13 jas oǵylan

«Dúnıe – úlken kól, zaman – soqqan jel», dep uly Abaı aıtqandaı, kóldeı tolqyp, jeldeı zýlap, sýdyrlap, buldyrlap zamandar ótse de, shyńǵa bitken shynardaı kún kelbetti jaqsynyń tulǵasy irilene bermek, jaryǵy-jaqsylyǵy óristep, órkendemek. Bir sát tarıhqa oı júgirtsek, «Lenınshil jas» gazetiniń 1935 jylǵy 14 qańtar kúngi №12 sanynda jarııalanǵan bilimpaz Qudaıbergen Qýanuly Jubanovtyń «On úsh jas kúsh» deıtin maqalasynda: «Qazaqstannyń memlekettik pedagogıka ınstıtýtyn bitirip shyǵyp otyrǵan osy 13 kisi sondaılyq qymbat adamdar ekeni daýsyz. Bular osyndaı baqytty kezeńde, abyroıly kezeńge tap bolǵan jastar. Til-ádebıet jumysynyń joǵary dárejeli mamany bolǵan 13 adam san jaǵynan bizdiń qazirgi tilegimizge sáıkes, árıne, az, biraq sol az bolýymen qatar, úlken olja, tóńkeristen buryn til-ádebıet jóninen mamandyǵy bar 13 emes, bir de bir adamymyz bolmaıtyn. Tóńkeristen keıin de, tipti, keshege sheıin – 1932 jylǵa sheıin – bizde bul jumystyń basynda joǵary dárejeli bilimi bar adam bolyp kórgen emes. Kitap jazatyn da, oqytatyn da, joǵary mektepterimizde sabaq beretin de, emge ádebıet-til máselelerinde sarapshy-ekspert bolatyn da – bári de semınarııada oqyǵan, ortasha maǵlumattylar ǵana bolatyn», deıdi. Sodan soń oıyn tómendegideı jalǵastyrady. «Sonyń ishinde ótken jyly ólkelik partııa komıtetiniń atynan QazPI-diń aldyna kúrdeli mindetter de qoıylǵan. Bul jaǵdaıda jaqsy maman jetistirýdiń qıyn bolýy da ras. Oqýdyń sapasy oıdaǵydaı bolmaǵan kezderi de bolýy, álde de joq emes. Biraq sol qıyn jaǵdaıdyń ishinde júrip-aq, sol qıyndyqpen kúrese otyryp-aq, myna 13 mamandy Qazaqstannyń keńes jurtshylyǵyna búgin tabys etip otyrmyz. Joıylmaıtyn kemshilik bolmaıdy. Bulardyń ishinde oqýdaǵy kemshilikti is ústinde joıa júrgenderi de, áli de joıa alatyndary da bar. Bul 13-tiń teń jartysy tek oqyp qana júrgender emes, til-ádebıet qury­lysyna belsene qatysyp, ja­rysqa túsip júrgender, gazet-jýrnal betterinde qalamynyń izin kór­setip júrgender. Ysmaıyluly Es­maǵambet, Altynbekqyzy Myr­zaı, Ǵabdollauly Málik, Baıshy­myruly, Daırabaıuly, Meıir­bekuly sııaqtylardy bizdiń mádenı jurtshylyǵymyz bilip te qalǵan bolatyn. Bulardyń ádebıet syny jóninde maqalalary, óleńderi, áńgimeleri bar, baspadan shyqty. Bular mundaı eńbekti budan bylaı odan da góri óndirer dep senemiz. Búgin Qazaqstan jurtshylyǵyna 13 mamandy tapsyra otyryp, olar alǵan bilimderin iske asyra alar, kóptiń kútkenindeı jemis berer, sosıalıstik ult mádenıetin qurý jumysynda bular úmitti aqtap, shyn qaıratker bolar dep senemiz». Q.Jubanov osylaı dep aǵynan aqtarylyp, úmit otyn mazdatqan. Keńes Odaǵynyń Batyry, KSRO Pedagogıka ǵylymdary akade­­mııasynyń akademıgi, oqy­mys­ty, áskerı-memýarıst Málik Ǵabdý­lınniń kýrstasy, Abaı atyn­daǵy Qazaq pedagogıka ınstıtýtynda 1931-1935 jyldarda birge oqyǵan Myrzaı Altynbekova (1915-2013) óz esteliginde: «1932 jyly qazaq tiliniń bilgir mamany Qudaıbergen Jubanov bizge kelip, leksııa oqı