵat oń kórgen árbir iske, tipti baýyryńdy jaıdary júzben qarsy alýdyń ózine nemquraıly qarama», – dedi» (ımam Múslim). Ábý Hýraıradan (r.a.) jetken hadıste paıǵambarymyz (Allanyń oǵan ıgiligi men sálemi bolsyn): «Kólikte otyrǵan adam – jaıaýǵa, júrip kele jatqan – otyrǵanǵa, azshylyq – kópshilikke sálem beredi», – delingen. Minekı, musylmandyq sálemdesý úlgisi – jaı aıtylǵan sóz emes, amandasyp turǵan adamǵa tirshiliginde, árbir isinde Alla taǵaladan esendik, amandyq, bereket tileý bolyp tabylady. Kim birinshi sálem beredi: – kishi-úlkenge; – ótip bara jatqan – turǵan adamǵa; – attyly adam – jaıaýǵa; – kóliktegi kisi jaıaýǵa; – azshylyq – kópshilikke; – arada bir úzilis bolsa; – qabirstanǵa barǵanda; – eshkim joq úıge kirgende; – aýrýdyń aldyna kóńil surap barǵanda; – meshitke kirgende sálem be­riledi; – ul-qyzy ata anasyna birinshi bolyp sálem beredi, t.b. Aǵash otyrǵyzýdyń saýaby mol Halqymyzdyń tarapynan Naýryz merekesinde adamdarǵa ǵana emes, tabıǵatqa da erekshe qamqorlyq jasalyp otyrǵan. Ol jóninde dana halqymyz: «Bir tal kesseń, on tal ek» degen qanatty sóz qaldyrǵan. Muny Islam dini erekshe qoldaıtyn dástúr deýge bolady. Asyl dinimizde tabıǵatty aıalaý jáne ony qamqorlyqqa alý jaıynda Paıǵambarymyz (Allanyń oǵan ıgiligi men sálemi bolsyn) bylaı degen: «Bir musylman bir aǵash otyrǵyzsa nemese bir nárse ekse jáne odan bir qus, bir adam nemese janýar jese, ol adam úshin sadaqa bolyp esepteledi» (Býharı rıýaıaty). Muhamedjan ESTEMIROV, Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń Ońtústik Qazaqstan oblysy boıynsha ókil ımam orynbasary, magıstr.