(Shejire-ańyz, jyr-tolǵaý)
Seıilip, serpilgendeı tańda munar,
Kóneniń kózi ashylsa, jan jadyrar.
Halyqtyń qansha munda armany bar,
Tarıhtyń qansha munda salmaǵy bar?!
Máńgilik nur bop tunyp, áýelep tur,
Áz baba, áýlıe ana, ardaq uldar.
O, meniń nur tunyp tur keýdemde de,
Sezimniń gúlin shasham el men jerge!
Arýaǵyn babalardyń medet qyldym,
Jyr etip, zamandardy órgen kezde.
Sanada saqtalǵan syr ózgermeıdi,
Teńizdeı týlap tarıh, ózgergende.
Shet qalmas shejirede qalǵan ańyz,
Sondyqtan, solardy biz qarmanamyz.
Qazaqtyq qasıetti qaster tutyp,
Tabynyp, tańdaı qaǵyp tań qalamyz.
Tozbaıtyn tulparlardyń tuıaǵy bop,
Jolyna babalardyń jalǵanamyz.
Jalǵanyp, jar salamyz bolashaqqa,
Boıda bar batyrlyq ta, parasat ta,
Kesheden kelgen kemel aqyl-oımen
El men jurt keneledi mol ataqqa.
Danqy ólmes danalardyń orny bólek,
Kóz jumyp, «kónergen» dep sanasaq ta.
Baıtaǵy – baba yrysy bar adamnyń,
Arýaqty umytqandy qamalar muń.
Áspetter, ásirese, dana rýhyn
Eshqashan esten ketpes analardyń.
Ananyń aq júregi Kún sııaqty,
Ol jáne jany ómirdiń, janary ardyń!
Qazaqta analar kóp dara týǵan,
Bir Táńir pármenimen jaratylǵan.
Oılaýmen eldiń muńyn, jerdiń qunyn,
Tolǵanyp, kirpik ilmeı tań atyrǵan.
Solardyń biri – áýlıe Muryn ana,
Yrys-baq arylmaǵan sabasynan!
* * *
Naımanda Qarakereı – qabyrǵaly,
Maqtanysh, marapaty – nar uldary.
Jalǵasy – shóberesi Baıys batyr,
Eshqashan júrgen joldan jańylmady.
Uly júz Báıdibekpen quda boldy ol,
Matasyp jatý úshin tamyrlary.
Baıystyń Qudaı bergen bes uly bar,
Bes uldyń mańdaıynyń nesibi bar.
Sarymyrza, Aqymbet pen Syban, Qyrjy,
Baıjigit – eń kenjesi, sesi – bular.
«Bes Baıys» dep ataıdy bul beseýin,
Aldynan jan shyqpaǵan tósin urar.
Baıysqa aǵaıyn – jurt quraq ushqan,
Kúndiz-tún kóp oılandy bul arystan –
Úısinde ózine teń Báıdibek bı,
Qol sozyp, habarlasyp júr alystan.
Qaıtedi quda tússe bir qyzyna,
Bar deısiń ne jaqyndyq qudalyqtan?!
Baıystyń úlken uly – Sarymyrza,
Batpaǵan basy sorǵa, jany – muńǵa.
Osy ulyn úılendirmek boldy Baıys,
Shydamaı uzaq kútip sarylýǵa.
Kóp ótpeı Báıdibekpen qudalasty,
Qasterli Qarataýdyń baýyrynda...
Kósemi búkil úısin er Báıdibek,
Basynan baǵy taımaı, samǵady údep.
Basqaryp baıtaq eldi, baısyn jerdi,
Oılaǵan oryndaldy armany kóp.
Dáýletti, sáýletti de Qudaı berdi,
Jylqysy shurqyraǵan – kil qarakók.
Jan tartty jaqyn bitken, bóten bitken,
Ǵumyry bir tanbady kósemdikten.
Ol ardaq búkil úısin balasyna,
Ol aýlaq báseńdikten, eserlikten.
Batyrlyq, bıligi de jurtqa aıan bop,
Dushpany dabysynan qater kútken.
Báıdibek jan men malǵa mol jaryǵan,
Qoldaǵan Qydyr baba oń jaǵynan.
Úsh áıel alǵan eken haq jolymen,
Úmitin ústem qoıyp mal-janynan.