bastady. Syrttaı estip, kórýge qushtar bolyp júrgen ustazdyń syrt kelbetine qarap otyrýdyń ózi bir ǵanıbet edi. Onyń ústine izetshildigi, sóz máneri, ózin asqaqtatpaı tómen ustaı bilýi – onyń ishki dúnıesiniń de tazalyǵyn ańǵartyp turatyn. Tuńǵysh professordyń qazirgi qazaq tiliniń jaı-kúıinen dáris oqyǵan ár sáti bizderdi tańǵaldyrǵany sonsha, bárimiz demimizdi ishimizge tartyp, qybyr etpeı tyńdap qalyppyz. Tipti, qońyraýdyń soǵylǵanyn da baıqamaǵanbyz ǵoı. Sonda bárimizden batyl Máliktiń: «Aǵaı, biz demalysqa shyqpaımyz, toqtamaı sóıleı be­rińizshi», degeni bar. Árıne, bul óti­nish qabyldandy. Ustaz áńgimesin tu­tas aıtyp shyqty. Biz Jubanovtyń mańyna kóbi­rek úıirilip, onyń ǵylym, bilim jaıyndaǵy áńgimesin kóp tyńdadyq. Bizdiń árqaısymyzdyń minez-qulyq, bilimge degen ynta-yqyla­sy­myzdy túgel ańǵara bilgen usta­zymyz 1935 jyly ınstıtýtty bitir­genimizde «13 jas kúsh» degen maqalasyn jazǵan-dy. Ol ýaqytta QazPI-de arnaýly jataqhana joq. Bizge tóbesiniń kre­sin julyp alyp tastaǵan eski shirkeýden oryn berdi, bárimiz oqýdy bitirgenshe sonda turdyq. Ashana, tamaq jaǵy da nashar. Kúnine 400 gramm qara nan, aıyna 4 som stıpendııa alamyz. Osy qıyndyqtyń bárine qaramastan biz ınstıtýtta oqyp, bilim alyp júrgenimizge máz, sonshama rıza, baqytty edik. Onymyzǵa jebeýshi bolǵan qazaq halqynyń mańdaıyna bitken ádebıet, mádenıet sańlaqtary – Sáken Seıfýllın, Moldaǵalı Joldybaev, Muhtar Áýezov, Sharafıı Áljanov, Sanjar Aspandııarov, Qudaıbergen Jubanov, Sársen Amanjolov syndy top­jarǵandardyń dárisin oqyp, aldymyzda júrgeni me, álde... Al stýdentter arasyndaǵy sharalardyń uıym­dastyrýshysy jas ta bolsa Má­lik edi. Sabaqtan qalý, ne keshigý degendi bilmedik jáne ınstıtýttyń túrli qoǵamdyq jumysyna da belsene aralasamyz. Málik ekeýmiz qabyrǵa gazetin shyǵaramyz. Ol jetpese, jastyǵymyzǵa, álimizge qaramaı, ortalyq gazet-jýrnaldarǵa aralasýǵa umtylamyz. «Lenınshil jas», «Pıoner» gazetterine óleń, áńgime jazamyz. Olar keıde jaryqqa da shyǵyp turady. Málik óziniń sonshama kishipeıil, aqjarqyn minezimen kýrsqa ǵana emes, búkil ınstıtýttyń súıiktisine aınalyp ketti. Ony «Málik» dep shaqyrǵandar bolsa, árdaıym: «Áý, janym!» dep jaýap beretin», – deıdi. Osy nómirde QazPI-diń dırektory Saqaıuly (Sakaev) óz maqalasynda «ult kadrlaryn daıyndaý» jolynda «kúshti jigermen qyzmet ister degen zor senimmen» Ǵabdollauly Málikti, Ysmaıyluly Esmaǵambetti, Daırabaıuly Orda­ny, Altynbekqyzy Myrzaıdy, Meıirbekuly Qanybekti, Baıshy­myruly Orazdy erekshe atap kór­setedi. Al Málik Ǵabdollauly «Uly mindet – aldymyzda» deıtin piki­rinde: «Men QazPI-di on toǵyz jasymda bitirip otyrmyn. QazPI-diń qabyrǵasynda júrgeli úsh jarym jyldaı ýaqyt bolypty. Tórt ret báıge aldym. QazPI-diń maǵan bergen jemisin – eńbekshiler kópshiligine berý, mine, mindet osy! Men bul mindetti aqtaımyn» dep jazypty. Esmaǵambet Ysmaıylovtyń: «Búgin boztorǵaıdaı shyrqap qa­nat qaqtym... Shyrqap kóterilip, qalyq­tap kók júzinde jas qanatymdy sermeımin» degeninde