Bir mazhab bar birlikke bastaıtyn

Astanada «Dinder terrorızmge qarsy»  halyqaralyq konferensııasy ótedi Kez kelgen zaıyrly memlekette din joqqa shyǵarylmaıdy. Memleketimizdiń basty zańy – Konstıtýsııamyzda Qazaqstandy meken etken azamattardyń senim bostandyǵyna nuqsan keltiril­meıtini taıǵa tańba basqandaı anyq jazylǵan. Sondyqtan, árbir adamnyń tańdaýyna səıkes, dinı ustanym­dary zańmen qorǵalady, alaıda, qashannan ózin musylman sanaıtyn qazaq balasynyń keńestik dáýirdegi qudaısyzdar qoǵamynan keıin dinge bet burǵan ýaqytynda keıbir adasýshylyqqa da boı aldyrǵany ashy bolǵanymen, ómir shyndyǵy. Bizdiń tilshimiz atalǵan taqyrypqa baılanysty Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń naıb-ımamy, «Áziret Sultan» meshitiniń bas ımamy Serikbaı qajy ORAZDY áńgimege tartqan edi. – Zaıyrly qoǵamda ulttar men ulystardyń dinı senimi bo­ıynsha bólinýine jol berilmeı­tini belgili. Halqymyz sonaý yqy­lym zamandardyń ózinde ózge din­degi adamdardy esh qýdala­mapty, oǵan elimizdiń árbir aımaǵynda júrgizilgen arheologııalyq qazba jumystary kezinde tabylǵan zattaı aıǵaqtar dálel bola alady. Muny tarıhı sabaqtastyqtyń úzilmeýi, qazaqtyń qanynda bar toleranttylyqtyń kórinisi degen jón shyǵar? – Dindi ustaný – qoǵamnan bó­li­ný degen sóz emes. Kerisinshe, ıman­dy adamnyń qoǵamnyń damýy­na úles qosyp, halyq arasynda izgilik, adamgershilik, baýyrmaldyq syndy qundylyqtardy nasıhattaýda belsendilik tanytatyny sózsiz. Paıǵambarymyz Muhammed (Allanyń oǵan salaýaty men sálemi bolsyn) bir hadısinde: «Jaq­sy adam – qoǵamǵa paıdasy tıgen pende», – degen. Elimizdegi búgin­gi musyl­man jamaǵaty qoǵam­shyl, kópshil, memleketshil bolýy qajet. Kóp­shil adamnyń qoǵamǵa ıgiligi tıedi. О́ıtkeni, biz, din qaı­ratker­leri ýaǵyz-nasıhatta­ry­myzda ja­maǵatqa zaıyrly qoǵam­nyń qun­dy­lyqtaryna qurmetpen qarap, ony qadirleý qajettigin aıtamyz. Jasyryp-jabary joq, dinge den qoıǵan keıbir azamattar mem­lekettik qyzmet, qoǵamdyq, ujym­dyq jumysqa aralasa bermeıdi. О́zin beıne-bir orta ǵasyrda ómir súrip jatqandaı sezinip, qoǵamdaǵy jalpyǵa ortaq qundylyqtardy eskerýden boıyn aýlaqtaıdy. Biz osyǵan nazar aýdarýymyz qajet dep sanaımyz. Iá, biz – zaıyrly elmiz. Erekshe­ligimiz de, artyqshylyǵymyz da osynda. Zaıyrly el – dinsiz el degendi bildirmeıdi. Kerisinshe, azamattardyń dinı senimine erkindik beriledi. – О́kinishke qaraı, buryn ata-ana balasy namazǵa jyǵylyp, meshitke barsa qýanatyn bolsa, qazir qaýiptenip, balam álde­bir aǵymnyń yqpalynda ketip qal­ǵan joq pa eken dep qaýiptenedi. Molda atanǵandardyń ózine kú­dikpen qaraıtyndaı jaǵdaıǵa túsip ketti. Osy rette halyqtyń din qyzmetkerine degen senimine selkeý túspeýi úshin ne