Jer jónindegi jetinshi jıyn Astanada ótti

  Jer reformasy boıynsha komıs­sııanyń kezekti otyrysy ótken senbi­de Premer-Mınıstr­diń orynbasary – Aýyl sharýa­shylyǵy mı­nıstri Asqar Myrzah­metovtiń tór­aǵa­­lyǵymen Astanada ótti. Jıynda aýyl sharýashylyǵy maq­satyndaǵy jerlerdi paı­da­laný boıynsha naqty zańna­ma­­lyq usynystar tal­qylaýǵa shy­ǵa­ryldy. Buǵan deıin ótken májilisterdiń nátıjelerin salmaqtap, saralap, bir toqtamǵa kelý, komıssııa músheleriniń ózara jumysyn pysyqtap alý jáne «jalpydan jalqyǵa» kóshý arqyly jerge qatysty máselelerdi sheshýdiń naqty joldaryn anyqtaý baǵytynda ótken bul otyrysta negizinen jaıylym, shekara mańyndaǵy jerlerdi paıdalaný jáne jerdi sheteldikterge jalǵa berý, qazaqstandyqtardyń ıelenýi syndy máseleler qaraldy. «Biz osyǵan deıin Jer reformasy boıynsha komıssııanyń Astanadaǵy jáne óńirlerdegi jıyndaryn ótkizdik. Al búgin biz úsh másele tóńireginde sóz qozǵamaqpyz. Birinshisi – saıası máni bar, ıaǵnı jerdi sheteldikterge jalǵa berý, qazaqstandyqtardyń ıelenýi syn­dy másele. Olarǵa qatysty barlyq aımaq­tardy aralap, halyqpen keńesip, jan-jaqty usynymdardy jınaı otyryp, kópshilik bolyp sheshim qabyldaý kerek ekendigi belgili. Ekinshi másele, shekara mańyndaǵy jerlerge qatysty. Úshinshi másele, jaıylymdyq jerler jóninde bolmaq. Búgin osyndaı naqty baǵyttardaǵy  usynystardy talqyǵa shyǵaryp otyrmyz», dep atap ótti Asqar Myrzahmetov. О́z kezeginde Jer reformasy boıynsha komıssııanyń shtab jetekshisi, Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń orynbasary Erlan Nysanbaev aýyl sharýa­shylyǵy maqsatyndaǵy jer­ler­di 49 jylǵa deıingi merzimge berý­di jalǵastyra otyryp, birinshi 5 jyl­dyq­ta jyl saıyn monıtorıng júr­gizýdi engizip, jalǵa berý ınstıtýtyn saq­tap qalýdy jáne árbir 3-5 jáne 7 jyl ke­ze­ńin­de monıtorıng júrgizýdi usyndy. Sondaı-aq, ol Jer kodeksinde aýyl sharýashylyǵy jerlerin jalǵa berý tártibin reglamentteıtin jańadan jeke bap engizýdi qarastyrý kerektigin atap ótti. Onyń aıtýynsha, bul úderis aýyl sharýashylyǵy jerlerin konkýrstyq negizde berip, jer bólý jónindegi konkýrstyq komıssııa quramyna qoǵamdyq keńester men birlestikterdiń jáne Ulttyq kásipkerler palatasynyń ókilderin qosý arqyly iske asyrylmaq. «О́zderińizge belgili, jalǵa berý ınstıtýtyn toqtatýǵa baǵyttalǵan zań normalaryna shekteý qoıylyp, Jer kodeksine tıisti ózgeristerdi engizýdi qarastyrǵan zańǵa Elbasy qol qoıdy. Qazaqstan Respýblıkasynyń jeke jáne zańdy tulǵalaryna aýylsharýashylyq jerlerin jalǵa berý ınstıtýtyn saqtaý Komıssııanyń barlyq otyrystary men halyqpen kezdesýlerinde qoldaý tapqany bárimizge belgili. Osyǵan oraı, jerdi jalǵa berýde qoldanystaǵy zań normalaryn jetildirý qarastyrylýda. Atap aıtqanda, aýylsharýashylyq jerlerin  49 jylǵa berýdi jalǵastyra otyryp, birinshi 5 jyldyqta jyl saıyn, sońynan árbir 3-5-7 jyl kezeńinde monıtorıng júrgizý qarastyrylady. Jer kodeksine aýylsharýashylyq jerlerin jalǵa berý tártibin reglamentteıtin jańa 43-1 bap engizý usynylady», dedi E.Nysanbaev. Odan