Birinshi alǵan jary – Sary báıbishe,
Sary úısin sodan tarap, ońǵarylǵan.
Ekinshi áıeli onyń – Zerip ana,
Tabynǵan árbir kúnge, tańyna da.
Uldary – shapyrashty, oshaqty, ysty,
Joldary oń bastaǵan qazynaǵa.
Úsh uly úsh taǵan bop Uly úısinge,
Laýlaǵan kúnnen-kúnge baǵy jana.
Úshinshi – ol Domalaq ana degen,
Pir tutyp, alty alashtyń bári elegen.
Bul ana kókten túsken perishtedeı –
Dúr nuryn qanatynan sebelegen.
Anadan alban, sýan, dýlat tarap,
Jyr bolǵan ne bir ańyz, ne bir óleń.
Eki qyz bul anadan týǵan edi.
Eki nur – áýlıeniń nur dánegi.
Júzeı men Qyzaı degen esimderi,
Qos qyzdyń elden bólek syr, máneri.
Ǵashyq bop ekeýine kúıip-janyp,
Bolypty baǵlandar tym dámeli.
Qos arý Bir Táńirge syıynypty,
Dúnıeniń syryn uqty, kúıin uqty.
Elinen uzatylyp ekeýi de,
Dám jazyp naımandarǵa buıyrypty.
Batyr men baı, baǵlan dáme kútken,
Sap bolyp, sodan keıin tıylypty.
Júzeı qyz Sarymyrzaǵa uzatyldy,
Jubaılar bolashaqqa qulash urdy.
Baıystyń batyr uly shadyman bop,
Moınyna monshaqtaı bop kún asyldy.
Júzeı qyz kelin bolyp túse salyp,
Ataǵyn el men jurttyń shyn asyrdy!
* * *
Myna bir qarańyzshy ǵajaıypty –
Sol kezde jaý da, jut ta azaıypty.
Inisi Qarakereı Mataı myrza,
Baılyǵy lyqsyp tolyp, molaıypty.
Balasy Quttybolat eren shyǵyp,
Ataǵy ný naımanda zoraıypty.
Uly da er jetipti Shaǵyr degen,
Bozbala el-jurtynyń qamyn jegen.
Qoly ashyq, jomart bolyp bala jastan,
Deıdi eken: «Dostaryma bárin berem!».
Qıylǵan qyzdarǵa da moıyn burmaı,
Oılanyp kóp júripti sabyrmenen.
Sarymyrza qaıyn jurtqa barǵanda uryn,
Birge bop, shyn tanytty zańǵarlyǵyn.
Qyzaıdy kórgen kezde, kózi jaınap,
Laýlatty júreginde janǵan nuryn.
Kúrsindi: «O, Qudaı-aý, bolar ma, – dep –
Qyzaıdy ap, Sarymyrzadaı samǵar kúnim?!».
Bal tatsa, ý tatsa da – tańdaıynan,
Kóz tastap, qudashaǵa án qaıyrǵan.
Qaıtarda názik qolyn ýysyna ap,
Eljirep, súıip ketti mańdaıynan.
Bozbala sodan beri zarly, muńly,
Amalsyz jerdiń alys shalǵaıynan.
Tatsam dep mahabbattyń bal shyrynyn,
Jasady jurtqa yrym ǵyp jaqsylyǵyn.
Bir jyldaı júrip-júrip sabyr saqtap,
Bir kúni Sarymyrzaǵa aıtty muńyn.
Aǵasy maqtan etip bul inisin,
Birine sanaýshy edi shattyǵynyń.
Sarymyrza bul syrdy aıtty jaryna kep,
«Munysy durys pa, álde, qyryn ba?» – dep.
«Baja bop aǵa-inili nemereler,
Júrgenin san kórgenbiz buryn da» – dep.
«Sol kisi shesher bárin, atama aıtqyn»,
Dep Júzeı bir sóz aıtty, tilin tejep.
Aıtqan soń buıymtaıyn balalary,
Baıys bı saqalyn kóp salalady.
«Súıekti tez jańǵyrtqan ábes pe?» dep,
Qarııa qalyń oıǵa qamalady.
«Qudalyq quda ústine qut bolar» dep,
Osy oıyn bekem etip taǵalady...
