Orystyń belgili jazýshysy, aqyny Ivan Alekseevıch Býnın (1870 - 1953) ómiriniń kóp bóligin muǵajyrlyqta ótkizgen adam. Bar bolǵany 4 synyptyq qana bilimi bar ol týǵan aǵasynyń óz betinshe saýattandyrýy arqasynda úlken jazýshylyq deńgeıge deıin kóterilgen.
Ivan Býnın 1870 jylǵy 10 qazanda Orel gýbernııasyndaǵy orta dáýleti bar otbasynda dúnıege keldi. Onyń balalyq shaǵy osyndaǵy Eles qalasynda ótti.
Vanıanyń ádebıettegi joly 1888 jyly óleń jazýdan bastaldy. Kelesi jyly Orel qalasyna qonys aýdaryp, jergilikti gazetke korrektor bolyp ornalasty. Kóp uzamaı ol aqyn retinde tanyldy. Osy jyly alǵashqy óleńder jınaǵy jeke kitap bolyp basylyp shyqty.
Jazýshy 1915 jyldan Sankt-Peterbýrg ǵylym akademııasynyń akademıgi boldy. Al revolıýsııa bastalǵannan keıin shetelge ketip, bar ómiri syrt jaqtarda ótti. Orys jazýshylary arasynan birinshi bolyp Nobel syılyǵyn alǵan ol buǵan prozasy arqyly qol jetkizdi. Ol muny «Arsenevtiń ómiri» degen romany úshin aldy. Qalamgerdi joǵary marapatqa jetkizgen shyǵarmalary arasynda biz tómende jarııalap otyrǵan «Anton almasy» atty áńgimesi de bar edi.
Býnın 1953 jyly 8 qarashada ómirden ótti. Súıegi Parıjdegi Sent-Jenevev-de-Býa mazaratyna qoıyldy.
ANTON ALMASY
... Erte kelgen jaımashýaq kúz esimde qalypty. Ádeıi tuqym sebetin mezgildi ańdyp turǵandaı tamyz aıy jyly jańbyrmen bastalǵan - jańbyrdyń naǵyz kerek kezi, áýlıe Lavrentıı merekesiniń qarsańy edi. «Lavrentııde jańbyr jyly, sý momyn bolsa kúz ben qys maı tońǵysyz» deıtuǵyn. Sarshatamyzda ańyzdy silbi basyp ketti. Bul da jaqsylyqtyń nyshany: «Sarshatamyzda súttigenniń ulpasy ushsa - kúz shýaqty»... Eleń-alańdaǵy taza aýa, tymyq tań esimde... Taǵy bir esimnen ketpeıtini - sary altyndaı saǵym shashyp, sarǵaıyp, sıreı bastaǵan úlken baq, úıeńki alleıasy, jerdegi tanaý jarǵan sary japyraqtardyń kórpesi, kúzgi aýada baldyń hosh ıisin ańqytqan Anton almasynyń aromaty. Aýanyń tazalyǵy sonsha, tipti tynysyń sezbeıdi, baq ishin dabyrlaǵan daýys, arbanyń syqyry kernep tur. Bul tarhandar - baǵban meshandar, túnimen qalaǵa jóneltý úshin jaldama mujyqtarǵa alma tıetip jatyr - túndi de ádeıi kútedi, arba ústinde jatyp alyp aspandaǵy juldyzdy sanasań, káýsar aýada qara maıdyń ıisi keýjirindi ursa, kire jolda shubyrǵan arbalardyń syqyryn estip jatýdyń ózi ǵanıbet emes pe! Alma tıegen mujyq almanyń birinen soń birin kúrsildetip soǵyp júr, meshanın oǵan qoı dep aıtpaıdy, óıtkeni doǵaryp tastaý yrymda joq nárse. Kerisinshe:
- Je, jep qal, osydan basqa sharýań joq, - dep qoıady. - Bal shaıqaǵanda da aýyzdan qaıtqansha ishetin.
Tańǵy salqyn tynyshtyqty tek baq túkpirindegi sheten aǵashynyń basynda shýlasqan qustar men bezbenge, shelekke tomp-tomp túsken almalardyń dúńkili ǵana buzyp tur. Sırep qalǵan baqtyń sańylaýynan ıtarqaǵa aparatyn saban súrleýi kórinedi, al ıtarqanyń mańyn meshandar jaz boıy taptap, baspanaǵa aınaldyryp alǵan. Qaıda barsan almanyń ıisi burqyraıdy, ásirese ıtarqada. Tósek-oryn da osynda, qosaýyz myltyq tur, óńez tutqan samaýyr, buryshta ydys-aıaq. Itarqa irgesinde jóke, jáshik sekildi ár túrli ybyrsyǵan zattar, jeroshaq. Tús kezinde munda maı qatqan dámdi tamaq pisiriledi, keshqurym samaýyr qaınaıdy da aǵash arasynda kógildir tútin kósilip jatyp alady. Mereke kúnderi bul jer qyzǵan jármeńke, qyzyldy-jasyldy kıimder baqqa tolyp ketedi. Sarafanyn tolqytyp kórshilerdiń boıaý múńkigen erke qyzdary, ishterinde ekiqabat starostıha uıqyly-oıaý keıipte holmogor sıyry sııaqty kerilip turatyny bar: basynda «múıiz» burymyn tóbesiniń eki qaptalyna túıip, eki qabat oramalmen búrkep tastaǵanda bas shirkin qazandaı bolyp kórinedi; aıaǵynda náli qaqqan qysqa qonyshty etik, turysy nyǵyz ári dym sezbes biteýlik bar; jeńsiz jeletkesine jelbirshek tikken, aljapqyshy uzyn, qara-qońyr ıýbkasynda kirpish tústi quraq, etegine jap-jalpaq altyndy syzdyq júrgizgen.