qaıtpas qaı­sar­lyq, muqalmas jiger, burqy­raǵan qýat, izgi murat bar. Sol bir jyldarda, ıaǵnı 1930-1937 jyldarda QazPI-de ádebıet, mádenıet, ǵylym tarıhynda jar­qyn iz qaldyrǵan kósemder toby ustaz­dyq etken eken. Aqyl-oıdyń ordasy, taza, shynaıy kisilikti, bilikti zııalylar ortasy deseńizshi! Olar myna bir tarıhı sýrettegi (Qazaq­stan Respýblıkasy Ortalyq memlekettik arhıvi, qor 1864) Sanjar Aspandııarov, Sáken Seıfýllın, Muhtar Áýezov, Teljan Shonanuly, Mol­daǵalı Joldybaıuly, Sársen Amanjolovtar. Bular Ult, Jer, Til, Urpaq taǵdyry, Rýh jasampazdyǵy úshin bir maqsatta, bir tilekte ju­my­la jan aıamaı qyzmet istegen ar­daq­­tylar, bilgirler men dúldúlder edi. Osynaý uly tulǵalardyń beınesi shoǵyrlanǵan tarıhı sýrettiń jo­ǵarǵy jaǵynda QazPI-diń dırek­tory Shámil Saqaev (ulty ıa tatar, ıa bashqurt), dırektordyń orynbasary Dúımenov jáne dosent Mıtrofan Semenovıch Sılchenko (1898-1970). Ol 1917 jyly Voro­nej dinı semınarııasyn, 1924 jyly Voronej memlekettik ýnıver­sıte­tiniń pedagogıka fakýltetin támam­daǵan. 1931 jyldan bastap QazPI-de dáris bergen. Málik Ǵabdýl­ınniń kórsetýinshe, akademık M.S.Sılchenko leksııa oqý ba­rysynda qazaq stýdentterin orys ti­li­ne de jan-tánin salyp, árbir oı­y­­nyń, árbir sóıleminiń bólshegin, ma­ǵy­­nasy men mánisin tereń, jetik tú­­sin­­dirgen maıtalman ustaz edi deıdi. Qazaq bilimpazdary S.Asfen­dııarov, T.Shonanuly, M.Jol­dybaıuly, S.Seıfýllın M.Sıl­­chenkoǵa qazaq tilin úıretip, kó­­keıine quıǵan, ult folklory men áde­bıetiniń máselelerin zertteýine mú­mkindik týdyrǵan. Munan soń ámbebap oqymysty, ózi dáriger, ózi tarıhshy, ózi pedagog, ǵylymnyń iri uıymdastyrýshysy Asfendııarov San­jar Jafaruly (1889-1938). Ol Peterborda 1912 jyly áskerı-medı­sınalyq akademııasyn támam­daǵan. N.Narımanov atyndaǵy Shy­ǵys­taný ınstıtýtynyń dırek­tory, Máskeý memlekettik ýnıver­sıtetiniń Shyǵys tarıhy boıyn­sha professor, Búkilreseılik Orta­lyq Atqarý Komıtetiniń hatshysy, 1928-1933 jyldarda QazPI men Almaty memlekettik medısına ınstıtýtynyń dırektory, QazASSR Densaýlyq saqtaý Halyq komıssary, KSRO ǴA Qazaq fılıa­ly tóraǵasynyń orynbasary. Ulttyń uly tulǵasy, kemel qaıratker S.Asfendııarov ult­tyq ǵylymı kadrlardy jaqsartý, qazaqtyń ulttyq mádenıetin damytý, ǵylymı tildi qalyptastyrý, halyq shyǵarmashylyǵyn qasterleý (jınaý, jarııalaý, zerdeleý), sonymen qatar ǵylymı-zertteý qyzmetkerleri men qazaq zııalylarynyń jańa legi arasyndaǵy tabıǵı baılanys ornatý – ǵylymı basty ustanymy bolǵan. Bul sol jyldardaǵy qazaq stýdentteriniń rýhanı kemeldilikke jetýine, shuǵyl eseıýine joıqyn áser etken. QazPI-diń dırektory S.Asfendııarov 1929 jyly jaratylystaný-hımııa fakýltetiniń 1-shi kýrsyna qabyldanǵan Qajym Jumalıevti belgili bir jazýshynyń qalaýymen til-ádebıet fakýltetine aýystyrǵanda shyn mánindegi áde­bıet tarıhyn jasaýshylardy tár­bıeleý bizdiń basty nysanamyz dep qadap aıtqan eken. Ári qaraı tómengi qatarda soldan ońǵa qaraı sıpattasaq, aldymen professor (1934), kórnekti pedagog ári psıholog, 1932-1937 jyldardaǵy pedagogıka kafedrasynyń meńgerýshisi jáne pedagogıka fakýltetiniń dekany Shárápı Áljanov (1901-1937). Daryndy, daraboz Sh.