Bul habar ketti búkil mataıǵa enip,
Jańalyq jurtqa jaqsy atoı berip.
Betke alyp Báıdibekti top jóneldi,
Berilgen aq tileýli bataǵa erip...
Bir aıdaı ótken kezde bul shoǵyr top,
«Súıinshi! Kóndi!» – dedi qaıta kelip.
Osylaı naıman dańqy sharyqtady,
Jarqyrap jana tústi jaryqtary.
Qarataý, Tarbaǵataı qol ustasyp,
Qos qyran kók júzinde qalyqtady.
Eki ret, quda boldy tós túıisip,
Uly úısin, О́r naımanyń alyptary!
Qyzaıdyń dańqy shyqty múlde bólek –
Bı Qyzaı, batyr Qyzaı elden erek.
Soǵysta qol bastaǵan jaýger arý
Jón tapqan qıyn kezde kúrdelirek.
Shaǵyrdan taraǵandar «qyzaımyz» dep,
Atandy «qyzaı eli», Qudaı jebep...
* * *
Mahabbat – bul jalǵannyń bal shyryny,
Júrektiń kúnge umtylǵan tal shybyǵy.
Eki jas shyn uǵyssa, bul dúnıeniń
Bilinbes qıyndyǵy, tarshylyǵy.
Yp-ystyq ottaı júrek laýlap tursa,
Jaýratpas jádigóıdiń salqyn úni.
Júzeı men Sarymyrzany qosty Qudaı,
Bir-birin tez túsindi osqyrynbaı.
Jigitti jaınaǵan kóz jaýlap aldy,
Shyrmady qap-qara shash at qylyndaı.
Aýyldan uzap shyqsa, tez qaıtatyn,
Basy aýyp, basqa jaqqa kóp burylmaı.
El-jurtqa eki jubaı bolǵan ańyz,
(Biz daǵy sol leppenen tolǵanamyz).
Ekeýi erkelesip, kúliskende,
Batasyn berip turǵan, qoldap abyz.
Aı men kún sekildenip kórinipti –
Alýadaı alma bet pen er, dana júz.
Júzeı qyz kelin boldy naq kórikti,
Jaratqan mańdaıyna baq beripti.
Táńirge táýbe qylyp er Sarymyrza,
Kóńili jan-jaryna shat bolypty.
Muryny sál úlkendeý bolǵanan soń,
Júzeıge «Muryn» degen at qoıypty.
Sarymyrza batyr eken alabóten,
Qaljyńǵa jany qumar qazaq eken.
At qoıyp, aıdar taqsa áldekimge,
Jattalyp jurt esinde qalady eken.
Bolǵan soń aýzy ýáli, ony kórgen
Etegin tez-aq jınap alady eken.
Júzeı qyz sóıtip endi Muryn boldy.
О́kpe men renishi bilinbedi.
«Murynnyń ishi qandaı?» dese qýlar,
«Murynsyz bet bolmas» dep kúlimdedi.
Umyt bop birte-birte Júzeı aty,
Osylaı tań qaldyrdy rýly eldi.
Jarasyp keń mańdaıǵa qalam qasy,
Tógilip tirsegine qolań shashy,
Aq bilek, sym saýsaqta jarq-jurq eter
Saf altyn bilezik pen saqınasy.
Zúbarjat alqamenen qabattasar
Áspetti, áshekeıli tumarshasy.
Janary jan eriter qaraǵanda,
Jaman sóz aıtpaıtuǵyn jan adamǵa.
Tógilip turar nury dıdarynan,
Kóńili tap-taza, pák baladan da.
Bulqynyp, julqynǵandar keýde soǵyp,
Jym bolǵan kózin tiktep qadaǵanda.
Qolynan ıne túspes ismer edi,
Kún saıyn úıdiń ishi ireńdeldi.
Jınap ap abysyn men ajyndaryn,
Úıretti toqytýǵa kilemdi endi
Júzeı qyz kelin bolyp túskennen soń,
Kórkeıip, búkil aýyl túleı berdi.
Qarsy alyp turdy Muryn tańdy kileń,
Túndigin túrdi otaýdyń aldymenen.
Sonan soń úlken úıdiń otyn jaǵyp,
Qaraıtyn mańaıyna jan nurymen.
Jer jaıyn, túlik syryn tereń uǵyp,
Tustaryn túıip alar mándi degen.