- Sharýaqor qatynsymaq! - deıdi ol týraly meshanın basyn shaıqap. - Qazir osyndaılar eldi jaılap ketken joq pa!
Aq shyt kóılek, kelte dambal kıgen taqyrbas balalar da qaptap júr. Jalańaıaq, ekiden, úshten urlana basyp, alma aǵashyna baılanǵan avcharkalarǵa úrke qarasady. Árıne, alýshy bireýi, onyń ózi de ánsheıin tıyn-teben, bolmasa jumyrtqaǵa aıyrbas, biraq saýda jasaýshylar kóp, alys-beris qyzý, sonsoń da uzyn beshpent, qyzyl etikti kóksaý meshanın kóńildi. Tilin shaınap sóıleıtin jarymesteý qolbala inisimen jarysyp saýda jasap, jurtty ázilimen de, móteldep te, keıde Týla syrnaıyn shıqyldatyp ta aldarqatyp júrgeni. Keshke deıin halyq úzilmeıdi, ıtarqa mańynda oıyn-kúlki, áńgime, ara-tura bı typyry da estilip qalady.
Aspan ashyq bolsa tún sýyq, shyq qalyń. Qyzyl qyrmanda qara bıdaıdyń jańa sabany men topan ıisine toıyp bolyp, baqty saǵalaı keshki tamaq qaıdasyń dep úıge qaraı jónelesiń. Keshki shapaqtyń shytqylynda derevnıanyń abyr-dabyry, qaqpanyń syqyry jańǵyryǵyp shyǵatyn ádeti. Ymyrt. Mine, taǵy bir ıis: baq ishinde alaý, shıeniń qý butaǵynyń tútininde de erekshe hosh ıis bar. Baqtyń qarańǵy túkpirinde ertegideı ǵajaıyp kórinis: quddy tozaqtyń otyndaı kúrke aldynda lapyldaǵan qyzyl jalyn, mańaıy tas qarańǵy, qara aǵashtan jonyp alǵandaı áldekimniń qarańdaǵan nobaıy qyzyl otty shyr aınalyp, soraıǵan kóleńkesi alma aǵashtaryn sharlap júr. Deldıgen qap-qara qol aǵash basyn sıpalap, syryqtaı sıdıǵan eki sıraq jer tepkileıdi. Kenet osy alyp eles jalt berip ıtarqa men qaqpa arasyndaǵy uzyn soqpaqqa sereıip jatyp aldy.
Tún ishinde, derevnıanyń búkil ottary sónip, kók júzine jaquttaı jarqyrap, Jetiqaraqshy kóterilgen kezde taǵy da baqqa júgiresiń. Soqyr adamdaı qýraǵan japyraqtardy aıaǵyńmen sapyryp kúrkege jetip barasyń. Alańqaıda eptegen sáýle bar, tóbeńde aq kóbik bop shashylǵan Qus Joly.
- Barchýk, senbisiń? - dep qarańǵydan bireýdiń sybyrlaǵan úni estiledi.
- Men ǵoı, Nıkolaı. Siz áli uıyqtaǵan joqsyz ba?
- Bizge uıyqtaýǵa bolmaıdy. Tún ortasy bolyp qalǵan shyǵar. Ánekı, jolaýshylar poıyz kele jatqan sııaqty.
Tyrs etpeı tyńdap otyramyz, bir kezde jer dúńkildeıdi. Dúnkil birte-birte údep, shýǵa aınalady da týra baqtyń irgesinen ótkendeı dońǵalaqtar birqalypty tarsyldap qoıa beredi; saldyr-kúldir shaq-shaq, saldyr-kúldir shaq-shaq... poıyz jaqyndap qaldy... barǵan saıyn asyǵýly, barǵan saıyn ashýly... Kenet saıabyrlap, qumyǵyp baryp óship, jer astyna sińip ketkendeı bolady.
- Nıkolaı, sizdiń myltyǵyńyz qaıda?
- Áne, jáshiktiń qasynda.
Lom sekildi aýyr myltyqty aspanǵa kózdep turyp basyp qalasyń. Kúre etken qyzyl jalyn kók júzin tilip túsip, bir sátke kóz aldyń jarq etedi de juldyzdardy óshirip ketkendeı bolady, tórt qubylany túgel kúrsintken jańǵyryq taza aýany tolqytyp, alystap baryp kókjıekte óshedi.
- Oı, keremet boldy! — deıdi meshanın. —Úrkit, úrkitshi, barchýk, áıtpese tynyshtyq bermeıdi. Qyr basyndaǵy almany taǵy da silkip ketipti.
Tuńǵıyq aspandy aqqan juldyzdar aıqysh-uıqysh shımaılap jatyr. Juldyzy qaınaǵan túpsiz qarakók kúbezge aıaǵyńnyń astynan jer kóshkenshe qadalyp uzaq qaraısyń. Sonda ǵana boıyń titirenip, eki qolyńdy jeńińe tyǵyp úıge qaraı zytasyń... Sýyq tún, shyq basqan shalǵyn, shirkin, jaryq dúnıeniń raqatyna ne jetsin!
II
«Antonovka ónimdi - jyl kóńildi!» Anton almasy mol bolsa, derevnıa da dáýletti: demek, egin de bitik. Sol bir astyqty jyl meniń de esimde.
