Tý qulamaı, qaıta jelbiregen kún

«Egemendi el bolýdyń júgi de jeńil bolmaıdy. Endigi jerde qalaı ómir súretinimiz qalaı eńbek etetinimizge baılanysty. Dáýletti turmys qurýdyń jumysty jaqsy isteýden basqa joly joq...».

(N.NAZARBAEVTYŃ 1991 jylǵy 10 jeltoqsan kúngi Ant berý sátindegi sózinen)

Qandaı jumsaq erkindiktiń samaly, Keýdelerge birlik otyn jaǵady. Emin-erkin tórt túligiń jaılaýda, Bulaq qyrda emin-erkin aǵady... Shirkin-aı! Erkindiktiń Samaly betińe jup-jumsaq tıedi. Aımalap ótedi. Tynysyń keńeıip, keýdeńdi kere dem alasyń. Án salyp, kúı shertip, jyr arnaǵyń, bı bılegiń keledi. Aspanǵa samǵaýdy ańsaısyń. Bul Erkindik Samaly (bas árippen jazylatyn) bizdiń betimizdi qashan jelpip edi? Bilem... Esimnen ketpeıdi... Áli kúnge deıin kóz aldymda... 1991 jyldyń 10 jeltoqsany bolatyn... Bul kúni Almaty qalasyndaǵy Respýblıka saraıynda Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi sessııasynyń saltanatty májilisi ótti. Onda birinshi jeltoqsanda búkil halyq saılaǵan Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursul­tan Ábishuly Nazarbaev depýtattar men Úkimet músheleri jáne ár oblystan kelgen ókil­der al­dynda Ant qabyldady. Osy tarıhı jıynǵa qatysýǵa Mańǵys­taý oblysyndaǵy Beıneý aýdan­dyq «Raýan» gazetiniń qarapaıym redaktory meniń de ob­lystaǵy BAQ jýrnalısteri atynan shaqyryl­ǵa­nymd­y estigende qýanyshymda shek bolmaǵan. El ómi­rinde altyn árippen jazylatyn mundaı rásimge qatysý baqytyna ıe bolý árkimniń mańdaıyna jazyla bermeıdi. 9 jeltoqsanda bir top delegat Almatyǵa ush­paq bolyp, Aqtaý áýe­jaıynda turmyz. Alyp ush­qan kóńildi kenet sý sepkendeı basyp tastaǵan habar keldi. Álgi biz ushatyn reıs janar­maı joq­tyqtan Almatydan Aq­taýǵa ushpaı qalypty. Mássaǵan... kúndelikti qarapaıym reıs bolsa bir jón. Táýelsiz Qazaq eliniń Tuńǵysh Pre­zı­dentiniń Antyn alýǵa bara jat­qan bildeı bir ólkeniń ókilderin ákelmek ushaqty astanadan ushyrmaı tastaýdy qaı saqqa da júgirtip, alyp-qashpa áńgimeler jelisine aınaldyrýǵa bolatyn edi. Bul jerde bizderdi bastap bara jatqan jetek­shimiz – Mańǵystaý oblys­tyq keńesi tóraǵasynyń oryn­basary Dúısembi Áripov sabyrlylyqpen «bulaı bolýy tıis emes, astanaǵa ushýdyń bar múm­kin­­digin qarastyramyz», dep kóńilimizdi jubat­ty. Habar­dy kútýge týra keldi. Qaı taraptan bol­sa da Al­ma­tyǵa baǵyt alatyn ózge reıs joq edi. Jetekshimiz oblystaǵy aeroflotty basqara­tyn adamdy izdese taptyrmapty, sóıtip, Almaty­nyń áýejaıyna bir-aq shyǵyp mán-jaıdy tú­sin­­diripti. Sonymen uzyn sózdiń qysqasy, Sochı-Atyraý-Jambyl-Almaty marshrýtymen usha­tyn ushaqty Atyraý emes, Aqtaýǵa burǵyzyp­ty. «Qyr­syqqanda qymyran irıdi» degendeı, álgi ushaq­­tyń salonynda bárimiz túgel sııatyn oryn bol­maı shyǵypty. Bizden tórt adam qalýy kerek bol­dy. Bul jerde de álgi jetekshimiz máı­móń­ke­le­­meı, birden ob­lystyń da óz aldyna ter­rı­torııa­­­lyq-ákimshilik eke­nin, bul adamdardyń jaı sapar­men emes, respýb­lı­ka ómirindegi saıası máni zor jıynǵa ketip bara jat­qanyn, sondyq­tan da