ári E.Nysanbaev aýyl sharýa­shylyǵy maqsatyndaǵy jerlerdi berýde olardyń shekti (eń joǵary) mólsherin belgileý jónindegi máselelerge toqtal­dy. Onyń sózine qaraǵanda, aýyl sharýa­shylyǵy maqsatyndaǵy jerler­di berýde olardyń shekti (eń joǵary) mólsherin belgileý kerek. Árbir ákim­shi­lik aýdandar jáne respýblıka bo­ıyn­sha qazaqstandyqtar men memle­ket­tik emes zańdy tulǵalarda jalda bolýy múmkin aýylsharýashylyq jer­leriniń túrleri boıynsha shekti mól­sherlerin bekitý asa mańyzdy. Sol sebepten, aýylsharýashylyq jerleriniń jergilikti jaǵdaıy men erekshelikterin, sapalyq sıpattamasyn esepke alyp, shekti mólsherin anyqtaý qajet. Bul jaǵdaı bir qolǵa iri kólemdegi jerdiń shoǵyrlanýyna jol bermeýge tıis. Elimizdiń jer jaǵdaılary men ózgeshelikteri ártúrli, sondyqtan jalǵa beriletin ýchaskelerdiń joǵary shekti mólsherin anyqtaýǵa birqatar saraptamalar men taldaýlar júrgizip, biryńǵaı ádisteme ázirleý qajet. Osyǵan oraı, atal­ǵan máseleniń kúrdeliligi men ýa­qyt tyǵyzdyǵyn eskere otyryp, Jer kodeksi­ne ótpeli kezeń normasyn engizý usy­ny­lady jáne osy kezeńde jalǵa beri­le­tin jerlerdiń shekti mólsheri aýdan­­da­ǵy aýyl sharýashylyǵy maq­satyn­d­a­ǵy jerlerdiń 10 paıyzynan aspaýy tıis. E.Nysanbaev sóziniń qory­tyndy­syn­da komıssııa músheleri men halyq­tyń nazarynda bolyp otyr­ǵan eldi meken sheginde halyqtyń jeke maldaryn jaıýǵa arnalǵan jerlerge de toq­taldy. Onyń aıtýynsha, eldi meken­der mańaıyn­daǵy jerlerden halyq­tyń qa­jet­­tiligine kerek jaıylym men sha­byn­­dyq jerlerdiń sheńberin anyqtaý kerek. «Qazirgi jaǵdaıda, eldi meken shegin­degi jaıylymdardy jalǵa berýge tyıym salynbaǵan, al onyń mańa­ıyn­daǵy jerler jekemenshikke beri­ledi. Aýyldaǵy halyqtyń malyna jaıy­­lymdar jetkiliksiz. Sondyqtan, eldi meken sheginen tys jerlerdegi halyq qajettiligine kerek jaıylym jer­ler­di anyqtaý kerek. Bul máseleniń de kúr­deliligin eskersek, ony tez arada sheshý múmkin emes, túbegeıli taldaý men saraptamalar júrgizý qajet. Osyǵan baılanysty, Jer kodeksine eldi meken jerlerin ulǵaıtýǵa baılanysty ótpe­li normalardy engizý usynylady. Osy ótpeli normalarǵa sáıkes, eldi meken shekaralaryn jer sharýashylyq orna­las­tyrý jobalaryna sáıkes qaıta bel­gi­legenge deıin, qajettiligine qaraı eldi me­ken­degi qurylys salynǵan shekaradan 15 shaqyrymǵa deıingi sheńberde jaıy­lym­dyq jerlerdi berýge tyıym salý qajet. Sonymen birge, jergilikti atqarý­shy organdar osy norma boıynsha 2019 jyldyń 1 qańtaryna deıin árbir eldi meken mańaıyndaǵy jerler­den ha­lyq­tyń qajettiligine kerek jaıy­lym men shabyndyq jerlerdiń sheń­berin anyq­taýy qajet. Sonymen birge, jer sharýa­shylyq jobasyna baıla­nys­ty eldi meken sheginde buryn jekemen­shikke nemese jalǵa berilgen aýylsha­rýa­­­shylyq jerlerin memleketke qaı­tarý má­se­lesin qaraý usynylady», dedi spıker. Otyrysta sóz alǵan Komıssııanyń ekonomıkalyq jumys tobynyń jetek­shisi Aqylbek Kúrishbaev el azamattaryna jerdi jalǵa berý tártibin buzǵan ákimderdi qatań jazalaýdy usyndy. «Elbasy moratorıı