jasalýda? – Qazaq qoǵamynda ejelden aıtylǵan pátýaly sózder dinı úkimderdi júzege asyrýshylar – aýzy dýaly abyz, bı-sheshender men din qaıratkerleri bolǵany belgili. Qudaıǵa shúkir, bul úrdis búgin de jalǵasyn taýyp, qoǵamda ımamdardyń, dinı ǵalymdardyń róli men yqpaly artyp keledi. Qazaq dalasynda dástúrli Islamdy ýaǵyzdaǵan keshegi Maral Ishan, Naýan Haziret, Sádýaqas Ǵylmanı syndy dinı qaıratkerlerimizdiń jalǵasy búgingi ımamdarymyz ben ǵalymdarymyz dep sanaımyz. Bas múftı Erjan qajy Malǵa­jyuly bastaǵan Dinı basqarmanyń quramynda qazir 600-den astam joǵary bilimdi, 1000-ǵa jýyq orta bilimdi azamattar qyzmet etýde. Imamdardyń bilimin udaıy jetil­dirip otyrý – basty nazarymyzda. О́ıtkeni, búgingi din qyzmetkeri za­mannyń aǵysynan, ýaqyttyń talaptarynan áste qalys qalmaýy tıis. Dinı basqarma óz qyzmetker­le­rinen, ıaǵnı meshit ımamdarynan zaman aǵymyna saı ózderin únemi damytyp otyrýǵa jáne dinı bilim­men qatar zaıyrly bilim alý­dy talap etedi. Jýyrda ǵana 2 jyl­ǵa sozylǵan saraptamalyq attes­tattaý nátıjesinde 3 myńnan astam ımamnyń bilim deńgeıin anyq­tadyq. Synaqtan súringen din qyz­metkerleri qaıta daıarlaý kýrsynan ótetin boldy. 2015 jyly Astanada ótken I respýblıkalyq ımamdar forýmynda «Búgingi ımamnyń kelbeti», «Din qyzmetkeriniń etıkasy» atty tarıhı qujat qabyldadyq. Bul qujattardyń maqsaty – HHI ǵasyrǵa laıyq ımamdar tobyn daıyndaý. Qoǵamda din qyzmetkeriniń bedeli men yqpalyn arttyrý. «HHI ǵasyr ımamy» degen joba aıasynda jer-jerlerde din qyz­met­kerleri arasynda ıntel­lektýal­dy saıystar uıymdastyryldy. Jýyrda «Qazirgi zamannyń úzdik 500 aǵartýshy ımamy» atty jobany da qolǵa aldyq. Maqsatymyz – ımamdardyń qazirgi qabileti men bilimin odan ári damytý, úzdik aǵartýshy din qyzmetkerlerin ıgi jumystarǵa jumyldyrý. – Naqty jumystar qolǵa alynyp jatqany, árıne, kóńil qýantady. Osy rette áńgime aýa­nyn ulttyq qundylyqtardyń Alla taǵala jolyndaǵy ımanı, adamı beınemen astasyp jatýynyń negizine qaraı bursaq. – Ultpen birge onyń dini de damyp, birge qalyptasyp otyrady. Demek, dinnen bastaý alǵan adamgershilik qundylyqtar sol qoǵamda daǵdyǵa nemese dástúrge aınalady. Kerisinshe, din kelmes­ten buryn saltpen sabaqtasqan ádet-ǵuryptardy sharıǵat qýattaı túsedi, ıakı quptalǵan qaǵıda retin­de qabyldanady. Biz – keshe ǵana musylman bolǵan el emespiz. Ult­pen qatar ómir súrip kele jatqan dinimiz, ómirsheń dilimiz, tamyry tereń tarıhymyz bar. О́tken jyly Dinı basqarma Orta­lyq Azııa ǵulamalarynyń forý­myn ótkizdi. Bul – Qazaq­stan mu­syl­­mandary dinı basqarma­synyń basta­­masymen uıymdasty­rylǵan tuń­ǵysh tarıhı shara desek, artyq aıt­qanymyz emes. Tájik­stannyń, Qyrǵyz­stannyń Bas múftıleri, ǵulama-ǵalymdary