Áljanov 1918 jyly Shortandynyń bastaýysh ýchılıshesin aıaqtaǵan, 1920 jyldan bastap qyzyl ásker qatarynda bolyp soǵysqa qatynasqan, Qazaq polkiniń áskerı komıssary, munan soń ýezdik atqarý komıteti tóraǵasynyń orynbasary, ýezdik mılısııanyń bastyǵy, 1925 jyly Máskeýdegi áskerı-pedagogıkalyq kýrsta oqyǵan. 1932 jyly Ulttar aǵartý ınstıtýtynyń pedagogıka mamandyǵy boıynsha aspırantýrasyn aıaqtaǵan. Orys, qazaq tilderinde júırik sóılegen. Qaıratker Ádı Sháripovtiń óziniń ustazy Sh.Áljanovtyń ustazdyǵy, sheshendigi, rýhanı tazalyǵy jónin­de esteligi bar. Professor Shárá­pı Áljanov «Abaıdyń peda­gogı­kalyq týraly kózqarasy», «Ult mektepteri qazirgi kezeńde», «Es jáne este qaldyrý máseleleri», «Oı máseleleri», «Halyq aǵartý qyzmet­keriniń bilimin kóterý jaıynda bas­ty materıaldardyń jınaǵy» deıtin eńbekter qaldyrǵan. Sársen Amanjolov (1903-1958) – 1930 jyly Orta Azııa memlekettik ýnıversıtetin támamdaǵan. 1931-1958 jyldarda QazPI-de oqytý­shy, dosent, professor, qazaq tili kafe­drasynyń meńgerýshisi, 1934-1936 jyldarda Qazaqtyń Ult mádenıeti ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń ǵalym hatshysy, dırektory. 1937-1942 jyldarda SSSR ǴA Qazaq fılıalynyń til jáne ádebıet sektorynyń meń­gerýshisi, 1946-1958 jyldarda Qazaq SSR ǴA Til jáne ádebıet ıns­tı­týtynda akademııalyq sózdik pen termınologııa bóliminiń meńgerýshisi. Uly Otan soǵysynyń ardageri. Uly sýretker Muhtar Áýezov Qudaı­bergen Jubanovty «iri oqy­mysty» dep ádil sıpattap, oıyn bylaısha óristetedi: «О́zdiginen oqyp, ǵylym-bilimniń ár salasynan da ájeptáýir habardar bolǵan Qudaıbergen sonaý erte ýaqyttardyń ózinde, 20-jyldar ishinde matematıkany, fızıkany, logıkany, psıhologııany, refleksologııany tesile zerttedi. Sol jyldarda Qudaıbergen japon tilin zerttedi. Onyń sebebin suraǵanda ol bylaı dep jaýap beretin: «Qazaqtyń tili, tarıhy jóninde qytaı tilinde kóptegen derekter bar. Olardy oqý úshin qytaı tilin zertteý kerek. Ol óte qıyn, kóp ýaqytty kerek etedi. Al japon tili bolsa, o da ońaı emes, biraq qytaı tiline qaraǵanda, ol edáýir jeńildetilgen jáne japondyqtar qytaı tilindegi ǵylymı eńbekterdiń birqataryn óz tiline aýdaryp alǵan. Men sol til arqyly qytaıdyń qazaq týraly jazylǵan derekterin oqımyn ba deımin». Shynynda da ol bul jumysta biraz tabysqa jetken. Al batys tilderinen: nemis, fransýz, aǵylshyn tilin sózdikpen paıdalanatyn. Maǵan nemis bilimpazdary Kızevetter men Ramannyń shyǵys mýzykasy týraly jazǵan kitaptarynan maqalalar aýdaryp beretin. Ál-Farabıdiń, Qashǵarıdiń, Muraǵıdiń, Haleldiń eńbekterindegi mýzyka týraly aıtqandaryn maǵan únemi túsindirip, solardy paıdalaný kerektigin aıtatyn. Qudaıbergen osyndaı óziniń keń dúnıe taný, tereń ǵylymdyq maǵlumaty arqasynda azǵana ýaqyt ishinde kóptegen eńbekter jazdy. 