Oınaǵan at ústinde on jasynan,
Tentekteý boldy asyrmas sóz basynan.
Entelep, bul minbegen at qalmady,
Eliniń júırik pen jorǵasynan.
Jesirge qyzyndaı bop jaqyn baryp,
Jetimniń qorqýshy edi kóz jasynan.
Áli de at ústinde salar áni,
Kóp keshti kók jaılaýdy samalaly.
Ilesip Sarymyrzaǵa birneshe ret,
Qystaý men kúzeýdi de aralady.
Bul eldiń bar mekenin túgel kórip,
Shóp túrin, qonys mánin saralady.
Sarymyrza tań qalady bul isine,
Tym shuǵyl, óte jyldam júrisi de.
Jer jaıyn bilip alyp, ár aýyldy
Kóshirip, qondyrýǵa kirisýde.
Munysy Sarymyrzaǵa jaqsy boldy –
Bul iske aralasyp jumysy ne?!
Bolǵan soń oıy tereń, sózi nárli,
Kelinshek tań qaldyrdy kózi bardy.
Barlyǵyn basqaratyn Baıys bı de
Ár nege bas aýyrtpas bolyp aldy.
Osylaı jyljyp-jyljyp jyldar ótip,
Yrǵalǵan yrys-baqtyń joly uzardy.
El úshin tapty týra, naǵyz joldy,
Talpyndy, talaptandy, taǵy izdendi.
Jasasyp Qytaımenen saýda-sattyq,
Bal, shyryn baq ústine tamyzdy endi.
Ár basqan qadamynan gúl alaýlap,
Qazaqqa jalpaq jatqan ańyz boldy.
Bı Baıys jetpis asyp ótti ómirden,
Aq ólim kelip jetti Kók Táńirden.
«Naımannyń nary qaıtty dúnıeden!» dep,
Kóz jasy kól bop jurttyń kóp tógilgen.
Bes uly bes jetimdeı jer shuqydy,
Beseýi bes aýyl bop óskenimen...
Sarymyrza jer ortasy jasqa jetti,
Kúılerin bebeýletti, tókpeletti.
Jasynan batyrlyqpen aty shyǵyp,
Qas jaýyn qarsy kelgen taptap ótti.
Janda joq jomarttyǵyn jurty súıip,
Naımanda «shúlen» degen dańqqa jetti.
Báıbishe qasabaly uly dana –
Atandy Muryn endi Muryn ana!
Tilegin Táńir qoldap, arýaq jebep,
Malyndy shapaǵat pen shuǵylaǵa.
Qormaly, uıytqysy búkil eldiń
Shyqty endi áýlıelik shyńyna da!
Táńiri syıǵa tartyp úsh ul berdi,
Jol tartty bolashaqqa kósh ilgeri.
Ana bop otyrsa da, attan túspeı,
Kerilip «ul taptym» dep kósilmedi.
Tuńǵyshy Jolymbetti tapqan kezde,
Eń alǵash áýlıelik túsin kórdi.
Túsinde – tún sútteı bop aı nurynan,
Týypty jeti juldyz mańdaıynan.
Jigit bop ketken eken Jolymbeti,
Jabysqan jeti sábı shalǵaıynan.
Jeteýge jeti qamshy syılap jatyr,
Áldekim jetip kelip mal qaıyrǵan.
Bul túsin Muryn kórdi tań aldynda,
Oıanyp, betin jýdy, tarandy da.
Duǵa oqyp, túsin joryp kóp otyrdy,
Dep oılap: «Bópem nurdan jaraldy ma?
Artynan jeti uly erer, tús oń bolsa,
Árbirin búkil eli sanar myńǵa».
О́z túsin aıtyp edi Sarymyrzaǵa,
«Bolaıyq – dedi batyr – barǵa yrza».
Sonan soń ádetindeı qaljyń aıtty:
«Tús kórer ana qyran samǵarynda.
Báıbishe, úsheý bolsyn, endi eki ul tap,
Qalaıyn men de jetip armanyma».
Aýzyna osy sózdi Qudaı salǵan,
Sekildi sebeppenen suraı salǵan.
Budan soń eki ul týyp báıbishesi,
Baq qusy bastaryna shyr aınalǵan.
