El danasy

Ulttyq rýhtyń qamqorshysy «Men bar ómirimdi qazaq degen halyqtyń eń kıeli de asyl murasy – qazaq tiline arnap kele jatqan janmyn. Az ba, kóp pe, jaqsy ma, jaman ba – biraz oılarymdy hatqa túsirip jas urpaqqa usynyp júrgen jaıym bar. Kórgen, oqyǵan, túıgen nárseler neshe alýan oıǵa jeteleıdi. Ásirese, ana tildiń taǵdyry túnde de, kúndiz de mazalaı beredi», – deıdi  akademık О́mirzaq Aıtbaıuly. О́mekeń ulttyq rýhtyń, óz halqynyń mádenıetiniń naǵyz qamqorshysy bolyp tabylady. Ol – ǵylym men ónerdi qatar alyp kele jatqan ǵalym. Onyń sazgerligin tanytatyn birneshe, atap aıtqanda, belgili «Jar sálemi», «Jas oıshyl», «Ana tili», «Til óneri dertpen teń», «Aq qoıan», «О́renim», taǵy da kóptegen ánderi jurtshylyqqa málim. – О́mekeń halyq ánderiniń jáne ope­ralyq arııalardyń sheber oryndaýshysy jáne vırtýoz dombyrashy, ol óner­men shuǵyldansa, naǵyz ataqty ártistiń ózi bolar edi. «Ystyqkóldiń al­qyzyl gúlderi» degen kórkem fılmde О́me­keń oryn­daǵan ánde qazaqtyń keń-baı­taq dalasy kózge elestep, týǵan jerge, Otanǵa degen óziniń súıis­penshiligi kórinip tu­rar edi. О́nerge degen yntyqtyǵyna qa­ramastan, О́.Aıt­baev lıngvıstıkalyq ǵylym jolyna túsip, tiltanymnyń eń jo­ǵary satysy­na kóterildi. Qazaq Alladan bala suraıdy, bala surasa dana suraıdy «Bala berseń, da­na ber, balanyń jaq­sysyn, – adalyn ber», – degen mátel sodan qalsa kerek. Dana bala ákesiniń atyn, halqynyń saltyn, Otanynyń dańqyn asyrady. Jaman bala áke atyna kir keltiredi. Otanyn qorǵaı almaı saǵyńdy syndyrady, «Qoıandy qamys óltiredi, er­di namys óltiredi», degendeı namysyńdy keltiredi. Mine, osy­nyń bárinen tálim alǵan qazaq atamyz «bala» degendi ekige bólgen: biri – ákesiniń balasy, ekin­shisi – el balasy. Ákesiniń balasy tútin tú­tet­kenmen aýyl arasynan, el­diń qarasynan uzamaı júredi. Qa­zaqtyń: «Ákeńniń balasy bolma, eldiń balasy bol», dep bata berýi de kóp dúnıeni ańǵartady. О́mirzaq Aıtbaıuly – mine, osyndaı ult perzenti, el balasy. Osy arada tolassyz jarǵa soǵyp, alasapy­ran za­manany dabyldatqan HH ǵasyr ulysy Álıhan Bókeıhanovtyń ózin «Qyr balasy» dep ataýy oıyńa eriksiz oralady. Álekeń bastaǵan uly shoǵyr Ahmet Baıtursynov, Mirjaqyp Dýlatov, Júsipbek Aı­maýytov, Maǵ­­jan Jumabaev «Elim-aılap», ómir­den ótti. Keıin keńestik kezeńde dana­lyqtaryn tanytyp, bilim, óner kógine qulash urǵan Muhtar Áýezov, Qanysh Sátbaev, taǵy basqa aǵalar jul­dyz­­daı aspan álemin qaq jaryp, tań­dandyryp tamsandyryp olar da ketti. Mine, solardan keıingi urpaqtyń izin basa О́mekeńder keldi. Muqań, Qane­keńderge ere shyqqan urpaqtyń ókili akademık apamyz Rabıǵa Syz­dy­­qovanyń О́mirzaq aǵanyń bir mereıtoıynda aıtqan sózi osy jerde oıǵa oralyp otyr. «Jaqsy jannyń iz­gi qasıetterin aldymen onyń ushqan uıasynan, alǵan tárbıesinen, ótken ómir mektebinen izdegen jón», dep: «О́mekeńnin ákesi