Tańǵy shyqta, qorazdar endi aıqaılap, pesh murjalarynan qara tútin býdaqtaı bastaǵan kezde terezeńdi ashasyń, salqyn baqta kilkigen bozǵylt tumandy ár tustan sańylaý-sańylaý tesip turǵan kún sáýlesin kórgende shydamyń taýsylady - tezirek at ertteńder dep buıyrasyń da, óziń jýynýǵa toǵanǵa júgiresiń. Jaǵadaǵy tal bitkenniń japyraǵyn jel saýyp, sıdıǵan butaqtary kók júzin túrtkilep turady. Tal túbindegi sý móp-móldir ári muzdaı, aýyrlap, qoıýlanyp ketken tárizdi. Túngi uıqyńdy shaıdaı ashady, jýynyp, jumysshylarmen birge kópshilik dastarhanynda ystyq kartoppen, kesek tuz sepken qara nanmen orazańdy ashqan soń Vyselkanyń kóshesinde ańǵa shyǵyp bara jatyp astyńdaǵy erdiń taıǵanaq bylǵarysynyń raqatyn sezesiń. Kúz - ár túrli merekeniń mezgili, halyq bul kezde jıynyp-terinip alady, toqmeıil, derevnıanyn ajary da ádepkiden bólek. Eger jyl astyqty, qyrmanyń qyzyl dánge tirelip tursa, aq shaǵala qazdar erteńgilik aryǵyńda aıqaılap jatsa, derevnıanyń hali jaman bolmaǵany. Onyń ústine bizdiń Vyselka ejelden, atalarymyzdyń zamanynan «dáýletimen» ataǵy shyqqan. Vyselkanyń shal-kempirleri uzaq jasaıtyn, bul da aýqatty turmystyń bir belgisi, shetinen deneli, uzyn boıly, appaq qýdaı. El ishinde estıtiniń: «Oıpyr-aý, Agafıa seksenniń úshin taýysypty desedi!» nemese mynadaı da áńgimege kýá bolasyń:
- Pankrat, sen osy qashan ólesiń? Jasyń júzden asyp ketken shyǵar-aý?
- Neni aıt dep tursyz, qaraǵym?
- Jasyńyz neshede dep turmyn.
- Ony bilmedim, qaraǵym.
- Platon Apollonych esińde me?
- Árıne, qaraǵym, bilgende qandaı.
- Mine, kórdiń be, jasyń júzden kem emes.
Baı myrzanyń aldynda tikesinen turǵan shal ózin kináli adamdaı qysqa ǵana ezý tartqan. Endi ne isteıin, qudaı almaǵan soń júrip jatyrmyn deıtin sııaqty. Áli de ólmeıtin be edi, petrov kúnderinde pııazdy kóp jep qoıyp, ushyna tıip maıyp bop ketti.
Men onyń kempirin de biletin edim. Kórgen saıyn basy qaltyldap, entigip, baspaldaq ústindegi oryndyqta ylǵı oı ústinde otyratyn. «Dáýletin oılap otyrǵan shyǵar» deıtin qatyndar, óıtkeni, rasynda onyń sandyǵynda biraz dúnıeniń jatqany shyndyq. Kempir jurt sózin qaperine alyp jatpaıdy, qalyń qabaǵynyń astynan alysqa úmitsiz kóz tastap, áldeneni esine túsire almaı qınalǵandaı kórinetin. Qara tory eńgezerdeı kempir edi. Sarafany ótken ǵasyrdyń murasy, shulyǵy - ólikke ǵana kıgizetin, moıyny keýip qalǵan sap-sary, kóılegi óńirli - qashanda appaq, osy boıda tabytqa salsań da bolady. Esik aldynda úlken tas jatýshy edi, kórine qaqpaq bolady dep ózi satyp alǵan, kebini de daıar - jıek-jıegine perishteniń, krestiń sýreti salynyp, duǵasy da jazylyp qoıǵan.
Vyselkadaǵy úıler de shaldardyń ózderine shaq: atalary kirpishten salyp ketken. Savelıı, Ignat, Dron sekildi dáýletti mujyqtardyń aýlasy birimen-biri jalǵasyp jatady, óıtkeni ol kezde irge bólisý ádetke kirmegen. Mundaı otbasylar omarta ustaıdy, qarakók aıǵyrlaryn maqtanysh etedi, qora-saımandary qashanda uqypty. Qyrmandary qalyń ermenniń arasynda, qoımalary taqtaı shatyrly, ambarlarynda temir esik, munda bylǵary, qaıys, aıaqpen basatyn urshyq, tonnyń neshe túri, attyń ábzelderi, jezben qaqtalǵan bezbender saqtalady. Qaqpa men shanaǵa qyzdyryp krest basqan. Esimde, osylardy kórgende mujyq bolsam dep armandaýshy edim. Erteńgilik, kún shyǵa derevnıany aralap kele jatyp shóp shaýyp, egin oryp, astyq soǵyp, qyrman men qambada uıyqtaý qandaı raqat dep oılaısyń, al mereke kúnderi kúnmen jarysa turyp, selonyń kóńildi on-kúıine eltip, bóshkeniń salqyn sýyna jýynyp, jańa kóılek kıseń, shalbaryń da jipten jańa shyqqan, aıaǵyńdaǵy taǵaly etigiń tastan da taımaıtyn myqty bolsa tipti ǵanıbet emes pe! Endi buǵan qosa buladaı býsanyp turǵan deni saý, ári kórikti jaryń bolsa she, ásem kıindirip merekelik asqa alyp barsań, odan soń saqaly qaýǵadaı qaıyn atańnyń dastarqanyna kelseń ǵoı - aldyńda aǵash tabaqta býy burqyraǵan qoıdyń eti bylqyp tursa, móldirep bal tursa, ishkeniń bal syra bolsa - budan artyq ne armanyń bar!
Dvorıandardyń ortasha turmysy áli de meniń esimde - osydan biraz buryn ǵana úı-jaıy, ejelgi el dáýletimen salystyrǵanda baı mujyqtardan onsha aıyrmashylyǵy joq edi. Mysaly, Vyselkadan on eki shaqyrymda turatyn apaıymyz Anna Gerasımovnanyń ýsadbasynda jıi bolatynmyn. Oǵan jetkenshe atyń da boldyrady. Eger sońyńnan ertken bir úıir ıtiń bolsa, joldy aıańmen óltiresiń, óziń de asyqqyń kelmeıdi, kún jarqyrap tur, salqyn samal. Mıdaı jazyq, qylt etken kúnshilikten kórinedi.