esh­kim­­niń de qalýyna bolmaıtynyn áýe­jaı qyz­met­­keri­ne túsindirip, eger másele sheshil­meı­tin­deı jaǵ­­daı­­da ózin ekıpaj komandırine jolyqtyrýdy ótindi. Osy jerde bizben birge Aqtaý qala­lyq keńesi­niń ári tóraǵasy, ári qalalyq partııa komıteti­niń birinshi hatshysy N.Baev ta ushqaly tur edi. О́ki­nishke qaraı, ol qala basshysy retinde she­shim­dilik tanyta almady, onyń esesine «aeroport­tyń óz zańy bar, olarǵa ákim­shi­lik júrgize almaımyn» degen­deı syńaı tanytty. Eger, olaı bolǵan jaǵ­daıda qalýy tıis tórt adamnyń biri men bolatynym sózsiz edi, sebebi, laýazymy eń kishisi menmin jáne bir kitaphanashy bolatyn. Ne kerek, Dúısembi aǵanyń tabandylyǵy arqasynda bárimiz de álgi ushaqqa syıyp kettik. Joǵarǵy Keńestiń saltanatty máji­lisi tús qaıta, saǵat 15.00-de Res­pýb­lıka Saraıynda ótedi eken. «Qazaq­stan» qonaqúıiniń dál janyn­da. Burynǵy «Qazaqstan» meıramhanasyn koreıa­lyq­tar jalǵa alypty. Koreılerdiń ulttyq taǵamdary ǵana daıar­lanady eken. Biz arnaıy talon boıynsha osy meıramhanadan tamaq­­ta­natyn boldyq. Iilip-búgilip turǵan daıashy jas qyzdar men jigitter. Kelýshilerge qyzmet etý­diń adam tań­ǵa­larlyq úlgisi bar. Ári tamaǵy da dám­­di bolyp kórindi. Bul bolashaqta Qazaq­stanǵa áke­lin­bek ınvestısııanyń alǵashqy qarlyǵashy ispetti edi... Saltanatty májilistiń de mezgili jaqyndady. Ataqty saraıǵa adamdar legi aǵylýda. Saraı al­dyn­da uly Abaıdyń alyp eskertkishi tur. Ja­nyn­­da top-tobymen sýretke túsýshiler. Biz de sýretke tústik. Abaı atanyń eskertkishi janyna toqtaǵan mashına ishinen bir top adam aq sarybas qoshqardy túsirip jatty. «Anaý – Prezıdent Ant berip jatqan kezde qudaı jolyna shalynatyn qurbandyq», dedi áldekim. Joǵarǵy Keńestiń saltanatty sessııasy da ashyldy. Ýh, bul kúnge de jettik-aý. Keıin osy máji­lis­ten bergen reportajynda «Egemen Qazaqstan» bylaı dep jazdy: «Qazaqstan Res­pýb­­lı­kasy Joǵarǵy Keńesiniń bul má­jilisin kórgen de armanda, kór­megen de armanda. Bul kúnge jetken de bar, jetpegen de bar. Aq kıizge otyr­ǵyzyp, han kóterý halqymyzdyń sana­synda qalǵanmen, kózden bul-bul ushyp edi. Mine, óshkenimiz jandy, ólgenimiz tirildi. Qazaqstannyń jarqyn kúnin armandap ótken, sol úshin kúresken myń-myńdaǵan aıtýly azamattardyń, júzdegen qaırat­kerlerdiń kókeıindegisi oryndaldy». Tóraǵalyq etýshi Prezıdent Nursultan Nazar­baev­ty óziniń qur­metti ornyna otyrýǵa shaqyr­dy. Búkil zal tik turyp, qol soǵyp qarsy aldy. Prezıdent Respýblıka Kons­tı­týsııasyna jáne Egemendik týraly Deklarasııaǵa qolyn qoıyp turyp, halyq aldynda saltanatty túrde Ant berdi. Prezıdent óz ornyna baryp, sahna ashylyp, orkestr Respýblıka gımnin oryndady. Bul óz gımnimizdiń derbes tuńǵysh oınalýy edi, buryn eń aldymen KSRO gımni oınalatyn. Orkestr gımn oınap bolǵan soń, torǵyn sahna jaımen ysy­­rylyp, jabylyp kele jatty. Sahna áýeli jo­ǵa­ry­da ilýli turǵan Respýblıka týyn qaqty. Árı­ne, bul eshkim kútpegen oqys, keleńsizdeý oqı­ǵa. Tý otyrǵan Prezıdenttiń ústine qaraı qısa­ıyp qulap kele jatty. Osy