Qarataý, Syr óńirine belgili aqyn ári mádenıet qaıratkeri bolǵan. Ol Aıtbaı mekenindegi Qarnaq medresesinde Aıtjan atty molladan oqyp, mu­sylmansha jaqsy bilim alǵan. О́z betimen izdenip, Buharaǵa baryp, bilimin tolyqtyryp, arab, parsy tilderin meńgergen, shyǵys ádebıetin jaqsy bilgen zııaly adam bolǵan eken, birneshe poe­ma-dastandar jazǵan, aıtystarǵa qatysqan. Oqýyn bitirgen soń Tashkent qalasynda muǵalim bo­la júrip, ataqty Maılyqoja, Mádeli­qoja, Molda Musa, Shádi tórelermen syılas, dámdes bolǵan. Olardyń jyr­laryn jatqa aıtyp, jalpaq jurtqa jaıýshylardyń birinen sanalady. Ákesi О́mekeńdi bir eli qasynan tas­tamaı, ertip júrip tárbıeleıdi. Poezııa men án-kúı – ásemdik álemi bolsa, sol sulýlyqqa baýlıdy. Din – ımandylyq mektebi bolsa, dinı joǵary bilimdi ákesi О́mekeńdi adamgershilikke tárbıeleıdi. Sirá, ǵalym, qaıratker О́mekeńniń ómir jolyn baıandaýǵa kóshpes buryn, ulan О́mekeńniń jan dúnıesine úńilsek, oǵan tabıǵat, dálirek aıtsaq ata-anasy boıyna óner men ıman darytypty. Ákesi ǵana emes, anasy Jumagúl Na­rymbetqyzy da ánshi ári dombyrashy bolǵan, tipti, aqyndyqtan da qur alaqan emes eken. Birde qosaǵy Aıtekeńmen aıtysyp, ony jeńip te ketken kórinedi. Halqymyzdyń osyndaı án-kúı, aqyndyq óneriniń qos ıesiniń shańyraǵynda О́mekeń dúnıege keldi. О́mekeńniń shyqqan tegi, ósken ortasy, ata-anasynan da­ryǵan asyl qasıetter» ekenin akademık apamyz Rabıǵa Syzdyqova osylaısha óte jaq­sy aıtqan edi. О́mirzaq Aıtbaıuly 1936 jyly 5 sáýirde Ońtústik Qa­zaq­­­stan oblysy, Otyrar aýdany, Baltakól (buryn Túrkistan aýdanyna qaraǵan) aýylynda, alda aıtylǵandaı aǵartýshy-muǵalim otbasynda dúnıege keldi. О́mir jolyn О́mekeń 1953 jyly Kentaý qa­lasyndaǵy Myrǵalymsaı «San­­­tehmontaj» mekemesinde temir sheberi bolyp bastaıdy. 1954-1959 jyldary ál-Farabı atyn­daǵy QazMUÝ-diń fı­lologııa fa­kýltetinde oqıdy. Ol stýdenttik jyldardyń ózinde ǵy­lymı, qo­ǵamdyq jumystarǵa belsene aralasady. О́nerdi de ógeısitpeıdi. 1959-1962 jyl­dary «Sosıalıstik Qa­zaqstan» gazetinde ádebı qyzmetker, 1962 jyl­dyń kókteminde Qazaq KSR Ǵylym aka­demııasynyń Til bilimi ıns­tıtýtyna kishi ǵylymı qyzmetker bolyp aýysady. Mine, osydan bylaı qaraı ol taban aýdarmaı ǵylymı jumyspen túbegeıli aınalysady. 1971 jyly «Maksım Gorkıı fra­ze­ologızmderiniń qazaq tilinde berilý joldary» degen taqyryp boıynsha kan­dıdattyq dıssertasııa qorǵaıdy, 1992 jyly «Qoǵamdyq ǵylymdar ter­­­mınologııalyq lek­sıkasynyń qa­lyptasýy men damýy» degen ta­qy­ryp­ta doktorlyq dıssertasııa qor­ǵaıdy. Akademık О́.Aıtbaıulynyń zert­­­­­teý­leriniń taqyryby ár alýan jáne san qyrly. Degenmen, termıno­logııa jáne aýdarma máseleleri ǵa­lymdy kóbirek qyzyqtyrdy. 