Aspan jep-jeńil, keńdigi men tereńine kóz jetpeıdi. Búıirińdi kún qyzdyryp, jaýynnan keıingi qaqtanǵan jol arba izimen tobarsyp, relsteı jarqyraıdy. Mańaıyń kógerip, kósilip jatqan kúzdik bıdaıdyń jelkegi. Kók aspanǵa áldeqaıdan kúıkentaı ushyp shyǵady da qanaty dirildep bir orynnan tapjylmaı turyp alady. Telegraf baǵandary oqtaı tizilip kókjıekten asyp bara jatady, ashyq aspanda kúmis ishekteı sozylǵan solardyń shyjymy. Sol shyjymǵa qonaqtaǵan qustar nota qaǵazyndaǵy qara noqat tárizdi.
Basybaıly sharýany kórgen de, bilgen de emespin, biraq Anna Gerasımovna apaıdyń ımenıesinde sonyń izi sezilip turatyn. Aýlaǵa kirgennen-aq onyń áli tiri ekenin birden bilesiń. Ýsadba onsha úlken de emes, biraq kóne ári myzǵymaıtyn berik, júz jyldyq tal, qaıyńmen qorshalǵan. Aýla ishinde qosalqy úıler tolyp jatyr, onsha bıik bolmaǵanmen bári de jýan bórenelermen qıyp salynǵan, saban shatyrly. Uzyny men bıiktiginen bólek kórinetin tek kópshilik úıi, ımenıe soslovııasynyń sońǵy mogıkandary da sol úıden shyǵyp jatady - áldebir qaýsaǵan shaldar men kempirler, Don-Kıhotqa uqsaǵan otstavkadaǵy saýdyraǵan aspazshy. Aýlaǵa kirseń boldy, bári de kógendegen qoıdaı tizilip ıilip sálem berip jatqany. Kúıme saraıynan at alýǵa ketip bara jatqan aqbas arbakesh jalt burylyp, shápkesin sheshedi de saǵan empeńdep jetkenshe qyzylshaqa basyn jarqyratyp búkil aýlany kesip ótedi. Buryn ol apaıymyzdyń atqosshysy edi, qazir ony shirkeýge aparyp qaıtýǵa ǵana jarap júr - qysta shanamen, jazda dońǵalaǵyn temirmen qyrsaýlaǵan, kádimgi poptar minetin arbamen. Apaıdyń baǵy kútimsizdigimen, bulbulymen, kúńkildek kepterimen, almasymen aty shyqqan, al úıi - shatyrymen. Baqtyń irgesinde, aýladaǵy aldymen kózge túsetin de osy úı - aǵashtardyń astynda kómilip tur, onsha úlken de emes, alasa ǵana, biraq talaı ǵasyrǵa tótep beretindeı atamzamanǵy qaraıyp, qatyp qalǵan saban shatyry sonadaıdan menmundalap shalqaıady. Maǵan onyń aldyńǵy fasady ylǵıda tiri nárse sııaqty kórinýshi edi: basyna daǵardaı bórik kıgen kártámish shal, jańbyr men kún kózinen sharshaǵan terezeler - janary sýalǵan eki kóz. Sol eki kózdiń eki jaǵynda eki birdeı kolonnaly baspaldaq. Sonyń kúnqaǵarynda qashan kórseń de toq kógershinder tompaıyp otyrady da torǵaı degeniń shatyrdan shatyrǵa jańbyrsha jaýyp jatqany... Boz aspannyń astyndaǵy osy bir jyp-jyly uıaǵa túsken qonaq bitken qashanda rıza.
Úıge kirgen bette aldymen ańǵaratynyń - almanyń ıisi, odan soń baryp qyzyl aǵashtan jasalǵan kóne jıhaz ben tereze kózindegi keptirip qoıǵan úıeńkiniń gúli... Barlyq bólmeler - jalshylar turaǵy, zal, qonaq bólmesi qashanda salqyn ári kúńgirt: óıtkeni úıdiń aınalasy aǵash, terezelerdiń ústińgi shynysy kók nemese bozben boıalyp tastalǵan. Tym-tyrs, qulaqqa urǵandaı tynyshtyq, tap-taza, kreslolar, áshekeıli ústelder, altyndy ramadaǵy aınalar ómiri ornynan qozǵalmaıtyn sııaqty. Aldymen jóteli estiledi de sońynan apaıymyz shyǵa keledi. Iyǵynda kóldeı parsy shálisi. Onsha iri de kisi emes, biraq mynaý óziniń múlki sekildi myǵym. Shirenip shyqqanymen júzi jyly, birden eskiniń salty, mura jaıynda áńgime qozǵaıdy da sol áńgimeniń ústinde dastarhanda Anton tuqymynan bastap almanyń neshe túri qaptap ketedi, munan da tamashasy - dám-tuzy, burshaqpen bóktirgen sur et, janyshtalǵan taýyq pen túıetaýyq, marınad pen qyzyl kvas, onysy tańdaıdan ketpes keremet tátti... Baqqa shyǵatyn tereze kóterilip, kúzgi boı sergiter salqyn lep lap qoıady...
III
Sońǵy jyldary pomeshıkterdiń óship bara jatqan rýhyn ustap turǵan ańshylyq edi.
Kezinde Anna Gerasımovnanyki sekildi ýsadbalar ekiniń birinde kezdesetin. Tozyp bara jatqandary da boldy, biraq jeri úlken, jıyrma desıatına baǵy bar, asta-tók ómir keshti. Ras, solardyń keıbireýi kúni búginge deıin saqtalǵan, alaıda olarda tirshilik joq... Troıka da joq, salt «qyrǵyz» da joq, tazy da, qumaı da joq, eń bastysy - meniń marqum bajam, ańshy-pomeshık Arsenıı Semenych sekildi ıesi de joq.
