Jekeshelendirý – Qazaqstannyń damýyna arnalǵan obektıvti qajettilik

Memlekettik kompanııalardyń keń aýqymdy jekeshelendirilýin júzege asyrýǵa Qazaqstan ekonomıkasy ábden daıyn. Bul – ekonomıkanyń básekelestikke qabilettiligin arttyrýǵa aparar týra jol. Memlekettik kompanııalardyń jekeshelendirilýi men transformasııasy – Sıngapýr, Ońtústik Koreıa, Malaızııa jáne basqa da birqatar memleketterdiń ekonomıkalyq keremetiniń negizinde jatqan paıdaly tájirıbe. «Samuryq-Qazyna» AQ aktıvterdi ońtaılandyrý jónindegi basqarýshy dırektory, basqarma múshesi Berik BEISENǴALIEV bul tájirıbeni Qazaqstanda qoldaný úshin barlyq jaǵdaı jasalyp otyr degen pikirde. – Berik Tursynbekuly, «Samuryq-Qazyna» qorynyń kompanııalary úshin jekeshelendirý baǵdarlamasy qandaı strategııalyq mańyzǵa ıe? Jáne onyń holdıngtiń eki jyl boıy bel­sendi túrde júzege asyryp kele jat­qan bıznes transformasııasy baǵ­­dar­lamasymen ózara baılanysy qandaı? – Transformasııa baǵdarlamasy aıasynda bizdiń Qor operasııalyq holdıng jaǵdaıynan strategııalyq deńgeıge ótýdi maqsat etip otyr. Basqasha aıtqanda, Qor bolashaqta en­shi­les kompanııalarynyń operasııalyq qyz­­metimen aınalyspaıtyn bolady. Kom­­panııalar jeke qundaryn ósirý, úz­d­ik ataný jumystaryn óz qoldaryna ala­dy. Al Qor qyzmetiniń negizi jańa qundy qalyptastyrý bolady. Búkil álem bo­ıynsha strategııalyq holdıngter eki baǵytqa basa mán beredi: enshiles kompanııalardan túsetin tabysty arttyrý jáne jańa, bolashaǵy bar jobalarǵa ınvestısııa salý, ıaǵnı tıimdi «startaptardy» izdeý. Munyń aıqyn mysaly retinde sıngapýrlyq Temasek memlekettik qorynyń tájirıbesin keltirýge bolady. Al jekeshelendirý baǵdarlamasy transformasııa maqsattary úshin jumys isteıdi, sebebi ol holdıngke tabysty arttyryp, qandaı maǵynada alyp qarasań da «naryqtyq» uıym atanýǵa múmkindik beredi. Jekeleı alǵanda jekeshelendirý Qor quramynan beıindi emes aktıvterdi, ıaǵnı kirisimizdi tómendetip, artyq shyǵyn týdyratyn, jalpy alǵanda holdıngti túsim kórsetkishteri boıynsha keri tartatyn kásiporyndardy shyǵarýdy bildiredi. Sonymen qatar, jekeshelendirý transformasııanyń basty maqsat­tary­nyń biri – «Samuryq-Qazyna» AQ qu­ry­­lymyn ońtaılandyrýǵa járdem­desedi. Sondaı-aq, jekeshelendirý jal­py alǵanda Qazaqstan ekonomıkasy úshin paı­daly bolmaq: jańa jeke kásip­oryn­dardyń paıda bolýy eldegi naryq­tyq eko­nomıkanyń negizderin nyǵaıtyp, jeke bıznestiń damýyna kúsh beredi. – Alaıda, Qor jeke sektorǵa óziniń eń nashar degen kásiporyndaryn berip otyrǵan joq qoı? – Árıne. «Samuryq-Qazyna» AQ jeke sektorǵa ekonomıkany ártaraptandyrý jáne jańa salalardy damytý boıynsha memlekettik bastamalar aıasynda qurylǵan kompanııalardy aýdaryp otyr. Bul – aıaqqa turǵan, tabys­ty, tıimdi kásiporyndar. Atalǵan óndiris­terdi memlekettiń dúnıege ákelip qana qoımaı, birtindep damytyp, je­tildirgenin túsiný mańyzǵa