«Úlken jetilik» jıyny úmitti aqtady ma?

Sońǵy aptada kúlli álem qulaq túrgen aıtýly oqıǵalardyń biri, sóz joq, Tokıoda eki kún boıy ótken «Úlken jetiliktiń» sammıti boldy. Jarǵaq qulaǵy túrýli jahan odan janǵa jasyn tastar jarqyn jańalyq kútpese de, álip artynyń baıy­byn baǵyp, sana serpilter sara sózderdi dámetkeni anyq. Álbette, qara tuıaq tigilgen, qazan basyn úıirgen bul jıynǵa alystan saptyaıaqqa as quıyp, sabynan qaraýyl qaraǵandaı keıipte kóz tastap otyrǵandar da tabyldy. Sondyqtan álemniń aldyńǵy qatarly 7 eliniń basshylary bas qosqan kezdesý qorytyndysy týrasynda ár alýan pikirler qaıshylyǵynyń bolýy zańdy nárse edi. Áýeli pozıtıvti saryndaǵy aqparlardan sabaqty ıne tartyp kóreıik. Japonnyń Mıe prefektýrasyndaǵy Ise-Sıme ulttyq parkinde jumysyn aıaq­taǵan sammıttiń sońǵy kú­ninde oǵan qatysýshy elder lı­derleri úsh sessııa ótkizip, qorytyndy deklarasııa qa­byldady. Otyrystyń túıini boıynsha budan terrorızm men jemqorlyqqa qarsy kúres, kıberqaýipsizdikti qamtamasyz etý men densaýlyqty jaq­sar­týǵa yqpal etý, sondaı-aq ın­fraqurylymdy jetildirý men áıelderdiń qoǵamdaǵy ró­lin ilgeri jyljytý sekildi jekelegen máseleler boıynsha tıisti qujattar maquldandy. Osy tusta álem nazaryn bir­den ózine buryp áketken oqys oqıǵa oryn aldy. AQSh prezıdenti Barak Obama jıyn biter-bitpeste onyń alańynan birinshi bolyp ketip qalyp, Hırosımaǵa arnaıy atbasyn buryp bardy. Sóıtip, 1945 jyldyń tamyzynda Amerı­ka áýe kúshteri jasaǵan atom bom­basy shabýylynan keıin bulaı qaraı aıaq basqan Qurama Shtattardyń birinshi prezıdenti atandy. Munda Obamanyń baratyny aıtylǵannan álem qaýymdastyǵyn alańdatqan birinshi suraq budan 71 jyl buryn jazyqsyz jurtty qy­nadaı qyryp salǵan qýatty jarylys úshin onyń jergilikti turǵyndardan keshirim suraı­tyn-suramaıtyny týrasynda órbidi. Biraq Aq úıdiń egesi barǵan boıda óziniń mundaı nıeti joq ekenin birden ashyp aıtty. Sondyqtan bylaıǵy jurt úshin onyń munda nege jáne ne úshin kelgeni túsiniksiz kúıinde qalyp qoıdy. Osynyń sońyn ala sam­mıt­tiń kópshilik kóńilinen shyǵa qoımaǵany jaıynda pikir aıtýlar kóbeıdi. Máselen, Re­seı Memlekettik dýmasy ha­lyq­­aralyq ister jónindegi komıtetiniń tóraǵasy Alekseı Pýshkov Twitter-degi óziniń paraqshasyna: «G7 sanksııany sozýdan basqa, birde-bir sheshim qabyldaǵan joq. Eshteńeni qozǵamaǵan jıyn boldy: oǵan bular bir-birlerin kórip, sýshı men sıabý-sıabý jeý úshin ǵana kelgen sııaqty», – dep jazdy. Al Ulybrıtanııanyń áıgili CNN telekompanııasy budan da tereń ketip, «kezdesý aldyn ala josparlanǵandaı tym jatyq bolyp óte qoıǵan joq» degen mazmunda kóńil tolmastyq bildirdi. Muny elektrondy baspasóz Japonııa men AQSh arasyndaǵy alıansty áskerı baǵyttaǵy yntymaqtastyq aýqymyn keńeıtý esebinen nyǵaıta túsýdi kózdegen premer-mınıstr Sındzo Abe áreketiniń Amerıka áskerı bazasy