Qyrqúıektiń sońynda baq pen qoımalarymyz qańyrap bos qalady, aýa raıy da kúrt buzylady. Beıbastaq jel kúni boıy aǵashtardy julqylap, tolassyz jańbyr erteńnen keshke deıin tógedi de turady. Ara-tura túnergen bulttyń jyrtyǵynan batyp bara jatqan kúnniń altyn shapaǵy jylt ete qalatyny bar: áp-sátte aýa tazaryp, jel shaıqaǵan japyraqtar men butaqtardyń tiri torynyń arasynan shanshylǵan kún sáýlesi kóz uıaltady. Teriskeıdegi qorǵasyndaı aýyr bulttardyń ıyǵynda muzdaı kók aspannyń sheti jaltyraıdy, qorǵasyn bulttardyń baýyryn tesip, qarly bulttardyń appaq taýly órkeshteri jyljyp keledi. Tereze aldynda turyp, «múmkin kún raıy túzeler» dep úmittenesiń. Biraq jel basylar emes. Baqty alaı-túleı julqylap, úı murjasynan shyqqan tútindi jyrtyp ala jóneledi de taǵy da kúl sekildi jyrym-jyrym bultty qýalap tyǵady. Jer baýyrlap zýlaǵan sol bult tútin sııaqty kún kózin kirpik qaqqansha tumshalap tastaıdy. Bozǵylt araı sónip, kók aspannyń terezesi jabylady, al baq ishinen tirshilik qashyp, taǵy da jańbyr bastalady... alǵashynda sybyrlap, eptep qana, bara-bara údep, daýyldy nóserge aınalady da qara túnek basady. Aqyry úreıli de uzaq tún keledi...
Osyndaı alaı-dúleıden soń baq jalańashtanyp, jylbyraǵan syz japyraqtan eńsesi túskendeı salbyrap, bir túrli jetimsirep qalady. Esesine aspan qaıta ashylyp, kúzdiń eń sońǵy qoshtasý merekesi - qazan aıynyń basynda jaınap shyǵa kelgenin kórseńiz! Aǵash basyndaǵy seldir japyraqtar endi alǵashqy bozqyraýǵa deıin jelbirep turǵany. Qaraıǵan baq boz aspannyń kúmbezine telmirip, jylýy joq bolsa da jarqyraǵan sáýlege kúnshýaqtap boqyraýdy kútedi. Jazyq alqaptyń bir tusy súdigerden qara barqyt, endi bir tusy kúzdik bıdaıdyń tebindep kele jatqan jelkeginen kókpeńbek... Ańǵa shyǵatyn da mezgil jetti-aý!
Men ózimdi Arsenıı Semenychtiń ýsadbasynda, úlken úıde júrmin dep sezinemin, trýbka men papırostyń tútinine meldektegen keń zal. Halyq lyqa, bári de kúnge totyǵyp, jelqaqty bolǵan jigitter, ústerinde kúrte, aıaqtarynda uzyn qonyshty saptama. Jańa ǵana yńqııa toıyp tústengen, qyzara bórtip, ańǵa shyǵar aldyndaǵy bóspe áńgimege elirisip otyr, biraq araqtyń sarqynyn astan soń da tóńkerip ishýdi umytpaıdy. Al tysta kerneı bozdap, ıtter beıbereket ulı bastaǵan. Arsenıı Semenychtiń qara qumaıy ústel ústine qarǵyp shyǵyp, tabaqtaǵy tuzdyqty, qoıan sıraǵynyń qaldyǵyn asaı bastaǵan. Kenet janushyra qyńsylap, tabaq pen rıýmkalardy tóńkere ústel ústinen sekirip tústi: qamshysyn ustap kabınetten shyǵa kelgen Arsenıı Semenychtiń kúrs etkizgen revolveriniń daýsynan qulaq tundy. Zaldaǵy tútin burynǵydan da qoıýlanyp, Arsenıı Semenych bylq etpeı kúlip tur.
- Qap, tımeı ketkenin qarashy! - dep ókingendeı jorta kózin jymyńdatady.
Uzyn boıly, aryqtaý kelgen syptyqtaı, biraq ıyqty, bet-júzi syǵan sekildi erkektiń kórkemi edi. Kózi jaınap tur, óte shapshań, ústinde qyzyl jibek kóılek, barqyt shalbar, aıaqta saptama. Itin de, qonaqtaryn da shoshytyp, ázili aralas qońyr daýyspen mánerlep taqpaqtaı jóneldi:
Tezirek, tezirek dón júırigin erttelik
Múıiz syrnaı asynýdy umytyp ketpelik!
- Já, altyn ýaqytty arzandatyp almaıyq! — deıdi sodan soń.
Keshqurym. Arsenıı Semenychtyń nókerine erip salqyn da syzdy aýany kókiregin kere jutqan bozbalanyń júrek lúpilin men áli kúnge umytqan joqpyn, Qyzyl Qyrat, Dúbirli Aral deıtuǵyn bir ǵana atynyń ózi ańshynyń delebesin qozdyratyn qalyń ormanǵa shýlaǵan ıtterdi qoıa berseń, astyńda alasa ǵana aryndy bilmeıtin asaý qyrǵyz bolsa, tizgindi shireı tartyp, taqymdy tas qylyp qysyp qatyp qalsań, shirkin! Pysqyrynyp, qara jerdi tuıaǵymen oıyp túsetindeı tarpańdap bilegińdi taldyrsa, sary japyraqtyń qalyń kórpesin burqyrata esken kúrs-kúrs jelisten shyq basqan ıen orman kúrsingendeı bolýshy edi. Alysta áldebir ıt shańq etken, oǵan ekinshi bireýi, úshinshisi qosylyp, árberden soń búkil orman quddy shyny sekildi ıt pen adam daýysynan kúńgirlep jóneledi. Kenet osy shýdy qaq jaryp myltyq gúrs etken, jańǵyryq bárin tunshyqtyryp alystap ketkende:
- Aldyn tos! - dep sharyldaǵan áldebir daýystan orman shimirkendi.