jarııalaǵan, Úkimet usynǵan zań jobasynda jalǵa alýshylar 49 jyl merzim aıaqtalǵan soń, ne jerdi satyp alýy kerek, ne memleketke qaıtarýy kerek. Bul bolashaqta jalǵa alý merzimi aıaqtalǵan soń, jer­diń bári menshikte bolady degen sóz. Eko­nomıkalyq jumys tobynyń múshe­leri munymen kelispeıdi. Olardyń usynysy boıynsha, burynǵydaı 2003 jyly qabyldanǵan Jer kodeksine sáıkes jerdi jalǵa berýdi jalǵastyrý kerek», dedi A.Kúrishbaev. Onyń aıtýynsha, qazirgi ýaqytta jerdi jalǵa berý boıynsha naqty ereje joq. Tek Jer kodeksindegi bir ǵana 43-bapta qysqasha jazylǵan. «Endi Aýyl sharýashylyǵy mınıstr­liginiń usynysy boıynsha arnaıy ereje bolýy kerek. Biz muny qoldap otyrmyz. Kim, qalaı jerdi beredi, ony qalaı baqylaıdy, jer tıimsiz paıdalanylsa qalaı qaıtarylatyny belgilenýi tıis. Bul óte mańyzdy másele. Jerdi 49 jylǵa jalǵa bergen kezde, ásirese, alǵashqy jyldary muqııat qaraýymyz kerek. О́ıtkeni, jerdi ıger­meý máselesi birinshi jyldan bas­­ta­lady. Alǵashqy besjyldyqta jyl saıyn, keıin 3-5-7 jylda monıtorıng júr­gizýdi qoldaımyz», dedi ol. Sondaı-aq, ol bos jatqan jerler týraly málimetter halyqqa durys jetkizilmeıtinin atap ótti. «Ákimniń janynda júrgen azamattar málimetti estigen soń baryp ala salady. Sondyqtan, málimet berýimiz kerek. Otyz kún buryn oblystyq, respýblıkalyq deńgeıde bos jatqan jerler týraly málimet berý qajet. Sonda ashyq túrde barlyq azamattar qaty­sady. Ekonomıkalyq toptyń taǵy bir usynysy – jerdi jalǵa bergen kezde jergilikti turǵyndarǵa, aýyl sharýa­shylyǵyn biletin mamandar­ǵa basymdyq berý kerek», dedi A.Kúrishbaev. Sondaı-aq, ekonomıkalyq top jetek­shisiniń aıtýynsha, jerdi jergi­likti atqarýshy organdar emes, qoǵamdyq jer komıssııasy berýi tıis. Bul rette, ákimder men komıssııa músheleriniń jaýapkershiligi qarastyrylýy kerek. «Men Ákimshilik kodeksti qaradym. Sonda eger ákim, jer komıssııasynyń múshesi sheshim bolmaı jatyp, jerdi berip qoısa, komıssııamen kelispeı, jerdi tartyp alsa, sheteldikterge jalǵa jerdi óz sheshimimen berip jiberse, ol jazalanady. Biraq jazasy 30 aılyq eseptik kórsetkish, ıaǵnı 63 600 teńge. Mundaı jaýapkershilikpen tártip ornata almaımyz. Sondyqtan, bul jerde naqty jaýapkershilikti kóterýimiz kerek. Ulttyq múddege qaıshy kelse, qylmystyq jaýapkershilikke deıin tartý qajet. Al Ákimshilik kodekste aıyp­pul somasyn kóbeıtý kerek dep sanaımyz», dedi A.Kúrishbaev. «Nur Otan» partııasy Tóraǵasynyń birinshi orynbasary, komıssııa múshesi Muhtar Qul-Muhammed  shekaraǵa jaqyn aýdandardaǵy jerlerdiń jaıyna alańdaıtynyn jetkizdi. «Shekaralyq aýdandarǵa baılanys­ty bir pikir qosaıyn dep otyrmyn. Bul óte ózekti másele. Qazir qoldanystaǵy zańnama boıynsha, shekaradan nebári úsh shaqyrym qashyqtyqtan ǵana jerdi jalǵa berýge bolmaıdy, qalǵanyna Qazaqstannyń óz azamattaryna jalǵa berýge bolady degen norma bar. Osyny paıdalanyp keıbir jergilikti ákimder sol jerdi Qazaqstan azamattaryna berdim degen jeleýmen sheteldik azamattardyń da úlesi bar kompanııalarǵa berdi degen áńgime bar. Men qazir eshkimniń