1975 jyly jaryq kórgen «Aý­dar­madaǵy frazeologııalyq qu­bylys» degen eńbegi keń tarap, qalyń oqyrmanǵa tanymal boldy. Bul monografııada termıno­logııa máseleleri jáne maqal-má­telderdiń durys qoldanylýy, olar­dyń semantıka-stılıstıkalyq jáne etnolıngvıstıkalyq erek­she­likteri týraly sóz bolady. Aýdarma teorııasynyń lıngvıstıkalyq má­se­lelerimen biraz shuǵyldanyp, ǵalym qazaq termınologııasynyń ózekti problemalaryna kóbirek nazar aýdarady. Qazirgi tańda ulttyq termınologııanyń damýy men qa­lyp­­tasýy jaıynda sóz bolǵanda, О́.Aıtbaıuly eńbekterin erekshe atamaı ótýge bolmaıdy. Jıyrma bes jyldan astam Til bilimi ınstıtýtynyń bólim meń­gerýshisi re­tinde О́mekeń termınologııa men aýdarma teorııasyna qatysty irgeli ta­qy­­ryptarǵa basshylyq jasap, termınologııa salasynyń negizgi prın­sıpteri men qaǵıdalaryn jáne onyń basty baǵyttary men ádisterin zerttep anyqtap berdi. Termınderdi qa­lyptastyrý, júıeleý, qazaq tili zań­­dy­lyqtaryna ıkemdeý joldary ja­ıynda kóptegen eńbekter ja­rııa­la­dy. Bul eńbekterde til­diń jalpy lek­sıkalyq jú­ıe­­si men termınderdiń ara-qa­ty­­nasy, olardyń bir-birinen aıyr­mashylyqtary, qazaq tilindegi termın jasaý tásilderiniń túrleri jáne olardyń leksıka kóz­de­ri, termı­nologııa teorııasy­nyń damý jol­dary men kezeńderi qa­rastyrylady. О́mekeńniń aıtýynsha, «Qazirgi qaras­tyryp júrgen termınder teńiz astynda jatqan alyp muzdyń azdaǵan ústińgi jaǵy ǵana», dálirek aıtqanda, termınologııa máseleleri áli de jan-jaqty zertteýdi qajet etedi dep túsinemiz. Akademık О́mirzaq Aıtbaıuly qazaq termınologııasy týraly zertteý jumystary men problemalyq ta­­­qyryptarǵa jetekshi bolyp, bir­neshe ujymdyq ǵylymı kitaptardy jaryqqa shyǵarady. Bularmen qatar, kórnekti ǵalym «Til mádenıeti jáne baspasóz» (Almaty: «Ǵylym», 1968); «О́reli óner» (Almaty: «Ǵylym», 1976); «Sóz óneri» (Almaty: «Ǵylym», 1978); «Qazaq ter­mınologııasynyń máseleleri» (Almaty, 1986); «Aýdar­manyń leksıka-stılıstıkalyq máse­le­leri» (Almaty: «Ǵylym», 1987); «Ter­mınder jáne olardyń aýdarmalary» (Almaty: «Ǵylym», 1990), «Ana tili ardaǵym» (1990, N.Ýálımen birge), «Til maıdany» (Á.Qaıdarmen birge), «Osnovy kazahskoı termınologıı» (2000) «Ana til, ana sútim, arym meniń» (Arys, Almaty, 2007), «Qazaq til bi­liminiń máseleleri» (Arys, Almaty, 2007) monografııalyq eńbekteri jáne 500-ge jýyq ǵylymı maqalalary basylyp, jaryq kóredi. 2015 jyly 5 tomdyq tańdamaly eńbek­teri jurt qolyna tıdi. Ǵalymnyń til bilimi ǵylymyna qosqan úlesi joǵary baǵalanyp, «Qurmet» (1998) pen «Parasat» (2006) orden­deriniń  ıegeri boldy. О́mirzaq Aıtbaıuly termın ja­saýdyń basty ustanymdary men ádis-tásilderin negizdep, ulttyq ter­­­mın­derdiń qalyptasýyndaǵy qıyn­shy­lyqtardy anyqtady jáne salalyq termınderdiń jasalý jolda­ryn sı­­pattap berdi. О́mekeń qazaq ter­­mı­­nologııasyn tarıhı aspektide qarastyrady, olardyń qalyptasý jol­­­daryn, damý ke­zeńderin, ǵylym tilin baıytýdaǵy rólin anyqtap kór­setedi. Ol qazaq termınologııasy – til biliminiń basqa da salalary sııaqty óziniń kúrdeli tarıhı damý satylarynan ótti deıdi. Qazaq termınologııasyn damytýda Ahmet Baıtursynulynyń ǵylymǵa qosqan úlesin zerttegende, ǵalym ony qazaqtyń ǵylymı ter­mı­nologııasynyń negizin qalaýshy dep baǵalaıdy. Qazaq til biliminiń tarı­hynda Ahmet Baıtursynulynyń qos­qan úlesin Abaıdyń ádebıetke qosqan úlesimen salystyrady. 