1932 jyly Almaty qalasyna qaıta kelgennen keıin, ol pedagogıkalyq ıns­tıtýtta tilden professor ári SSSR Ǵylym akademııasynyń qazaq­standyq fılıalynda ǵylymı qyzmetker bolyp istedi». Osylaısha, tolǵaǵan alǵyr, zeıin­di, eske saqtaý, oqý-toqý, oılaý qa­bileti keremet suńǵyla Áýezovtiń ózi «Bıblııany» grekshe saıratyp, dereý orysshaǵa aýdarǵan jáne túrki tilderin jetik bilgen-aý! Buǵan arab-parsy tilderin qosyńyz! Netken óre­lilik! Netken bilimpazdyq! Netken qushtarlyq! Sáken Seıfýllın (1894-1938) – memleket qaıratkeri, aqyn, ádebıet tarıhshysy, memýarıst, kósem­sózshi, qazaq ádebıetiniń klassıgi. Qazaq ASSR Halyq komıssarlary Keńesiniń tóraǵasy Qazaqstan Jazýshylar odaǵy bas­shylarynyń biri, «Eńbekshi qazaq» gazeti men «Ádebıet maıdany» jýrnalynyń redaktory. Moldaǵalı Joldybaev (1887-1937) – aǵartýshy, pedagog-ádisker. 1919 jyly Jympıty ýezi revko­mynyń tóraǵasy, 1920-1922 jyldarda Oral gýbernııasy atqarý komıteti tóraǵasynyń orynbasary, 1922-1924 jyldarda Qazaq ASSR Oqý Komıssarıaty janyndaǵy Akademııalyq ortalyqtyń tóraǵasy. KPSS Ortalyq Komıteti janyndaǵy Marksızm-lenınızm ınstıtýty Qazaq fılıalynyń qyzmetkeri. Teljan Shonanuly (1894-1937) Yrǵyz ýezi Amankól bolysynda týǵan. 1912-1916 jyldarda Orynbor muǵalimder semınarııasynda oqyǵan. Ustazdyq, shyǵarmashylyq ispen shuǵyl­danǵan. 1929 jyldarda Qazaq ASSR Halyq aǵartý komıs­sa­rıa­tynda qyzmet etken. Ult ustazy Ah­met Baıtursynuly bas­qarǵan Oqý­lyqtar jazý komıssııasynda bol­ǵan. QazPI men Qazaq memlekettik ýnı­versıtetinde dáris oqyǵan. «Qazaq tiliniń oqý quraly» (1926, 1933), «Til damytý» (1930), «Qazaq jer máselesiniń tarıhy» (1926) deıtin aıtýly eńbekter jazǵan. Zamana týdyrǵan tulǵalar tárizdi Shyǵys tilderin jáne nemis tilin bilgen. Ensıklopedııalyq erýdısııasy orasan, oıy qýaty bilimdar ǵylymı-ádistemelik sektor meńgerýshisi Teljan Shonanuly 1935 jyly QazPI-di bitirýshilerdi bilim-ǵy­lym nárimen sýsyndatqan. Ultyn súı­gen parasat ıesiniń «el qazaq, til qazaqtiki, sondyqtan mektepte oqý tili qazaq tili de bolý kerek» degen ómirsheń qaǵıdasy bar. Teljan Shonanulynan keıin qazaq ádebıetiniń klassıgi, dańqty «Abaı joly» roman-epopeıasynyń avtory, kórnekti oqymysty-pedagog Muhtar Áýezov jaıǵasqan. Munan soń, 1931-1935 jyldarda Ádebıet kafedrasynyń meńgerýshisi, professor M.P.Batalov (1901-1935). Ol 1934 jyly jarııalanǵan «Qa­zaq folklory men ádebıeti jónin­degi ocherk­ter» kitabynyń (M.S.Sıl­chenkomen birigip) avtory. S.Seıfýllınniń «Qyzyl at» degen poe­masyn oryssha sóıletken. Ol 1920-1922 jyldarda Orynbor gýbko­mynda, 1922-1925 jyldarda Qazaq Halyq aǵartý komıssarıaty men gazet redaksııasynda, sondaı-aq 1924-1930 jyldarda Qazaq ólkelik medısına tehnıkýmynyń dırektory bolǵan. Túıip aıtqanda, QazPI-diń irgetasyn qalaǵan Alash eliniń áıgili ustazdaryna jáne olardyń dárisin, tárbıesin, ulylyǵyn bolmysyna darytqan, shapaǵatyn kórgen aıtýly shákirtterine myń da bir taǵzym! Serik NEGIMOV, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri. ASTANA.