«Aldynan tosaıyn» degen bir oı es-aqyldan aıyrady. Atyńdy tebinip qalyp, arqannan bosaǵandaı aldyńda ne baryna qaramastan aqaqtata shabasyń. Kóz aldyńnan lypyldap qalyp jatqan aǵashtar, betińnen shyp-shyp urǵan japyraqtar. Ormannan shyǵa kelgende kók shalǵynda sozyla shubyrǵan ala-qula ıtterdi kóresiń de qyrǵyzdyń basyn erkin jiberip taǵynyń aldyn kesýge umtylasyń, kók shalǵyn alqap ta, sarǵaıǵan ańyz da artta qalyp, kelesi aralǵa jetkende abalaǵan ıtterdiń qarasy kózden ǵaıyp bolady. Aqyry alqynǵan atyń da qara terge túsip, et qyzýymen óziń de kók ter bolyp toqtaısyń da ormandy saıdyń muzdaı salqyn aýasyn qomaǵaılana simiresiń. Alysta ańshylar men ıtterdiń úni qumyǵa bastaıdy, al seniń mańaıyń óli tynyshtyq. Sańylaý-sańylaý sıdıǵan aǵashtar selt etpeı melshıip qalǵan, sen ózińdi áldebir ıt tumsyǵy ótpeıtin jynysqa kelip qamalǵandaı sezinesiń. Jyra-jyradan sańyraýqúlaqtyń syzy, shirigen japyraq pen dym tartqan aǵash qabyǵynyń ıisi alqymdy bitep barady. Orman syzy barǵan saıyn údep, yzǵar qysyp, qasqaraıyp keledi... Endi qonalqy tabý kerek. Biraq qýǵynnan soń ıtterdi jınap alý da qıyn. Qalyń bytqylda múıiz syrnaı damylsyz bozdap, birazǵa deıin ıtterdiń qyńsyly men balaǵat sóz basylmaıdy... Aqyry ábden kóz baılanǵanda topyrlaǵan ańshylar tipti tanymaıtyn áldebir boıdaq pomeshıktiń ýsadbasyna kıip-jaryp kiredi de qonaqtardy qarsy alýǵa úıden alyp shyqqan sham, shyraq pen shamnyń jaryǵynda aýlany abyr-dubyr shýǵa toltyryp jiberedi.
Keıde mundaı qonaqjaı kórshiniń úıinde ańshylar birneshe kún erý bop jatatyn kezderi de bolady. Tań atar atpastan sýyq jeldiń ótinde, bozqyraýdy shalǵyndap attanysady da ymyrt túse qaıtyp oralady, ústi-bastary balshyqtan satal-satal, attyń teri men atqan ańnyń terisinen kúlimsi ıis múńkip, sonan áı kelip ishý bastalady. Dalada kúni boıy sýyq sorǵan jurtqa qonaqjaı úı qashanda jyly. Beldemshelerin aǵytyp tastap bólmeden bólmeni sharlaıdy, esepsiz iship-jep, edendi qanǵa boıap, kózi sharasynan shyǵa azýy aqsıyp zaldyń ortasynda jatqan arlan qasqyrdy qalaı atqandary týraly sabyndaı kópirtip el estimegen hıkaıany soǵady kelip. Araq pen tamaqtan soń tula boıyń saldyrap, tátti bir uıqyny ańsaısyń da áńgimeni aǵyndy sýdyń ar jaǵynan estigendeı áserde bolasyń. Jel ópken betiń dýyldap, kózińdi jumsań-aq aıaǵyńnyń astynan jer kóship jóneledi. Áldebir buryshtaǵy qabyrǵasyna qudaı sýretin ilip shyraq qoıǵan bólmede basyń jastyqqa tıisimen kóz aldyńa ala-qula ıtter elestep, at ústinde kele jatqandaı búkil deneń syzdaıdy, sóıtip jatyp osynyń bárin - sýretti de, ıtterdi de, sezimińdi de uıqy dúnıesine ózińmen birge ala ketkenińdi bilmeı de qalasyń, al jatqan jeriń bir kezde shaldyń shoqynatyn bólmesi ekeni esińde de joq, ólimi ańyzǵa toly shal marqum, múmkin dál osy tósekte jatyp kóz jumǵan da shyǵar-aý.