qa­tysqan halyqaralyq forýmda qa­rar qabyldap, úndeý jarııaladyq. О́ıtkeni, bizdiń taǵdyrymyz, tamyrymyz, tarıhymyz bir. Ǵalymdar Ortalyq Azııanyń qalyptasqan ıslamdyq dástúrli aǵartýshylyq mektebiniń róli men yqpalyn art­tyrý týraly bastamany biraýyz­dan qoldady. Birtutas musyl­man úmmetin qalyptastyrý, sanǵasyr­lyq tarıhy bar dinı ustanymdy qaıta jańǵyrtý týraly ıdeıa kóp­shiliktiń qoldaýyna ıe boldy. Iá, dinı mektep – keshendi júıe. Bizdiń maqsatymyz – ótken kúnnen sabaq alyp, búgingi jaǵdaıymyzben sabaqtastyryp, Islam órkenıetiniń qaıta órleýine qyzmet etý. Igi ıdeıanyń damýyna úles qosatyn qabiletti, baısaldy, zamannyń ózi talap etip otyrǵan básekege tótep beretin, jylt etken aǵymǵa aldanyp, sońynan ere bermeıtin zııaly ortany qalyptastyrýdy, jastardy osyǵan tárbıeleýdi kózdeımiz. Astanada ótken tuńǵysh ımamdar forýmynda qabyldanǵan «Búgingi musylmannyń tulǵalyq beınesi» atty tarıhı qujatymyz da osynaý maqsatty baǵdar etken. Jýyrda elordada bas qos­qan QMDB-nyń jumysyn jetil­dirý boıynsha Sarapshylar keńesi­niń músheleri de Ortalyq Azııa­nyń ıslam­dyq dástúrli mektebin qaıta qalyptastyrý qajet­tigin tal­qy­lady. Qazaqstan musylman­da­ry­nyń dinı basqarmasy Islamnyń Ortalyq Azııa mektebiniń ustanym­daryn qaıta jańǵyrtýda kóshbasshy bola alatyny aıtyldy. Sharıǵat negizi (fıqh), Islam etıkasy (ahlaq), negizgi dinı ustanymdar, Islam negizderi týraly mol mura qaldyrǵan hanafı mektebiniń beldi ókilderiniń tizbegi men olardyń eńbekterin qaıta zertteý jumysyn bastap kettik. – «Quran Mekkege keldi, My­syrda jazyldy, Ystambulda oqyldy, tek Ortalyq Azııada tú­sindirildi» degen sóz bar ǵoı. Ol osy atyraptan shyqqan ǵa­lym­dardyń ıslam dinin zerde­leýdegi ornyna berilgen baǵa bolsa kerek. Ábý Hanıfa mazhaby­nyń negizi de osynda qalandy emes pe? – Durys aıtasyz, ortaq tarı­hymyzdan belgili jaıt: Ábý Ha­nıfa mazhaby Ortalyq Azııada ústem­dikke ıe boldy. Hanafı mekte­biniń beldi ókilderi, mysaly, ımam Muhammed ál-Buharı, Ábý Mansur as-Samarqandı, Ábý Mansur ál-Matýrıdı, Júsip Balasaǵunı, Qoja Ahmet Iаsaýı, ás-Sarahsı, Álı ıbn Osman ál-Ýshı, t.b. sekildi ǵu­la­malar musylmandyq dástúrli mek­teptiń qalyptasýyna zor yqpal etti. Álemdik deńgeıde tanylǵan ǵulama-ǵalymdarymyz ben olardyń orasan eńbekteri kúlli musylman úmbetiniń maqtanyshyna aınaldy. Búginde dúnıejúzi musylmandary Ortalyq Azııa jurtyn joǵaryda aty atalǵan ǵalymdardyń tikeleı urpaqtary dep sanaıdy. Bizge berilgen bul mártebe barshamyzǵa zor jaýapkershilik júkteıdi. Qazaq musylmandyǵy týraly sóz etkende, Túrkistan, Saıram, Samarqan, Buqara, sonymen qatar, alǵashqy Qazaq handyǵynyń astanasy bolǵan Syǵanaq syndy ortaǵasyrlyq qalalardy, rýhanı, dinı