ornalasqan Okınava araly turatyndar tarapynan narazylyqqa ushyraýymen baılanystyra qarastyrdy. Sol sııaqty qarjy kelissózi de jalǵaspady, óıtkeni, elderdiń qarjy mınıstrlerine Abeniń ujymdyq fıskal jóninde­gi usynysy unaǵan joq, al AQSh mundaı jaǵdaıda ıena baǵamynyń kúrt túsip ketetinin eskertti, dep atap ótti CNN budan ári. Eýroodaq lıderleri premerdiń kóshi-qon daǵdary­sy jónindegi kózqarasyna da razy bola qoımady. Sebebi, budan onyń bosqyndardy qa­byldaýǵa emes, óz eliniń ishki ekonomıkalyq problemalaryn sheship alýǵa, sonyń ishinde áıelder men qartań adamdardy jumysqa ornalastyrýǵa kóbirek yntaly ekeni baıqalyp qaldy. Sondyqtan Japonııa­nyń ortaq daǵdarysty eńserýge baǵyttalǵan jumysynyń maz­muny ózine qarjylaı kómek suraýǵa quralatyny G7 elderi basshylaryn qýanta qoıǵan joq. Brıtanııa BAQ-tary «Úlken jetilik» kezdesýleri jaıynan jazǵanda, kóbine-kóp óz elderiniń Eýroodaqtan shyǵýy máselesi boıynsha daýys berýge qurylatyn referendým­ǵa toqtalmaı óte almaıdy. Sam­mıttiń sońǵy kúni G7 el­deri basshylarynyń buǵan kóz­qarasy anyq baıqaldy. Aǵylshynnyń Financial Times gazeti osy oraıda Brıtanııa EO-dan shyǵa qalǵan jaǵdaı úshin qosymsha jospar jasalyp qoıǵanyn jetkizedi. VVS atap kórsetkendeı, osy jerde top Brıtanııanyń EO-dan shyǵýy buǵan deıin bastalyp ketken halyqaralyq saýda men ınvestısııa júıesin muqym joıyp jibergeli turǵanyn eskertken. Kezdesýde sondaı-aq Brexit-tiń álem ekonomıkasy úshin úlken qater tóndirýshi kúsh bolatyny da ashyq aı­tylǵan. Munyń tabıǵı nárse ekenin G7 elderiniń qarjy mınıstrleri bul sammıttiń aldyndaǵy kezdesýlerinde bildirgen eken. Jıynda sonymen qatar Eýropadaǵy kóshi-qon daǵdarysynyń ǵalamdyq aýqymǵa deıin kóterilip baratyny sóz bolǵan. Osyǵan oraı halyqaralyq qarjy ınstıtýttary men donor-elderden qarjylaı kómek suralatyny belgili bolyp qaldy. VVS budan bólek, jıynda Qytaıdyń aty naqty aıtylmaǵanymen, Ońtústik Qytaı teńizinde sońǵy kezderi qalyptasyp jatqan ahýaldyń alańdatarlyq halde ekeni áńgimege arqaý etilgenin alǵa tartady. Reuters endi Qytaı tarapynyń únsiz qala beretinine shúbá keltiredi. Al G7 lıderleri Tynyq muhıttyń batys aýmaǵynda ekspansııalyq áreketter jasaýdyń endigi jerde úzildi-kesildi qarsylyqqa ushyraıtynyn bir aýyzdan málimdedi. Buǵan ile-shala jaýap qaıtarǵan Qytaı ekijaqty terrıtorııalyq daýǵa úshinshi jaq aralasýy óziniń sabyr sýyn sarqyp jiberetinin jasyrmaı jetkizdi. Tokıo sammıtiniń este qa­larlyq tustary da osylar boldy. Keńes barysynda budan basqa da biraz áńgimeniń tıegi aǵytyldy. Sonyń súbelisi, shamasy, Reseıge engizilgen sank­sııanyń áli jalǵasa bere­tini jónindegi mámile bolsa kerek. О́ıtkeni, ol eki birdeı máseleniń basyn qamtyp ketti. Onyń birinshisi sanksııany jyl sońyna deıin sozý bolsa, ekinshisi munyń Ýkraınadaǵy ahýalǵa baılanystyryla ja­sal­­ǵanynan