atyn atap, túsin tústemeı-aq qoıaıyn, ony tıisti quqyq qorǵaý organdary tekserip, jaýabyn berýi kerek», dedi M.Qul-Muhammed. Basqa aýdandardyń jaǵdaıy jaıly qolynda tolyq aqparat joq ekenin alǵa tartqan komıssııa múshesi, ásirese, Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy Zaısan, Úrjar aýdandarynyń, Almaty obly­syndaǵy Alakól, Jarkent, Naryn­qol aýdan­darynyń jerlerine alań­daıty­nyn aıtty. «Shekaranyń mańynda otyrǵan osy jerlerge erteń túrli jaǵdaılarmen sheteldiń azamattary bolmasa da, keıbir ádeıi jasyrynǵan adamdar arqyly sheteldik kompanııalar kirip ketpeýi úshin men atalǵan bes aýdannyń jeri túgeldeı memlekettiń menshiginde bolýy kerek dep esepteımin. Aýdannyń sany beseý-aq bolǵanmen, Eýropanyń birneshe memleketteri syıyp ketetin jerler. Sondyqtan, jańa zań jobasyna osy usynysty engizýdi ótinemin», dedi M.Qul-Muhammed. Al óz kezeginde Muhtar Taıjan jer kadastrynda jermen aınalysatyn adamdardyń aty-jónderi anyq kórsetilýi qajet ekenin sóz etti. «Bizde qazir elektrondy kadastr bar. Biraq onda jer ıeleriniń aty-jónderi kórsetilmegen. Meniń usynysym, jer halyqtiki bolǵannan keıin onymen kim aınalysatyndyǵy jaıyndaǵy aqparattar ashyq bolýy tıis. Qazir bul málimetter jabyq. Sebebi, «Jeke málimetter týraly» zań bar. Sol zańdy ózgerteıik»,  dedi ol. Sonymen qatar, ol sheteldikterge jer satylmaıdy dep aıtylǵanymen qıturqy joldardyń da bar ekenin jetkizdi. «Qazaqstanǵa kelgen sheteldik azamat fırma ashyp, 49 paıyzyn ózi, 51 paıyzyn el azamatyna beredi de jermen aınalysa alady. Menińshe, biz mundaıǵa jol bermeýimiz qajet. Eger jerdi sheteldikterge satpaımyz desek, onda zańǵa ózgertýler engizeıik. Bizde dál osy máselege baılanysty ortaq sheshim joq», dedi M.Taıjan. О́z kezeginde senator Qýanysh Aıtahanov Qazaqstan azamattaryna shekara mańy jerlerin ıgerýge shekteý qoıýǵa múldem bolmaıtynyn atap ótti. «Kún tártibinde bylaı jazylypty: «Qazaqstan Respýblıkasy shekarasy mańynan beriletin aýylsharýashylyq jerlerin berýge shekteý týraly». Kimge berýge shekteý týraly? Sheteldikterge me, joq, qazaqstandyqtarǵa ma? Myna jerde qazaqstandyqtarǵa dep jazylypty. Al eger qazaqstandyqtarǵa bolsa, onda oǵan shekteý qoıýǵa múldem bol­maı­dy. Kerisinshe, qazaqstan­dyq­tar shekara­lyq jerlerdi baryp ıgersin. Kóbirek ıgersin. Nege biz qazaqstan­dyq­tarǵa shekteý qoıamyz? Eger Qazaqstan azamattary shekara mańynan jer alyp, sharýashylyǵyn jaqsylap júrgizse, ol shekara nyǵaıa beredi. Sol sebepten bul shekteýdi qazaqstandyqtar úshin múldem alyp tastaýymyz qajet», dedi senator. Sonymen qatar, ol shekaramyzdyń myń­daǵan shaqyrym jerinde eshkim tur­maı­tyndyǵyna, bos jatqandyǵyna toqtaldy. «Halyqtyń qajettiligi úshin beri­letin jaıylymdar máselesine qatysty osy jerde óte jaqsy usynystar aıtyl­dy. Biraq bir problema bar. Kezin­de jerdiń bári berilip ketken. Qazir qaı eldi mekenge barsańyz da bizdiń aldymyzǵa sol jaıylymdardy qaıtaryp berińder degen másele shyǵady. Bir jerler satylyp, endi biri jalǵa berilgen. Máselen, soltústik