ıe. Bulaı isteý sol kezderi nege memlekettiń ǵana qolynan keldi? Onyń birqatar obek­tıvti sebebi bar. Bul – osyndaı aýqym­daǵy jobalar úshin qazaqstandyq bıznes ókilderiniń tájirıbesi men qarjy­lyq múmkindikteriniń bolmaýy; strate­gııalyq seriktesterimizdiń, ıaǵnı ınvestorlardyń memlekettik kepil bol­maǵan jaǵdaıda qolaıly sharttar boı­ynsha jumys istep, qarjylandyrý usynýǵa daıyn bolmaýy. Obektıvti túrde aıtqanda, sol jyldary atalǵan jo­ba­lardyń kópshiligin dóńgeletip áketýge jeke bıznestiń shamasy jetpes edi. Qazir bul kompanııalardy ekono­mıkanyń odan ári damýy úshin naryqtyq ortaǵa aýystyrýǵa bolady, aýystyrý qajet. Sonymen qatar, tabysty túrde jumys istep otyrǵan, biraq Qor kompa­nııalary qyzmetiniń salasyna tike­leı qatysy joq kásiporyndar men meke­meler de jekeshelendiriledi. Máse­len, «Qazaqstan temir joly» UK» aksıo­nerlik qoǵamy M.Tynyshpaev atyndaǵy Qazaq kólik jáne kommýnıkasııalar akademııasyn básekelestik ortaǵa shyǵaryp jatyr. Kólik akademııasy baıyrǵy tarıhy, abyroıly professorlary, qýatty akademııalyq dástúri bar bedeldi joǵary oqý oryndarynyń biri. Alaıda onyń ulttyq temirjol kom­pa­nııa­synyń fýnksııalaryna tikeleı qa­tysy joq. «QTJ» aldynda oqytý emes, júk jáne jolaýshylar tasymalyn qam­tamasyz etý maqsaty tur. Mine, osy se­bepti bul aktıv jekeshelendirilýi kerek. – Siz Qor kompanııalarynyń bir bóligin jekeshelendirý búkil el ekono­mıkasyn ártaraptandyrýǵa jáne básekelestikke qabilettiligin art­tyrýǵa jumys isteıdi dedińiz. О́z pi­kirińizdi dáıekteı ketesiz be? – Túsindireıin. Men Qordyń eń qýatty jáne tabysty kásiporyndaryn jekeshelendirý, tipti qazir biz bastap jatqan ishinara jekeshelendirý bolsyn, básekege eń qabiletti sektorlardyń jyldam damýy úshin ekonomıkada qajetti jaǵdaı týǵyzady dep aıtar edim. Eń tabysty degen álemdik tájirıbe osyǵan meńzeıdi. Jekeshelendirý baǵdarlamasyn ázir­leý barysynda sıngapýrlyq úki­mettiń «Yellow Pages Rule» qaǵı­dalary zertteldi. Atalǵan baǵdarlama aıasynda kezinde búkil álemge tanymal «Temasek» memlekettik holdıngi transformasııa­dan ótken bolatyn. «Yellow Pages Rule» qaǵıdalary, jekeleı alǵanda, jeke bıznes-qurylymdar qatarynan kem degende bir básekeles bar salalardan memlekettiń shyǵýyn bildiredi. Sıngapýrda osyndaı jaǵdaı qamtamasyz etilgen kezde, el ekonomıkasynyń ósimi asa qýatty qarqynǵa ıe boldy. Atalǵan tájirıbe asa paıdaly bo­lyp shyǵyp, kóptegen memleket jań­ǵyrtý barysynda ony basshylyqqa alyp, úlken tabystarǵa qol jetkizdi. Qazaqstan 2014-2015 jyldary odan ári jańǵyrtý úshin aýqymdy jekeshelendirý men transformasııa qajetti talap bolyp tabylatyn ekonomıkanyń damý deńgeıine jetti. О́z kompanııalary arqyly memleket qana emes, jeke ınves­torlar da ulttyq ekonomıkanyń, onyń ártaraptandyrylýynyń, básekelestikke qabilettilikti arttyrýdyń ósim draıveri bola alady. Qor júrgizip otyrǵan jekeshelendirý