kórindi. Osyǵan qatysty sózdi bastap bergen Sındzo Abe Reseıdiń álemdik deńgeıdegi daý-janjaldardy sheshýde, sonyń ishindegi Sırııadaǵy jaǵdaıdy retteýde túıindi ról atqarýy tıis ekenin aıta kelip, bul máselede RF prezıdenti Vladımır Pýtınmen mindetti túrde dıalog júrgizip otyrýdan aıyrylyp qalmaýdy usyndy. Al Brıtanııa úkimetiniń basshysy Devıd Kemeronnyń Máskeý tarapyna arnalyp aıtylǵan sózi buǵan qaraǵanda, qatqyldaý ári naqtylaý shyqty. «G7 elderi RF-ǵa qatysty sanksııany maý­sym aıynda sozý qajettigi jóninde ymyra jasasty. Endi «Úlken jetiliktiń» lıderleri Mınsk kelisimi sharttary tolyq oryndalǵansha, qazirgi qoldanysta júrgen sanksııalar kúshi burynǵy qalpynda saqtalyp qalýy tıis dep sanaıdy», – dedi ol. Al Mınsk kelisiminde Ýk­raı­nanyń oń­tústik-shyǵys aımaǵyndaǵy ahýaldy retteýdiń qaras­tyrylǵany belgili. Sammıtte qabyldanǵan deklarasııanyń qorytyndy bóligi «Úlken jetilik» syrt­qy ister mınıstrleriniń Hı­rosımadaǵy kezdesýlerinen keıin qabyldaǵan kommıýnı­kesinen alynypty. Saıası sarapshylar aldyn ala kút­kendeı, onda qazirgi tańda Koreı túbeginde qalyptasyp otyrǵan ahýal da qamtylǵan. G7 lıderleri KHDR-dyń ıad­­rolyq jáne zymyran sy­naqtaryn júrgizýin synǵa alyp, mundaı árekettiń BUU Qaýipsizdik Keńesiniń qararyn buzǵandyq bolyp tabylatynyn atap ótedi. Qujatta son­daı-aq, taraptar «Irannyń bal­lıstıkalyq zymyrandardy synaqtan ótkizýdi jalǵastyrý jóninde sheshim qabyldaǵany­na alańdaýshylyq» bildiredi. Álbette, bul rette Sırııadaǵy daǵdarystyń jaıy da nazardan tys qalmaǵan. Munda G7 elderi jetekshileri «eldiń aýmaǵynda, ásirese, Aleppo mańynda urys qımyldaryn toqtatý jónindegi kelisimdi buzyp otyrǵan Sırııa rejimi» syn sadaǵyna ilinip, Reseı men Irandy Sırııa bas­shylyǵyna yqpal jasaýǵa shaqyrady. Sońynda álem ekonomıkasyndaǵy qazirgi jaǵ­daı birshama qozǵalyp, onda tuıyqtan shyǵatyn joldardyń áli de saqtalyp turǵany aıtylady. Jıynda japon pre­meri búgingi kúnniń eń basty problemasy álem ekonomıkasy bolyp otyrǵanyn birneshe ret atap ótip, 2008 jylǵy jaǵdaıdyń qaıtalanýy múmkin ekenin eskertkenine qaramastan, kez­desýge qatysýshylardyń qalǵan bóligi ony tolyq qoldap ket­pedi. Máselen, Halyq­­aralyq valıýta qorynyń basqarýshy dırektory Krıs­tın Lagard qazirgi álemdik ahýaldyń múldem bólek eke­­nin aıtyp, buǵan qarsy shyqty. Degenmen, ony ózi de jer júzi ekonomıkasynyń sol daǵdarystyń áserinen áli shat­qaıaqtap kele jatqanyn jasyra almady. Sóıtip, Tokıo sammıti álem ekonomıkasy men ha­lyq­­aralyq jaǵdaıǵa baılanysty túıini tarqatylmaı tur­ǵan máselelerdiń áli kóp eke­nin, biraq olardy sheshýdiń naqtyly tásilderi tabyla qoımaǵanyn kórsetip berdi. Osy turǵydan kelgende, «Úlken jetiliktiń» burynǵy problemalardy tizbelep shyqqannan basqa joǵary jetistikke jete almaǵany aıqyn kórinip tur. Serik PIRNAZAR, «Egemen Qazaqstan»