ordalardy maqtanyshpen mysal etemiz. Islamnyń tamyry jaıylǵan Máýrenahrda jergilikti din ǵulamalary dinı sheshimder men qaýlylar shyǵaryp otyrdy. Atalǵan ortaǵasyrlyq ǵalym­dardyń shejirelik tizbegi men olar­dyń eńbekterin qazaq dalasy­nan shyqqan aǵartýshy-ǵalym­darymyz, oıshyldarymyz – Másh­húr Júsip Kópeevtiń, Sháká­rim Qudaı­berdıevtiń, Abaı Qunan­baev­tyń, Ybyraı Altynsarınniń rýha­nı muralarymen ushtastyryp, sabaq­tastyryp, halqymyzǵa jetkizýde ǵalymdarymyz, din qyzmetkerleri belsendilik tanytyp keledi. Qazaq musylmandyǵynyń qa­lyptasqan rólin arttyrý máselesi basty nazarymyzda. Bul ıdeıany júzege asyrýǵa bizdiń qabiletimiz de, qaýqarymyz da jetedi. Keńes otyrysynda ortaq dinı tanym, dinı sana, dinı tájirıbe, dinı jol qalyptastyrýǵa qatysty oılar da ortaǵa salyndy. Islam áleminiń beldi ǵalymdary dinı-ǵylymı salada Ortalyq Azııa ǵulamalarynyń eńbekterin paıdalanyp, ıslamı qaınarkózdiń biri retinde basshylyqqa alyp otyrǵan. Tarıhty jasaý ońaı emes, al sol tarıhty jazyp, urpaqqa qaldyrý – mańyzy bólek másele. Osy rette babadan qalǵan mırasty, ǵylymı-dinı eńbekterdi aýdaryp, qaıta basyp shyǵarý qajettiligi týyndaıdy. Osynaý ıgi jobalardy júzege asyryp jatqan Dinı basqarma janyndaǵy «Ábý Hanıfa» ǵylymı-zertteý ortalyǵy memlekettik qoldaýdy qajet etedi. Qarjy máselesi sheshilmegen joba turalap qalatyny belgili emes pe? Keıde keıbir el aǵalarynyń aýzy­nan: «Halyqty bir mazhabty ustanýǵa úndeý – qalǵan mazhabtyń quqyǵyn shekteý emes pe?» – degen ýájdi estip qalamyz. Ábý Hanıfa mazhaby – Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń ustanǵan jo­ly. «Dinı qyzmet jáne dinı bir­les­tik­ter týraly» Zańymyzda da tól maz­habymyzǵa mártebe berilgen. Ábý Hanıfa mazhaby dala hal­qynyń bolmysyna, tabıǵatyna jaqyn boldy. Imam Aǵzam – mazhab negizin qalaǵan ǵulamalardyń ustazy bolǵan. Lıberaldy joldy tańdaýymyzdyń taǵy bir syry – mazhabymyzdyń jergilikti salt-dástúrimizge qurmetpen qaraýynda. Biz – dini men dástúrin ardaq­taǵan, saltyn saqtaǵan tarıhy tereń joraly jurtpyz. Qazaq halqy álem elderi arasynda dini men dástúrine berik el retinde irgesin qalady. Dinı basqarma 2014-2015 jyldary qolǵa alǵan «Din men dástúr» jyly aıasynda kóptegen ıgi ister júzege asty. Múftııat endi óz qyzmeti aıasynda 2016 jyldy «Din jáne tarıh taǵylymy» jyly dep jarııalady. Osynaý ıgi bastama aıasynda ata-babamyzdan qalǵan asyl jaýharlardy qaıta jaryqqa shyǵarýdyń oraıly sáti, mol múmkindigi týyp otyr. Jaratýshy ıemiz osynaý izgi oılar men ıgi isterimizge jar bolǵaı! Alla taǵala egemendigimizdi ­baıandy etip, eki dúnıeniń baqytyn násip etkeı! Ámın! – Áńgimeńizge rahmet.  Áńgimelesken Anar TО́LEÝHANQYZY, «Egemen Qazaqstan»