baǵdarlamasy odan ári jańǵyrtý  úshin eń qolaıly degen jaǵdaımen qamtamasyz etetin osyndaı naryqtyq ortany jyldam qalyptastyrýǵa kómekke keledi. Nátıjesinde, osynyń bári Qazaqstanǵa álemniń básekege eń qabiletti elderiniń qataryna jyldam kirýge jol ashady. – Qordaǵy jekeshelendirýdiń alǵashqy kezeńi qalaı ótti? 2014-2015 jyldary qandaı obektiler satyldy jáne olardyń qaısysy eń úlken suranysqa ıe boldy? – Jekeshelendirýdiń ekinshi tolqyny aıasynda 2014-2015 jyldary jalpy somasy 63,1 mlrd. teńgeni quraıtyn 38 aktıv satyldy. Olardyń qatarynda «Qazaqstan temir joly» UK» AQ-tyń 22, «QazMunaıGaz» UK» AQ-tyń 7, «Qazaqstan Injınırıng» AQ-tyń 4 jáne «Samuryq-Qazyna» UÁQ» AQ-tyń, «Qazatomónerkásip» UAK» AQ-tyń jáne «Samuryq-Qazyna» jyljymaıtyn múlik qory» AQ-tyń bir-birden aktıvi boldy. Sonymen qatar, ózderińiz biletindeı, 13 mıllıard teńgeden astam qarjyǵa «KEGOC» AQ-tyń «halyqtyq IPO-sy júrgizildi. Qordyń birde-bir satylǵan aktıv boıynsha baǵany arzandatpaǵanyn osy arada aıta ketýim jón bolar. 2014 jyl boıynsha satyp alý baǵasy bastapqy baǵadan 6,9 paıyzǵa, al 2015 jyly 4 paıyzǵa joǵary boldy. Eger jalpy el boıynsha aktıvterdi satýdan túsken túsimdi qarastyrsaq, «Samuryq-Qazynanyń» kelip túsken qarajattyń jalpy kólemine qosqan úlesi 78 paıyzǵa teń, bul el boıynsha tirkelgen 80,5 mıllıard teńge kólemindegi túsimniń 63,1 mıllıard teńgesin quraıdy. – Baǵdarlamany júzege asyrýdyń alǵashqy kezeńinde qandaı da bir qıyn­dyqtar boldy ma? Baǵdar­lama­nyń birinshi kezeńinen soń satý meha­nızm­deri jetildirildi degen derekter bar. – Aıtarlyqtaı qıyndyq týyndaǵan joq, alaıda 2016-2020 jyldarǵa ar­nal­ǵan jekeshelendirýdiń Keshendi jańa josparynyń jetildirilgen ádisteri ne­gizinde daıyndalǵany ras. Kóp rette bul Qor aktıvterin satýda barynsha aıqyndyqty qamtamasyz etý talaptarymen, ınvestorlardyń keń aýqymyn tartý qajettiligimen jáne qyzyǵýshylyq tanytqan bıznesmenderge barynsha kóp aqparat berýmen baılanysty boldy. Jospar «Samuryq-Qazyna» qorynyń obektilerin bekitilgen eki tizim boıynsha satýdy qarastyrady. О́tken jyldyń sońynda Qazaq­stan Respýblıkasynyń Úkimeti jeke­she­lendirý baǵdarlamasynyń ekinshi kezeńiniń Keshendi josparyn bekitý týraly qaýly qabyldady. Atalǵan kezeń aıasynda básekelestik ortaǵa mem­lekettik jáne kvazımemlekettik sektordan 783 aktıvti berý josparlanyp otyr. Olardyń 217-si «Samuryq-Qazyna» kompanııalar tobyna kiredi. Bizdiń aktıvterdi jańa Keshendi jospar boıynsha satý eki topqa bó­lin­gen. Birinshi topqa (Tizim 1) eń iri degen, basymdyqqa ıe 44 qor aktıvi kirdi. Olardy barynsha aıqyndyqty jáne prosestiń baqylaýda bolýyn qam­tama­syz etý úshin táýelsiz keńesshilerdi jumyl­dyrý arqyly satý josparlanyp otyr. Atalǵan 44 aktıvtiń jeteýi 2020 jylǵa deıin IPO-ǵa shyǵarylatyn bolady. 