О́mirdiń máni men máıegi

Dramatýrgııada alǵash ret budan attaı jıyrma jyl buryn «Máńgilik bala beıne» atty áńgimesiniń sahnalanýy arqyly birden jarq etip kóringen belgili qalamger Roza Muqanovanyń shyǵarmashylyǵyna kópten beri qulaq túrip, nazar salyp júrgenimiz ras. Sondyqtan, drama­týrg-jazýshynyń Astanadaǵy Q.Qýanyshbaev atyndaǵy akademııalyq qazaq mýzykalyq drama teatrynda qoıylǵan «Sarra» dramasynyń premerasyna úlken bir úmitke úzir baılap keldik. Atynyń ózinen baıqalyp turǵandaı, drama jelisin bir zamandarda Táýrattyń taraýlarynda týyndap, Qurannyń hıkaıalaryna aınalǵan ańyzdardan alady. Avtor bul jerde negizinen Rabǵúzıdiń «Qıssa-súl-ánbıııa-ı» atty paıǵambarlar tarıhyna ar­nalǵan qıssasyna arqa súıeı­di. Áıtkenmen, pesanyń «Sarra» atalýy avtordyń bul altyn arqaýdaǵy túpnusqadan da tym alshaq ketpegenin ańǵartady. Al túpnusqada biz Sara dep tanyp júrgen tulǵa – Sarra. Biraq Ajar­ǵa kelgende, dramatýrg onyń Agar delinetin túpki nyspysyn kerek etpeıdi. Osynyń ózinen-aq týyndynyń basty jelisi, negizgi mazmuny Ibrahım paıǵambarǵa ul týyp berip, urpaǵyn jalǵastyrǵan Ajar emes, osyndaı baqytqa qol jetkizýine birden-bir sebepker bolǵan, sol jolda ózi de teperish tepkini men jan azabyn bastan keshken Sarra bolyp otyrǵany, shyǵarmadaǵy barlyq oı men ıdeıa­ny osy Sarranyń qýanyshy men kúıinishi, kóńil shalqytýy men kúızelisi arqyly berýge baılam jasaǵany baıqalady. Bul rette jazýshy kóne dinı ápsanalardy dramatýrgııa tilimen ádemi sóılete bilgen. Munyń arǵy astarynan dramatýrgtiń óz tragedııalaryna ejelgi grek qudaılaryn bas qaharman etip alatyn Sofokl, Evrıpıd, Eshıl tvorchestvolaryn jetik meńgergenin kóremiz. Sol oqıǵalardyń jelisi bizdi Nuh paıǵambardyń on ekinshi urpaǵy – Ibrahım zamanyna jetelep alyp barady. Qyryq jyl otasqan qosaǵy – paıǵambarǵa per­zent súıgizýge qoly jetpe­gen Sarra kúnderdiń kúni Pa­lestına jerine qonys aýdarǵan kezderinde ózderine Mysyr patshasy Sadyq jetelep jibergen Ajardy kúıeýine qosýǵa sheshim qabyldaıdy. Keıin júkti bolǵan Ajardy kórgende, buǵan óziniń qalaı qyzǵanyshpen qaraǵanyn sezbeı qalyp, paıǵambarǵa ony aıdalaǵa aparyp tastaýdy tapsyrady. Basynda buǵan kóne qoı­maǵan Ibrahım jaratqannan pármen kelgen kezde sol talapty oryndaýǵa májbúr bolady. Avtor adamnyń qanynda júretin etip kórsetken Ibilis sol kezderi Sarraǵa Ajardy «qulaǵyn kesip quntıtyp, murnyn tesip shuntıtyp» qoıýdy usynady. Sóıtip, ony Ibrahım qaıta qaraı almaıtyndaı etýge keńes beredi. Aqyrynda bul az­ǵyrýǵa túsip qalǵan Sarra shynymen soǵan táýekel etedi. Sosyn Ibrahım «Qudaıdyń buıryǵymen qosylyp», qyryq jyl otasqan jarynyń tilegin oryndaýǵa kónedi. Biraq ony ózinshe atqaryp shyǵady. Qulaǵyn keskende de, murnyn tilgende de olardyń janynan gaýhardy qosyp tigedi. Sonysymen eki retinde de Ajar burynǵydan beter ajarlana túsedi. Dramatýrg osy tusta Sarranyń qyzǵanyshtan qalaı jaryla jazdaǵanyn úlken sýretkerlikpen kelistire kórsetedi. Teginde, túpnusqasy myqty bolsa, ony qoıýshy rejısserdiń de júgi jeńildep, qııalyna qanat bitip, qadamy qarqynmen qaryshtaı túsedi. Qoıylymnan biz osyny anyq ańǵardyq. Al dramanyń tili óte shuraıly. Onyń ón boıy qanatty sózderge toly. Keı sát­terde tógilip túsken aq óleń joldaryna uqsaıdy. Keıipkerler kestesi kelisken kórkem sózder men naqyshty naqyldardy tók­pelep ótkende, ózińdi janǵa jy­lylyq pen jupar ıis shashyp ketetin jaıly nóser jańbyrdyń