Keıde ańshylarǵa ilese almaı uıyqtap qalasyń. Sol kúnderdiń raqaty tipti erekshe. Oıanyp, tósekten turmastan uzaq jatasyń. Úı typ-tynysh. Bólmelerdi aralap peshke ot jaǵyp júrgen baǵbannyń aıaq tyqyrynan, pesh kómeıinen shyqqan otynnyń sytyrynan basqa dybys joq. Alda ýsadbanyń uzaqty kúnge sozylatyn mylqaý tynyshtyǵy. Asyqpaı kıinesiń, baqty aralap, umyt qalǵan sup-sýyq almany taýyp alasyń, bir qyzyǵy, sol alma basqasynan múldem erekshe, tym tátti sııaqty kórinedi. Budan soń qolyńa kitap alasyń - atamyzdan qalǵan, qalyń bylǵary tysty, alǵashqy betinde altyn juldyz japsyrǵan eski kitaptar. Shirkeý dápteri sekildi sarǵaıyp, qýrap ketken paraqtarynyń ıisi de ǵajap. Qyshqyltym, kóne ıismaıynyń kók tatyǵan jaǵymdy óńezin eske salady... Ár paraqtyń shetine qus qaýyrsynymen mánerlep turyp jazyp ketken eskertpeleri de este qalady: «kóne men búgingi fılosoftardyń oı-sanasyna laıyq, aqyl men sezimniń ǵajaıyp kórinisi» degen jazý ashyp jibergende alǵashqy betten kózge túsedi. Amalsyz kitapty oqýǵa kirisesiń. Mynaý - Dvorıanın-fılosof», allegorııa, osydan júz jyl buryn áldebir sansyz ordenniń ıesi «qoǵamdyq oı-sana» deıtuǵyn baspahanada bastyryp shyǵarǵan eken, áńgime tórkini - kezinde «dvorıanın fılosof ýaqyty men aqyl-oıyn qıyp, adam sanasynyń bıiginen aýlasynda otyryp dúnıeniń bolashaq josparyn jasamaq bolypty». Budan soń «Volter myrzanyń satıralyq, fılosofııalyq shyǵarmalaryna» tap bolasyń da aýdarmanyń tamasha ásemdigine qaıran qalasyń: «Qurmetti meniń patshalarym! Erazm alty ondyq ǵasyrda aqymaqtyqqa madaq jazǵan eken (máneri men tynys belgileri qaz-qalpynda); sizder maǵan endi aqyldy kókke kóter dep buıyrasyzdar...». Sodan Ekaterına zamanynyń eskisinen romantıkalyq dáýirge, almanahtarǵa, sentımentaldi-kópirme, qalyń romandarǵa jetesiń... Osy kezde kókek saǵat ishinen yrshyp shyǵyp, jelkeńde turyp alyp mazaqtap, ıen úıdi basyna kóteredi. Ári beriden soń júregińdi bildirmeı saǵynyshty bir muń jaılaı bastaıdy...
Mynaý «Aleksıstiń qupııasy», al mynaý «Vıktor, álde ormandaǵy sábı»: «Tún ortasy! Áýlıedeı tynyshtyq kúndizgi aıqaı-shý men turǵyndardyń daraqy ánderin túrip shyqty. Uıqy bizdiń jartyshyrymyzdyń betine óziniń qaraquryq qanatyn jaıdy; bul endi onyń betinen tas túnek pen armandy sypyryp tastaıdy... Arman... Sorlynyń qasiretin qaıta-qaıta qozǵaǵany bolmasa odan ne daýa!». Kóz aldyńnan kóneniń tátti sózderi kólbeńdep ótedi: jartastar men qalyń orman, surǵylt aı, jalǵyzdyq, eles pen albasty, roza men lılııa, «alapes pen delqulynyń beıbastaqtyǵy», Lıýdmıla men Aleınanyń úlbiregen qoldary... Al mynaý Jýkovskııdiń, Batıýshkovtyń, lıseıst Pýshkınniń attary jazylǵan jýrnaldar. Saǵynyshpen ájeń esińe túsedi, klavıkordta oınaǵan polonezin, egilip otyryp «Evgenıı Onegınnen» úzindi oqıtynyn eske alasyń. Kóne, armandaı saǵynyshty ómir kóz aldyńa keledi... Bir kezde dvorıan ýsadbalarynda kórikti qyzdar men áıelder ómir súrgen eken. Solardyń portretteri qabyrǵadan maǵan qarap tur, shashtaryn baıaǵysha túıgen ádemi arıstokrat bastar qıyla qarap, uzyn kirpikterin mólıgen muńdy kózderine túsirip jibergen...
IV
Pomeshıkterdiń ýsadbasynan anton almasynyń ıisi kóship ketken. Bári de keshe ǵana edi, al maǵan tutas bir ǵasyr ótkendeı kórinedi. Vyselkanyń qarttary da joq, Anna Gerasımovna da dúnıe salǵan, Arsenıı Semenych ózin-ózi atyp tastady... Ultaraqtaı jer ıeleriniń zamany týdy, biraq bular da kedeılenip, joqshylyqqa ushyraýda. Degenmen sol ultaraqtaı jerge tabynǵan joqshylyq ómirdiń baryna da shúkir.
Mine, men taǵy da qara kúzde ózimdi derevnıadan kóremin. Kún bulyńǵyr, aspan bultty. Erteńgisin atqa minip, myltyǵymdy asynamyn da jalǵyz ıt ertip qyrǵa shyǵamyn. Jel myltyqtyń aýzyn ulytyp, keıde qar qylaýlatyp betten osady. Kúni boıy men dalany sharlaımyn... Ári ash, ári ábden sharshap ymyrt úıirile ýsadbaǵa qaıtamyn, Vyselkanyń shamy kóringennen-aq tútin ıisi tanaýyńdy qytyqtap, kóńiliń kóterilip, janyń jadyrap sala beredi. Esimde, bizdiń úı osy mezgilde «ymyrttap», sham jaqpastan qarakóleńkede áńgime qurýdy unatatyn edi. Kirip kelgende ishki ekinshi terezelerdi salyp qoıǵanyn kóremin de qysqy typ-tynysh jaıbaraqat tirshilikti saǵynǵandaı bolamyn. Jalshylar lashyǵynda qyzmetshi peshke ot jaǵyp jatady, al men bala kezimdegideı qystyń yzǵary tepken sabanǵa júrelep otyra ketemin de birde jalyndaǵan pesh kómeıine, birde terezeden qaraýytyp, muń shaqyryp ymyrt basyp bara jatqan tysqa qaraımyn. Odan kópshilik bólmesine baramyn: qyzdar dóket pyshaqtary jarqyldap kapýsta týrap jatady, men pyshaqtyń tarsyly men muńǵa toly derevnıanyń tamasha ánin tyńdap otyramyn. Keıde kórshimiz, shaǵyn jer ıesi keledi de meni biraz ýaqytqa ertip ketedi... Shaǵyn da bolsa onyń óz raqaty jetip jatyr.