20-30 jyldary qazaq termı­no­lo­gııasynyń jasalýy men qalyp­ta­sýynda A.Baıtursynuly men Q.Ju­­banov eleýli ról atqarǵan bolsa, búgingi kúnderi qazaq ter­mı­nologııasynyń damýy men qalyp­tasýyna О́mirzaq Aıt­baıuly­nyń qosqan úlesi eleýli. Ahmet Baı­tursynulyn О́mekeń qazaq ter­mınologııasynyń «atasy» dep ba­ǵa­laıtyn bolsa, búgingi kúnderi akademık О́mirzaq Aıtbaıulyn qazaq termınologııasynyń «aǵasy» dep aıtýǵa bolady. Ulttyq termı­no­logııany damytý jaıyndaǵy ǵa­lymnyń óz baılamdaryna toqtalyp kóreıik: «Termınologııa – ǵylym men tehnıka tilin damytatyn lek­sıkanyń birden-bir kúrdeli qabaty. Qazaq tili termınologııasy jazý saýattylyǵyn arttyratyn emle erejelerine tikeleı táýeldi. Endeshe, emle erejemizde termın sózderdi jasaý, qabyldaý jóninde jiberilgen qateni túzeý. Termın­ja­samnyń jańa úlgilerin baspasózde jarııalaı otyryp, sonyń negizinde jyl saıyn pikir saıysyn ótkizip otyrý. Termınolog kadr da­ıyn­daý joldary qarastyrylyp, ma­mandardy shetelge tájirıbe almasýǵa deıin jiberýdi oılastyrý. Qazaq termınologııasynyń ózekti máseleleri jóninde radıohabarlardy úzdiksiz júrgizip, eki jylda bir ǵylymı prak­tıkalyq konferensııa ótkizip otyrý. Búkil túrik tilderine or­taq termınologııalyq qor jasaý isimen shuǵyldaný», deıdi akademık. Kórnekti oqymysty О́.Aıt­baı­uly­nyń eńbekterinde ter­mıno­logııanyń qalyptasý ke­zeń­deri, onyń basym baǵyt­ta­ry aıqyndalǵan. Ǵalymnyń paıymdaýynsha, termınologııa ádebı tildiń bir bóligi retinde leksıkologııanyń naǵyz ózeginde tur. Termınologııanyń jalpy teo­rııasyn jasaýda, onyń ǵylymdar qataryndaǵy ornyn aıqyndaý jaǵ­daıynda О́mekeńniń qosqan úlesi zor. Termın jasaý prosesinde ǵalym eń aldymen qazaq tiliniń potensııalyn múmkindiginshe keńirek paıdalaný kerek, deıdi. Basqasha aıtqanda, bul – ult tiliniń óz baılyǵyn sarqa paıdalaný kerek degen sóz.  Termın jasaý pro­­sesinde ulttyq tilimizge tán daıyn shemalar negizge alynady. Kirme sózderdi ana tiline ıkemdeý maqsatynda jańa modelder qurastyrylady. Degen­men, basqa tilderde qoldanylatyn ter­mınderdi óz tiline qabyldaýda jáne barlyq halyqaralyq termınderdi aý­dar­ǵanda saq bolý kerektigin de ǵalym eske salyp otyrady. Bul prosestyń ja­ýapkershiligi mol, sebebi, ulttyq tilimiz qoǵamnyń qarym-qatynas rólin atqa­ryp, sol qoǵammen birge damıtyny belgili. Elimiz egemendigin alǵannan beri termınologııa máseleleri qarqyndy damyp keledi. Sońǵy kezde ǵylym men tehnıkanyń órleýine baılanysty bir jańa uǵym