Báıimbet, Jolboloıdaı qos túlekpen,
Áýleti Baıys bıdiń shyraılanǵan...
* * *
Kóz jasyn búkil naıman tógildirdi –
Sarymyrza jaý oǵynan kózin jumdy.
Tuqymyn Tólegetaı qaıǵy qamap,
Kúrsintip, qabyrǵasyn sógildirdi.
Jalǵyz sát esten ketpes – ólerinde
Sarymyrza aǵaıynǵa júzin burdy.
«Párýana – dedi – jurtym úshin janym,
Osy elmen qýanǵanym, qysylǵanym.
Uldarym tym erterek jylap qaldy,
Sóıtse de sezinemin qutym baryn.
Tuńǵyshym – Jolymbetim jigit boldy,
Uıamnan sol jalǵyz qus ushyrǵanym.
Áli jas eki inisi, aǵaıyndar,
Bul jerde qamqor bolar talaıyń bar.
Muńaıyp Muryn gúlim jasymasyn,
Qasynda basyn súıep, qaraıyńdar.
Áýletim attan aýyp qalmas, bilem,
Tós aıyl úzilse de, shap aıyl bar.
Men emes ata joldan jańylatyn,
Urpaq bar – umytylmas meniń atym.
Ataýy urpaǵymnyń «Muryn» bolsyn,
Amanat! Bolsyn muny bári uǵatyn!
Árqashan júredi ǵoı Muryn alda,
О́zim de dál qoıyppyn taýyp atyn».
Qalmady ólerde de bir qaljyńy,
Júzinde kúlki oınady tynǵanda úni.
Úzilip ketti sonsoń yshqyndy da,
Jer aýnap, bult kóship, Kún qańǵydy.
Bul qaza qara ormanǵa qasiret bop,
Dala men taý-tasty da muńdandyrdy.
* * *
Kókeıdi kóńilsiz de kóńildi etken
Taǵy da zaman zyrǵyp, ómir de ótken.
Dál kelip Muryn ana kórgen túsi,
Tup-týra jeti ul týdy Jolymbetten.
Áýlıe, shyn danagóı Muryn ana
Tanbady áýlıelik qabiletten.
Uly ana bir Táńirdi ıe tutqan,
Úsh penen jeti sanyn kıe tutqan.
Salt-sana, ádet-ǵuryp, jol-jorany,
Eskiden qalǵan zań men júıeni uqqan.
Pir tutqan Oısylqara jaryqtyqty,
«Bar eldi qorǵaıdy – dep – túıe juttan».
Úsh sanyn kıe tutyp, úsh ul tapty,
«Jeti ul» dep dál jorydy túsin tátti.
Yrym men uǵymdardy qaster tutyp,
Basynan baqyt qusyn ushyrmapty.
Kók nuryn kókirekke kóp sińirip,
Jánnattyń jer ústinde qusyn baqty.
Taraǵan Jolymbetten baq sýaty –
Ajyǵul, Qydyr menen Qosmuraty.
Ajy men Raqa, Nazar, Arystanbek,
Jeteýi – sary qymyz, aq shubaty.
Bul «jeti Jolymbet» dep atalady.
Urpaqtyń sanasynda naq tur aty!
Uldary Báıimbettiń murat basy –
Kúleke, Seıit, Shartaı, Muńaıtpasy.
Sút kenje – Kónshisiniń jóni bólek,
Belgili shańyraqty qulatpasy!
Shoıtaban, Jarylǵap bar Jolboloıdan,
Osy on tórt nemeresi – gúl baqshasy!
* * *
Jany – nur, kókiregi – uly dana,
Jańǵyrar jadymyzda Muryn ana!
О́tkenniń, bolashaqtyń beınesindeı,
Mańdaıy malynyp tur shuǵylaǵa.
Bas ıip táý etemiz, táýbe etemiz
Beıne bir tabynǵandaı qubylaǵa!
О́shpeıtin sáýlesindeı adal ardyń
Raýandap urpaq ósip, taraǵan myń.
Jarqyrap jaýhar beıne Kúndeı bolyp,
Jattalar keýdesinde ár adamnyń!
Nurly ómir, syrly ǵumyr – áz mırasy
Máńgilik umytylmas analardyń!
Ábýbákir QAIRAN,
aqyn, halyqaralyq
«Alash» syılyǵynyń laýreaty