173 kompanııadan turatyn aktıvter­diń ekinshi toby jeńildetilgen tártippen, kóp rette elektrondyq aýksıon ádisi arqyly saýdaǵa shyǵarylady. Biraq munda da bári barynsha aıqyn júredi. Aktıvterdiń ekinshi tizimin satý boıynsha jumys 2016 jyldyń sońyna deıin aıaqtalady dep josparlanyp otyr. – «Birinshi tizimge» kiretin obek­tiler men kásiporyndar qan­daı qaǵıdalar boıynsha jekeshe­len­diriletin bolady? Budan memleket múddesi zardap shekpeı me? – Aktıvterdiń atalǵan toby boıynsha aýqymdy daıyndyq jumystary júrýde, odan ári «jol kartalaryn» jáne satýǵa shyǵarýdyń jospar-kestelerin daıyndaý úshin táýelsiz keńesshiler iske jumyldyrylýda. Kásiporyndardyń barlyq erekshelikterin eskerip, Qor úshin qolaıly jekeshelendirý sharttaryn usynýdy maqsat etken aýqymy jaǵynan asa zor taldaý jumystary júrip jatyr. Múddeli «oıynshylar» tarapynan bolýy múmkin qandaı da bir aıla-amal nemese lobbızmdi joqqa shyǵarý úshin munyń bárin Qazaqstan Respýblıkasy Pre­mer-Mınıstriniń tóraǵalyq etýi­men Ekonomıkany jańǵyrtý jónindegi mem­lekettik komıssııa baqylaýǵa alyp otyr. Sondaı-aq, atalǵan kásiporyndar tobyn jekeshelendirý barysynda mem­leket múddesi eshqandaı zııan shekpeıdi dep sendire alamyn. Mysaly, IPO-ǵa shyǵarylady dep josparlanyp otyrǵan 7 aktıvtiń árqaısysy boıynsha aksııalardyń 25 paıyzdan aspaıtyn kólemi ǵana jekeshelendiriletin bolady. Qalaı bolǵanda da atalǵan jeti kom­panııanyń baqylaýshy paketi memle­kettiń, «Samuryq-Qazyna» qorynyń qolynda qalady. – «Halyqtyq IPO» baǵdarlamasyn toqtatý týraly sheshim ne sebepti qabyldandy? «Samuryq-Qazyna» qorynyń qandaı kompanııalarynyń ak­sııalary bolashaqta IPO-ǵa shyǵa­rylady dep josparlanyp otyr? – «Halyqtyq IPO» baǵdarlamasyn toqtatý týraly sheshimdi Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti qabyldady. О́z tarapymnan Qorda bizdiń IPO júr­gizýge múddeli ekenimizdi atap ótkim keledi. Jekeshelendirýdiń keshendi josparyna sáıkes Qordyń 44 iri aktıvi­niń 7-eýin 2020 jyldyń sońyna deıin IPO-ǵa shyǵarý josparlanyp otyr. Olardyń qatarynda «Qazaqstan temir joly», «Samuryq-Energo», «Taý-Ken Samuryq», «Qazpochta», «Eır Astana» jáne basqalar bar. Álemdik tájirıbege súıensek, kez kel­gen kompanııanyń ashyq IPO-ǵa shy­ǵýy árqashan da aksııalar saýdasy­nan úlken túsim alýǵa múmkindik beredi, sonymen qatar kompanııa aıqyndy­ǵynyń qaıtalanbas joǵary deńgeıine qol jetkizilip, uıym týraly aqparat jarııalanady, al aktıvtiń ózi eń naqty, shynaıy naryqtyq baǵalaýǵa ıe bolady, sebebi ol suranys jáne usynys balansymen anyqtalady. Sondaı-aq, klassıkalyq IPO mehanızmi – kópshilik maquldaǵan álemdik standart jáne ol atalǵan proseske jeke tulǵalardyń qatysýyna tyıym salmaıdy. Sondyqtan, qarapaıym qazaq­stan­dyqtar jaqyn arada atalǵan kompa­nııa­lardyń ortaq ıeleriniń qataryna kirip, sonyń arqasynda qor naryǵynda jaqsy aqsha taba bastaıdy dep oılaımyn. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Marat AQQUL, «Egemen Qazaqstan».