sátte Nur-Aǵa asa ser­gek, shapshańdyqpen týdy qulatpaı ustap qalyp, óz tuǵy­ryna túzetip qoıdy. Sóıtip, Tý qulamaı qaldy. «Egemen Qazaqstan» gazeti óziniń 11 jeltoqsan kúngi №284 sanynda osy kórinisti bylaı tujyrymdady: «El ómirinde tosyn oqıǵalar bolyp jatatyny sııaqty, bul jıynda da kútpegen oqıǵa boldy. Respýblıka gımni oınaǵannan keıin, sahna jabyla bergende, shymyldyq Qazaqstan týyn qaǵyp, Tý qısaıa berdi. Biraq Qazaqstan týy qulamady. Ony Prezıdent Nursultan Nazarbaev qulatpaı ustap qaldy. Alǵashqyda «oıpyr­maı» degizgen osy oqys sátten biz úlken nyshan baıqadyq. Nursultan Nazarbaevtyń eshqashan da, eshqandaı sátte de Qazaqstan Týyn qısaıtpaıtynyna kámil sendik». Iá, saltanatty májiliske qatysý­shylar­dyń báriniń de kókeıinde «Týdy qulatpaı ustap qaldy, Nursultan eshýaqytta da qazaq Týyn qısaıtpaıdy, Qazaq eli ósip-órkendep, tarıh sahnasynda óziniń eleýli ornyn alýy tıis», degen oı-pikir, berik senim ketti. Saltanatta alǵashqy quttyqtaý sózdi jazýshy, Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń ult saıasaty, mádenıetti jáne tildi damytý komı­tetiniń tóraǵasy Ábish Kekilbaev alyp: «...Oıda­ǵy­myz boldy. Ortamyz toldy. Tóbedegi keldi. Tóreleskende de renjıtin retimiz joq. Tek uzaǵynan súıindirgeı. Aq jol­dyń aldyndamyz. Úlken tilektiń ústindemiz... Biz shyn máninde óz tarı­hy­myzdyń juldyzdy sátin bastan keship otyrmyz...», dep tebirengen. Sahnaǵa shyqqan bir top aqsaqaldar – toqsannan asqan halyq aqyny Shákir Ábenov Prezıdentke óleńmen aq batasyn bergen... Halyq jazýshylary D.Snegın, H.Erǵalıev, KSRO halyq ártisi Q.Qojamııarov, t.b. Nursultan Ábishulyna zerli shapan jaýyp, basyna kıetin tymaq pen beline býa­tyn kemer beldikti tabys etti. Osy tusta bir aıta keter jaı – Tuńǵysh Prezıdentimizdiń tuńǵysh ant berý sátindegi ıyǵyna qazaqy dástúr boıynsha tuńǵysh jabylǵan shapandy arnaıy tikken mańǵystaýlyq tiginshi Taıjan Dosanov bolatyn. Qazir Almaty qalasyndaǵy Ulttyq mýzeıde saqtaýly turǵan bul shapannyń aty «Taýteke». «...Nursultan, el syılasyn esimińdi, Bir aıtqyn jaltaqtaýsyz sheshimińdi. Halyq úshin qabyrǵańdy qaıystyr da, Bola ber parasatty, keshirimdi. Halqyńnan altyn alma, alǵysyn al, Tilegi barsha jurttyń osy kúngi...», degen abyz aqynnyń sol batasy qabyl bolyp, aına-qate­siz kelgen... Eger alǵa attap ketip, búgini­miz­di aı­tar bolsaq, sımvolyn BARYS etken táýelsiz QAZAQSTAN álemdegi eńseli elý eldiń qatary­nan oryn alyp, endi otyz eldiń ortasynan kórinýge umtylýda. Prezıdent óz sózinde halqyna arnap bylaı degeni áli esimizde: «...Aldy­myzda qıyn-qystaý kúnder, bıik belder, aıbyndy mindetter tur. Onyń údesinen shyǵý úshin eń aldymen BIRLIK, YNTYMAQ kerek. Tili bólek bolsa da tilegi bir, úmiti bir, til tabysyp ejelden kele jatqan irgeles eldermen tatýlyq kerek... », deı kelip: «Egemen el bolýdyń júgi de jeńil bolmaıdy. Endigi jerde qalaı ómir súretinimiz qalaı eńbek etetinimizge baılanysty. Dáýletti turmys qurýdyń jumysty jaqsy isteýden basqa joly joq...», dep búkil