paıda bolsa, bir jańa termın dúnıege keledi. Sondyqtan, termınologııa problemalarymen tek tilshi mamandar emes, basqa da sala qyzmetkerleri de shuǵyldanyp júr. Tilshi ǵa­lym­darmen birge, jalpy zııaly qaýym ókilderi de termın jasaýmen aınalysýda. So­nyń nátıjesinde neshe túrli termınologııa sózdikter qurastyryldy. Ár avtor ózinshe ter­mın shyǵaratyn da boldy. Jańa termınder jasalyp, aınalymǵa engizilýde. Aıta ketetin jaǵdaı, jańa jasalǵan termınderdiń bári birdeı lıngvıstıkalyq normalar­ǵa saı ke­le bermeıdi. Olardyń ishin­de sátti ja­salǵan termındermen qatar, sát­siz berilgeni de bar. Nesin jasy­ramyz, júıesiz ja­salǵan termınder de, termınderdiń negizgi zańdylyqtaryna jaýap bere almaıtyndary da barshylyq. Keıbir termın qu­­­ras­tyrý­shy­lar­­dyń pikirin­she, bar­lyq ter­mın­derdi qazaqshalaý kerek, deıdi. Onyń nátı­jesinde til­diń zań­dy­lyǵyna qarsy, ter­mın jasaý qaǵı­dalaryna jaýap bermeıtin, qulaqqa jaǵymsyz esti­letin termınder paıda bolatyny aqıqat. Bularǵa qarama-qarsy pikir­di usta­natyndar qazaq orfoepııasy jáne orfo­grafııasy zań­dy­lyqtaryn esepke almaı, termınderdi sol kúıinde aýdarmaı qaldyrý kerek degenge den qoıady. Buǵan baılanysty akade­mık О́mirzaq Aıtbaıulynyń óz ustanymy bar. Ǵalymnyń pi­kirinshe, qazaq termınologııasy eki jolmen qalyptasady: ulttyq tildiń baılyǵy jáne kirme sóz­­der arqy­ly. Jat tilderden kelgen keıbir ter­mınderdi, dálirek aıtqanda, qalyptasqan ınter­termınderdiń bárin aýdarý qajet emes. Sebebi, bir ǵylym salasynda qoldanylatyn halyq­aralyq termınderdiń qazaqsha balamalaryn tabý, qalyptastyrý barlyq ýaqytta sátti bola bermeıdi. Termın jasaýdyń jaýapkershiligi mol, óıtkeni rýhanı, mádenı, áleý­mettik jáne basqa da halyqtyń baılyqtary til arqyly tanylady deıdi, ǵalym. Termın jasaýdyń negizgi joldary, ádis-tásilderi qandaı degende, pro­fessordyń paıymdaýynsha, olar semantıkalyq, morfologııalyq, sıntaksıstik jáne kalka tásilderi arqyly jasalyp, olardyń qol­da­nylýy kontekste tekseriledi. Bul jaǵdaıda qazaq tiliniń jalǵamaly tilderge qatys­tylyǵy esepke alynady. О́mirzaq Aıtbaıulynyń eńbek­terinde termınologııany zertteýde onyń til tarıhymen, grammatıkamen, til mádenıetimen baılanysy seziledi. Sebebi, ǵalymnyń paıymdaýynsha, ter­mın jasaý prosesi til tarıhy damýynyń negizgi baǵyttarynan tys qaras­tyrylmaıdy. Til damý barysynda keıbir sózder qoldanystan shyǵady, olardyń ornyna jańa sóz­der, sonyń ishinde termınder týady. Keıde eski sózder jańa qyzmet at­qa­rady. Sonyń nátıjesinde til baıdy, naqtylanady. Tilde or­nyqqan ejelden kele jatqan belgili tásilder arqyly jańa sózder paıda bolady. Qazirgi ómir talabyna saı, saıası-ekonomıka-rýhanı ózgeristerge baı­lanysty termındený prosesi qarqyndy júrip jatyr. Qazaq tiliniń termın jasaý prosesiniń barlyq múm­kindik­teri áli tolyq zerttelmegen soń, jańa ter­­mınderdi