Shaǵyn sharýanyń ıesi erte turady. Kúshene kerilip tósekten turady da arzan temekiden, bolmasa jaı mahorkadan shylym oraıdy. Qarashanyń erteńgilik bozǵylt sáýlesinen jalańash kabınet alakeýim tartyp, kereýet basyndaǵy túlkiniń qula terisin, sharovar, kesteli qısyq jaǵaly kóılek kıgen qapsaǵaı deneli qojaıyndy ilip-qashyp turady da aınadan onyń qypshaqqa jaqyn ajaryn ańǵarasyń. Alakeýim, jyp-jyly úıde tas kereń tynyshtyq. Esik syrtyndaǵy dálizden osy úıdi qyz kezinen panalaǵan kári aspazshynyń qoryly estiledi. Sony bile tura qojaıyn:
- Lýkerıa! Samaýyr! - dep bólmeni jańǵyrta aıqaı salady.
Sodan soń etigin kıip, beldemshesin ıyǵyna arta salady da kóıleginiń óńirin túımelemesten baspaldaqqa shyǵady. Esigi bekitýli seńkeden ıttiń ıisi múńkıdi; erine kerilip, qyńsylaı esinep, ezýlerin kere sozǵan tazylar ıesin qorshaı bastaıdy.
- Jat! - dep jaı ǵana zekigen bolady da qojaıyn baqty kesip qoımaǵa qaraı betteıdi.
Tańǵy shytqyl aýany, túnimen búrisip, tońyp turǵan baqtyń yzǵaryn kókiregin kere jutyp, jarmysy otalyp qalǵan qaıyńdy toǵaıdyń túbindegi qaraıyp ketken qý japyraqtardy bytyrlata keship barady. Bulyńǵyr alasa aspannyń astynan shatyr jıeginde uıyqtap otyrǵan kepterlerdiń úrpıgen nobaıy kórinedi... Ańǵa shyǵý úshin taptyrmaıtyn kún. Alleıanyń ortasynda qojaıyn biraz aıaldap, kúzgi dalaǵa, buzaýlar jaıylyp júrgen kúzdik bıdaıdyń kók alqabyna uzaq qaraıdy. Qumaıdyń eki qanshyǵy qyńsylap onyń etigin aımalap júr, al Zalıvaı baqtyń syrtyna shyǵyp ketken: tikendi butalardan sekirip, ańshyny túz dalasyna shaqyratyn sekildi. Biraq qumaımen qazir ne bitiresiń? Ań qazir jazyqta, súrleý men jymda, ormanǵa jolamaıdy, óıtkeni japyraqtyń syldyrynan úrkedi... Shirkin, tazy bolar ma edi!
Qyrmanda astyq soǵý bastalǵan. Molotılkanyń barabany jaı ǵana gýildep tur. Qomyt-saımandy kerile tartyp, qı sheńberin shyr aınalyp attar júr. Sheńberdiń ortasynda, oryndyq ústinde aınalyp otyrǵan aıdaýshy aıqaılap qoıyp, únemi kózi tańýly uıqyly-oıaý shaban boz kerikti bıshikpen shyqpyrta beredi.
- Qyzdar, áı qyzdar, tezdetińder! - dep kenep kóılek kıgen baý laqtyrýshy shyryldap tur.
- Qudaı ońdasyn! - dep jigit alǵashqy baýdy barabannyń kómeıine atyp jiberdi, baý syqyrlap, bytyrlap byt-shyty shyǵady da shańy aspanǵa biraq burq etedi. Barabannyń gújili burynǵydan kúsheıe túsedi de jumys qyzyp, keshikpeı tarsyl-kúrsil bir-birimen ulasyp, dán soǵýdyń qulaqqa jaǵymdy gýiline aınalady. Qojaıyn qyrman aýzynda qyzyldy-jasyldy oramaldardyń qara kóleńkedegi jelbirin, sabandy qapsyryp, tyrmaýysh ustaǵan qoldardyń qımylyn baqylap, barabannyń gýilimen jarysqan at aıdaýshynyń ysqyryǵy men aıqaıyna rıza bolyp turǵany. Topan bultsha býdaqtap qaqpadan burqyraıdy. Esik kózinde tapjylmaı turǵan qojaıynnyń ústi-basyn shań tutqan. Jıi-jıi dalaǵa kóz tastap qoıady... Keshikpeı dala da boz tartar, keshikpeı ony da bozqyraý basar...
Bozqyraý qardyń basy. Tazy joq, qarashada ańǵa shyǵar amal da joq; biraq qys kelisimen qumaımen de «jumys» bastalady. Sonda taǵy da baıaǵydaı shaǵyn baılar bir-birin taýyp, taǵy da sońǵy tıyn-tebenderin qaǵyp-silkip ishis bastalady, kúni boıy qarly túzde qańǵyrýmen kún óltiredi. Al keshkisin qaıdaǵy bir túkpirdegi hýtordyń flıgelinde qysqy túnniń shymyldyǵyn tesip ot jyltyraıdy. Sol qýyqtaı tar flıgelde temekiniń tútini qalyqtap, balaýyz shyraq syǵyraıyp, gıtaranyń shekteri kúıge keledi...
Ymyrtta jyndanǵan jel bebeý qaqty,
Qaqpamnyń jýsap turǵan aýzyn ashty —
dep, áldekim qońyr daýyspen bastaıdy. Basqalary bet-betimen jamyrap, montany ázildesken bolyp muńdy daýyspen qostaıdy:
Qaqpamnyń jýsap turǵan aýzyn ashty,
Aq qarmen saırap jatqan joldy basty...