astynda turǵandaı sezinesiń. Oralymdy oılar men sıpaty bólek sóılemdermen ádiptelgen pesa óte kúshti de qýatty únmen bastalady. Sahna tórinde avanssenaǵa qarap sóılep turǵan Sarra kóńiliniń hoshy joq. Qabaǵy qatyńqy, erni qabarjýly. Biraq aıtyp jatqan sózderi mirdiń oǵyndaı, zildiń zoryndaı. Sebebi, ol ishti qusa bolyp kernegen, jegi bolyp mújigen uzaq túndergi alasapyran oılardan týyndaǵan tujyrymdy amalsyz syrtqa shyǵaryp tur. Munyń bári – shyndyq. Al shyndyq qashanda ashy keledi. Sol sebepti de onyń aýzynan ashyný arynynda qatty shyqqan: «Suranshydan tilenshi týady, soqyrdan kórmes týady, sarańnan bermes týady. Paıǵambardan paıǵambar týady. Ibrahımnen urpaq bolmasa, ol – Sarranyń kúnási. Paıǵambar – kúnádan taza! Ýa, Ibrahım! Men – Sarra, kúnáhar boldym! Sen kesh! Minájat ettim Allaǵa. Haran­qyzy Sarra saǵan Haq-taǵalanyń buıryǵymen jar boldy. Sen aıtpadyń, min artpadyń, aıyp­tamadyń meni. Olaı bolsa, sózime qulaq as, paıǵambarym!» – degen kezde deneń dir ete túsip, tula-boıyń shymyrlap ketedi. Biz budan dramatýrgtiń máse­leni neden jáne qalaı bastaý kerektigi jónindegi óte-móte ma­ńyz­dy sheshimdi dál tapqanyn kóremiz. Al týyndynyń kóterip otyrǵan basty taqyryby – osy kezge deıin adamzat balasyn myna tirshilik-jalǵanda qatty tol­ǵandyryp kele jatqan, biraq áli túıindi bir sheshimge toqtala almaı júrgen «О́mirdiń máni nede?» degen suraqtyń tóńireginde oı tarqatý. D­egenmen, muny kóp adam perzent súıip, urpaq ósirýmen, ómirdi jalǵastyrýmen baılanystyra qarastyrady. Sarranyń da túpki oıy sondaı. Ol urpaq jalǵastyǵyn qalyptastyrý úshin óziniń ómirdegi alatyn orny men ataq-dańqynan bas tartýǵa daıyn. Eline ege, hal­qyna qalqan bolatyn erlerdi qa­tarǵa qosý – mereıli mindet. Qas qyl­ǵanda, Jaratqan ıe Sarraǵa mundaı baqytty buıyrtpapty. Dáliregi, keshegi kúń Ajardan týǵan Smaıyldan kóp jyl keıin ózi Isaq­ty dúnıege keltirgenge deıin buǵan ana ataný qudiretin jazbaǵan eken. Bir qyzyǵy, Ibrahım paıǵam­bar mundaı oıdan ada. Ol tek Sarra aıtyp, aıǵaǵyn keltirip bergennen keıin ǵana oılana túsedi. Jalpy, ol shyǵarmanyń búkil jelisi boıy­na óziniń paıǵam­bar­larǵa tán sa­byrlylyǵy men sal­ıqalylyǵyna, sózge qulaq asýshylyǵy men istiń aqyryn kúte­tindigine salyp, barlyq oqıǵa­lardyń barysynda Sarranyń aıtqany men kórsetkeni boıynsha júrip otyrady. Aqyldylyǵy men adýyndylyǵy astasyp jatatyn aıbyndy áıelin ol túptiń túbinde osylaı jeńedi. Biraq ózi bastaǵan qaıyrly isti dendep júzege asyrýdyń oraıynda Sarra óziniń áıeldigine tartyp, qyryq qubylady, myń ózgeredi. Ony eń aldymen áıelge tán qyzǵanysh pen kóre almaýshylyqtyń jalyn-órti sharpyp, kóp jaǵdaıda aqyl-sanasyn tumandatyp jiberip jatady. Mine, Sarra men Ajardyń osylaısha qubylǵan jáne jastyq kezeńderin kórsetý barysynda rejısser olardy úsh turǵydan qarastyryp, óte bir jaqsy tu­jy­rym tapqan. Osylaısha bir qoıylymnyń barysynda ol Sarra men Ajardy úsh túrli keıipte alyp, úsh birdeı aktrısany sahnaǵa shyǵarady. Olar jas erekshelikterine qaraı belgili bir ýaqyttyń sheńberinde shektelip qalmaı, bir-birlerin udaıy almastyryp otyrady. Sebebi, spektaklde bir-birimen tikeleı qıyspaıtyn birneshe lınııa kezek-kezek kelip turady. Osy sapyrylysta Sarra birde sahnaǵa Áz Ana bolyp shyqsa, taǵy birde Qut Ana keıpinde kórinedi. Mundaı gıpertrofııalyq obrazǵa aınalǵan Ajardyń bir mezet Bıbi Ajar bolyp ketse, taǵy birde Bıkesh retinde tóbe kórsetetini