qazaqstandyqtardy adal eńbek etýge shaqyrǵan. Iá, Qazaqstannyń juldyzdy saǵaty soqty. «О́z erkimen ózgege bodan bolǵan elden asqan sorly joq», degen eken Seneka ǵulama. Dál aıtqan. Al biz 70 jyl boıy Reseıge óz erkimizben qosyldyq, bodan boldyq, rahatqa jettik dep bórkimizdi aspanǵa atyp, maqtanyp keldik emes pe? Endi osy sorlylyqtan arylatyn, óz betimizben kún keshetin mezgil jetti. Meıli, mem­le­ketimizdiń qaz basqan kezeńi bolsyn, bir súrinip, bir turarmyz, biraq ýaqyt tóreshi er jetkizedi ǵoı. Meıli, bul kezeń atyp kele jatqan tańymyzdyń raýany bolsyn, shyǵyp kele jatqan kún báribir tań atyryp, sáskesin, shańqaı túsin alǵa tosady emes pe? Demek, biz – bolashaǵy bar halyqpyz. Etnostar tarıhyn zertteýshi ǵalym­dardyń pikirin keltire otyryp, daryndy aqyn dosym Keńshilik Myrzabekov: «Ár halyqtyń tarıh sahnasyna shyǵatyn óz kezeńi bolady, myń jyldyq merzim ishinde álgi halyq eń sharyqtaý bıigine shyǵyp, qaıtadan quldyrap, ózinen tómendegi halyqtar qataryna túsedi de, ekinshi biri bıikke kóteriledi. Qazaqtyń bolashaǵy alda, óıtkeni, bizdiń memleketimizge – 500-aq jyl, al alda áli 500 jyldyq jol jatyr ǵoı», deıtin. Sol kúni dáýirleý jolyna bastar kóregen kósemimizdi biz taǵyna otyrǵyzyp qaıtqanbyz. Toqsandaǵy abyz aqynnyń aq batasy qabyl bolyp, Uly Dala eli búkil álemdi ózine qaratty. Kúni keshe BUU minberinen qazaq tili sańq etip, adamzat bolashaǵyna qatysty kúrdeli máselelerdi batyl kóterdi. Máńgiliktiń kókjıegine bet alǵan kerýen ketip barady. Ol – Qazaqstan atty talaı azap pen tozaqty bastan keshirgen kónbis halyqtyń, sol azap pen tozaqqa moıymaǵan, rýhyn árkez bıik ustaǵan halyqtyń kósh-kerýeni. О́tken myńjyldyq, Bizge ne berdi? Talaı qynjyldyq, Talaı kógerdik. Qazaqtyń jel esip aıdary, Batyry, baǵylany, bıleri, baılary. Tý ustap jadyrap, sút beti qaımaǵy, Uly Dalany erkin jaılady. «Súıem dep sulý qyz, Ishem dep qymyz». (Bilemiz bulardyń qyzyqty býyn biz), Jelige qulyn baılady. Ul týsa kelini, kókpar sap toılady, Qaıtadan jelbirep kók bóri baıraǵy. Sóıtip, biz ár jaqtan jıylyp, Ortada bir kólge bulaq bop quıylyp. Aqboz at shalynyp, aq kıiz oranyp, Allaǵa syıynyp, Ult bolyp uıydyq. Aı turdy tóbede kúlimdep qıylyp. Sonan soń... Biz talaı sónip qala jazdadyq, Biraq... qaıta mazdadyq. О́zgege bodan bop kónip qala jazdadyq, Biraq... úmitten kóz jazbadyq. Julqystyq, Qyrqystyq, Qastastyq, Dostastyq, Talastyq, Jarastyq. Qol sozyp ǵasyrdan ǵasyrǵa Áıteýir ári astyq. Sóıtip, ótken myń jyldyń jartysy, Biz úshin О́mir men О́lim tartysy Bolypty. Men sony uqtym. Sońynda tolystym, tolyqtym, Buǵaýdan bosanyp, Qaıta jasaryp, Baqpen, Baqytpen jolyqtym. Mine, endi Úshinshi myńjyldyq kelip tur. Tógem dep Qazaqqa kórik-nur. Eı, Alla! Qadyr tún ózińnen tilerim: Kelinder qursaǵyn bos qylmaı, Barystyń etine jerik qyl. Bolady bul ǵasyr, Endi órleý, órkendeý, О́mirdi kórkemdeý. Atanyp Alashtyń arysy – AZIIа BARYSY. Qazaǵym gúldeıdi, Gúrleıdi Erteńder...  Aıtýar О́TEGENOV, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi AQTAÝ