qabyldaý barysynda olardyń semantıkasynda, uǵymnyń dál berilýine tyrysý qajet, oǵan, jańa sózdi belgilegende, onyń etı­mologııa­syn eskerý kerek. Sondaı-aq, jańa ter­mın usynǵanda, onyń alǵashqy uǵymyna tereńirek úńilip, sol uǵymnyń mazmunyn dá­lirek ashatyn sózdi tańdasa, sonda ǵana termın men uǵym bir-birine sáıkes kelip turady. Termınderdiń ózindik krıterııleri bar, ol qysqa, semantıkalyq jaǵynan naqty, júıeli bolýǵa tıisti. Termınderdiń ózindik qa­sıetterine qatysty talaptaryna saı sózderdi tańdaý, ǵa­lymnyń ıntýısııasyna, bilimine jáne jaýapkershiligine negizdeledi. Qazaq tiliniń tól sózderi men ha­lyq­­­­aralyq sózder aıasynda termın jasaý prosesinde arab-parsy sóz­derin de paıdalanýǵa bolady, deıdi ǵalym. Bul sózderdi qabyldaýda, ana tilimizdiń dybys zańdylyqtaryna ıkem­delip, qulaqqa jaǵymdy bolyp, tez qabyldanatyn, túsinikti bolǵany jón. Sonymen, О́.Aıtbaıuly ǵalym jáne qoǵam qaıratkeri retinde ter­­mın jasaý prosesin keń jáne aýqymdy qa­rastyrady. Termın shyǵarmashylyǵy qoǵam ómirinde bolǵan ózgeristermen tikeleı baı­lanysty jáne til saıasatyna sáıkes kelgeni jón. Ter­mınder, ádette, tilshi ǵalymdar men ár saladaǵy mamandardyń osy baǵytta istegen ju­mystarynyń nátıjesi bolyp tabylady. Ǵalym qazaq ter­mınologııa­syn ádebıet tili­niń eń kúr­deli de qyzyqty salasy retinde tanıdy, onyń ózindik damý joldary men qa­lyptasýy, qurylymdyq modelderi, jasalý ádisteri men zań­­­dy­lyqtary bar ekenin atap aıtady. Termınologııa problemalarymen qatar, akademık О́mirzaq Aıtbaıuly sóz mádenıeti, stılıstıka, leksıkologııa, onomas­tıka, dıalektologııa, ádebı til, or­fografııa problemalarymen de shuǵyldanyp júr. Ǵalymnyń halyqaralyq ǵylymı konferensııa­lar men kongresterde til biliminiń ózekti máseleleri, til saıasaty, termınologııa problemalaryna baılanysty jasaǵan baıandamalary árdaıym úlken qyzyǵýshylyqpen qabyldanady. Uzaq jyldar boıy О́mekeń ǵylym kadr­la­ryn daıarlaý isine úzbeı atsalysyp keledi. Jalpy, til bilimi men qazaq til bi­liminen respýblıkanyń joǵary mekemelerinde dáris oqydy jáne Qaı­nar ýnıversıtetiniń dekany retinde úlken jumys atqardy. О́mirzaq Aıtbaıuly Joǵary Attes­tasııalyq Komıtet prezı­dıým­­­­ynyń, sonymen birge, ınstıtýt janyndaǵy ǵyly­mı dáreje be­re­tin ǵylymı Keńestiń kóp jyldan bergi múshesi retinde, ǵy­lymnyń jas mamandarynyń ósip, jetilýine qolǵabys etip keledi. 1998 jáne 2005 jyl­dary lıngvıstıkalyq ko­mıs­­sııanyń tóraǵasy retinde pre­zı­denttikke úmitkerlerden emtıhan qabyldady. Ǵylymı-ustazdyq jumysta­ry­men qosa, akademık О́mirzaq Aıt­­baıuly Úkimet janyndaǵy Memlekettik ter­mın­komnyń mú­shesi, ǵalym hatshysy retinde ter­mınologııanyń praktıkalyq máselelerin sheshýde kóp jumys atqar­dy. Memlekettik ter­mın­komnyń osy zaman suranysyna laıyqty erejesin qaıta jazyp, qu­ry­lymyn naqtylaı túsýinde de