bar. Bul – rejısserdiń qoıylym qurylymy jaǵynan usynǵan bir jańalyǵy. Durysy, burynnan bar tendensııany óte oryndy paıdalana bilýi. Jalpy, spektaklde birneshe aktrısanyń qatysýymen bir róldi performanstyq pishimde paıdalaný birshama sátti shyqqan. Qoıýshynyń taǵy bir jetistigi – pesadaǵy keıipkerler arasynan tek osy úsh turpattaǵy Sarra men Ajardy ǵana sahnaǵa shyǵarady. Al Ibrahım paıǵambardy jańǵyryq daýsy arqyly beredi. Bul bir jaǵy rejısserdiń paıǵambarlardy sahnadan kórsetýge bolmaıtyny sııaqty jazylmaǵan erejeni jaqsy biletinin bildiredi. Dramany sahnalaý úshin arnaıy Aqtaý­dan shaqyrylǵan N.Jantórın atyndaǵy Mańǵystaý oblystyq teatrynyń rejısseri Gúlsına Mer­ǵalıeva qazirgi zamanǵy talap­tarǵa saı qoıylym shyǵarǵan. Spektakl zamanaýı talaptar men tilekter deńgeıinen tabylý jolynda barynsha jańartylǵan, jańǵyrtylǵan qalypta kórsetildi. Bizdiń bul sózimizge sýretshi Berik Búrbaev jasaǵan ssenografııa da anyq aıǵaq. Asyp-tasyp bara jatqan dekorasııasy joq sahna báribir onshalyqty jutań bolyp kórinbeıdi. Sebebi, ondaǵy árbir zattyń óz sımvoldyq máni men belgileri bar. Osyndaı az-maz dúnıeni tek kerekti zattar ǵana quraıdy. Mysaly, Ajar apa­rylyp tastalyp, Smaıyldy dúnıege keltirgen Safa jáne Marva taýlarynyń aralyǵyndaǵy ańǵarǵa kelgende, biz sahnadan tek ártúrli qoıtastardy ǵana kóremiz. Al osy tastardyń birin qozǵap qalǵanda, aspanǵa shapshyp atqan tas bulaq óte keremet berilgen. Arnaıy effekt quraldarymen ja­salǵan sol kóriniste shynymen jer astynan burqyrap bulaq shyǵyp jatqandaı ádemi áser qaldyrady. Rejısser, sondaı-aq, grek mıfterinde kezdesetin Olımp taýy etegindegi adam taǵdyryn sheshýshi áıel – Moıranyń áreketin Sarraǵa telý arqyly utyp ketken. Sahnada Sarra shıyrshyqtalǵan orama jipti tómen salbyratyp jiberip turyp, adamzat ómiriniń jalǵasyn sheshýge tyrysady. Eger jip úzilip ketse, jerdegi ǵumyr da úzilip ketpek. Qoıylymda úsh Sarra men úsh Ajardy somdaǵan aktrısalardyń barlyǵy da atap ótýge turarlyq. Aıtalyq, Sarrany beınelegen «Serper» jastar syılyǵynyń laýreaty Saıa Toqmanǵalıeva, Áz Anany alyp shyqqan Qazaq­stannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Láıla Beknazar-Hanınga, Qut Anany somdaǵan Jastar odaǵy syılyǵynyń laýreaty Maıra Omar jóninde sóz bólek. Sol sııaq­ty Ajardy oınaǵan Gaýhar Júsipovadan bastap, Bıbi Ajardy beınelegen Aınur Bermu­ham­betova men Bıkesh rólindegi Al­tyngúl Serkebaeva jóninde de osyny aıtýymyzǵa bolady. Ártister avtor mátininiń erekshelikterin jete túsinip, sózderdi buzbaı bere bilgen. Jazýshy-dramatýrg Roza Muqa­nova óziniń bul pesasy arqyly qazir álemniń kóptegen elderi, sonyń ishinde Qazaqstan úshin de ózekti máselelerdiń biri bolyp otyrǵan demografııa jaıyna bizdiń nazarymyzdy aýdara ketedi. Ol bul problemanyń durys sheshilýi úshin áıel-ananyń qoǵamdaǵy alatyn ornyna kóńil bólý kerektigin eske salady. Osy ıdeıany jetkizýde avtor men rejısser óz qaharmandaryna sanadan tys erkin stıhııany artyp qoıyp, ózin ózi umytý men tózimdiliktiń, baǵynyshtylyq pen tabandylyqtyń arasyndaǵy shekti zertteıdi, kimniń túbinde mahabbatqa qol jetkizip, kimniń odan aıyrylyp qalatynyn anyq­taıdy. Osylaısha dramada qu­marlyq pen qushtarlyqty izdes­tirýge baǵyttalǵan áldeqandaı bir eksperımentten adam júıesiniń basty sezimin synaqtan ótkizetin spektakl kórermenniń kóńiline jyly uıalap qaldy. Jańagúl SULTANOVA, teatrtanýshy ASTANA