О́.Aıt­baıulynyń qosqan úlesi zor. Sondaı-aq, О́mekeńnin qaırat­kerlik qabiletiniń aıqyn kóringen tusy – Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamyn­daǵy jumystarymen tikeleı baılanysty. Respýblıkadaǵy til saıasaty máselesiniń shıelenisip qazaq tiliniń qıyn jaǵdaıda turǵan shaǵynda ol akademık Á.Qaıdarımen birge ana tiliniń múddesi, muń-muq­tajy úshin kúresken Res­pýb­lıkalyq «Qazaq tili» qoǵamyn uıym­dastyrýshylardyń kósh basynda boldy. Qazirgi kezde Halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamy dep atala­tyn bul erikti uıym kezinde jalpy­halyqtyq sıpat alyp, ulttyq, tildik sanany oıatýǵa túrt­ki bol­ǵan kóptegen sharalar uıym­dastyrǵany kúlli jurtshylyqqa málim. О́mirzaq Aıtbaevtyń óz sózimen aıtqandaı, «Memlekettik tilimizdiń órisin baqylaıtyn halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamyn quryp aldyq. Respýblıka zııalylary osy qoǵam mańaıyna toptasa bildi. Qýanyshta shek bolǵan joq. Tilimizdiń qoldanys aıasy keńeıip, qazaq tili men ádebıetin, tarıhyn zertteıtin ǵylymı ınstıtýt­tar, mekemeler ózgeshe óris ashyp, táýelsiz elimizdiń rýhanı tiregin negizdeıtin zertteý jumystaryn jandandyra tústi». О́mekeń uıymnyń tuńǵysh «Ana tili» dep atalatyn ánura­nyn ózi shy­ǵaryp, ózi oryndady. Respýblıka oqyr­­mandary súıip oqıtyn basylym­dardyń qataryndaǵy «Ana tili» gaze­tiniń uıymdastyrylýy akademık Ábdýalı Qaıdarı men birge belsene ara­­la­sýymen júzege asyrylǵan ıgi sharalardyń biri boldy. Qazirgi kezde О́mekeń halyqaralyq «Qazaq tili» qoǵamynyń prezıdenti retinde eleýli jumys atqaryp júr. Taǵy aıta ketetin bir jaǵdaı bar. Sońǵy kezde A.Baıtursynuly atyn­daǵy Til bilimi ınstıtýtynyń taǵdyry belgisiz bolyp otyr. Ońtaı­landyrý maqsatynda bul ǵylymı mekemeni basqa oqý-ádis­teme ortalyq­taryna qosý josparlanýda. Bul másele, О́mekeńdi qatty tolǵandyrýda. Sebebi, álemde qazaq tilin zertteıtin jalǵyz ıns­tıtýt bar bolsa, ol A.Baıtursynuly atyn­daǵy Til bilimi ınstıtýty ǵoı. «Qazaqtyń ulttyq sanasyn ne­gizdep, rýhanı jan dúnıesin asqaqtatatyn, táýelsiz elimizdiń rýhanı tiregi bolyp sanalatyn bul ǵylymı mekemeniń taǵdyry aýyrlaı túsip otyr. Til ıns­tıtýty – ulttyq ınstıtýt emes pe? Oǵan nemquraıdy qaraý el­digimizge min bolmas pa? Osy máseleni oılana, oılasa júrelik, aǵa­ıyn!», – dep О́mekeń baspasóz betterinde ultty tolǵandyratyn tolǵaǵyn bildirýmen júr. Kóńili jaryq, júregi jyly О́me­keń­nin dostary – syılasy men qımastary kóp. Ondaı adam ámbege amandyq, saý­lyq, jaqsylyq pen jemistilik tileıdi. Ondaı adam jasy úlken jaqsyǵa aınymas ini, jasy kishi jaqsyǵa aınymas aǵa, solardyń bárine pana. Sondaı-aq, ǵalym, pedagog, qoǵam qaıratkeri retinde akademık О́mirzaq Aıt­baıuly óziniń shyǵarmashylyq qýatymen, adamgershiligimen kelesi urpaqqa úlgi-ónege bolatyny sózsiz. Zeınep BAZARBAEVA, UǴA korrespondent-múshesi. Almaty.