óńirlerde eldi mekender tóńiregindegi jaıylymdar jyrtylyp, egin egilgen. Osynyń tetikterin oılas­tyrýymyz, tez arada sheshýimiz qajet», dedi ol. Osy oraıda Q.Aıtahanov aýyl tóńiregindegi jalǵa berilgen, egistik alqabyna aınalyp ketken jerlerdi memleket qajettiligi úshin qaıtaryp alý qajet degen usynys jasady. Al Dos Kóshim jer bóletin komıssııa músheleriniń basym bóligi atqarý­shy bılikten emes, qarapaıym halyq ókil­derinen turýy tıis ekenin aıtty. «Qoldanystaǵy erejede jerdi bóletin komıssııalar turaqty jumys isteıdi degen norma bar. Biraq olardyń merzimi de, quqyǵy da naqtylanýy shart. О́ıtkeni, ákim aýysqan saıyn ózine tıimdi komıssııany quryp alady. Son­dyqtan da, biz jerdi bólý komıssııa­sy bes jyl turaqty merzimmen jumys isteýi kerek degen normany usynyp otyr­myz», dedi D.Kóshim. Onyń aıtýyn­sha, qazirgi kezdegi taǵy bir olqy másele komıssııanyń músheler sanyna qatysty. «Biz jer bólý komıssııasyna sol aýdan­daǵy barlyq aýyldyq okrýgterden bir adamnan múshe bolýy kerek dep sanaı­myz. Komıssııa aı saıyn jumys iste­meıdi, tek jer bóletin kezde ǵana bas qosady. Sondyqtan da ol komıssııa­da árbir aýyldyń ókili bolýy shart», dedi D.Kóshim. Sonymen qatar, ol konkýrstyq komıssııalardyń mindetti túrde ashyq ótýi qajettigin eske saldy. Onyń aıtýynsha, bul qoldanystaǵy erejede qarastyrylmaǵan. Osyǵan baılanys­ty, jer bólýge qatysty konkýrstyq komıssııanyń jumysyna qyzyǵýshylyq tanytatyn azamattardyń kez kelgeni tolyq qatysa alýy shart. «Bizdiń qoldanystaǵy erejede bir qyzyq bap bar eken, eger komıssııa múshe­­leriniń daýysy teń bolsa, onda tór­aǵa­nyń daýysy eki daýysqa ıe bolady dep jazylypty. Bul baıaǵy arhaızm­niń qal­dyǵy. Adam quqyǵyn buzatyn mu­n­daı norma bolmaýy kerek. Ár adam tek bir daýysqa ıe bolýy tıis», dedi D.Kóshim. Sóz arasynda saıasatker konkýrstyq talap­tarǵa qatysty sybaılas jemqor­lyqtar kórinisin joıýǵa da nazar aýdartty. Onyń aıtýynsha, konkýrstyń talaptary qazir sony jeńip alatyn tarapqa yńǵaıly jasalady. «Bul jasyryn da emes. Máselen, utatyn adamda bálendeı markadaǵy bes traktor bolýy kerek dep jazady. Sóıtip, tek jeńýi tıis adamǵa ǵana laıyq­talǵan talaptar jazylady. Son­dyq­tan da, konkýrstyń talaptaryn qaıta qaraıyq», dedi ol. Al Orazaly Sábden jerdi jalǵa bergende baı, kedeı dep bólmeý kerektigin jetkizdi. «Jerdi jalǵa bergende keıbir artyq máselelerge ketip qalyp jatyrmyz. Baı, kedeı dep bólip qaraýǵa tıis emespiz. Sosyn, jerge ınvestısııa beretin adamdarǵa basymdyq bereıik, sheteldik emes, árıne, ózimizdiń azamattarymyzdy aıtyp otyrmyz. Bul kredıt pen lızıngke de qatysty. О́ıtkeni, Qazaqstannyń jeri qazir qarajatqa zárý. Sondyqtan, jerdi baılar alyp jatyr dep baıbalam salýdyń qajeti shamaly», dedi O.Sábden. Jıyn sońynda Asqar Myrzahmetov komıs­sııanyń búgingi otyrysyna qatys­ty qorytyndy sóz sóıledi. «Elbasynyń tapsyrmasyna sáıkes óńirlerdi aralap, halyqpen kezdesip, sodan keıin baryp naqty qory­tyn­dy shyǵarylady. Oǵan qosa, jer máse­lesinde mańyzdy jaıttardyń bar ekenin kórip otyrmyz. Sonyń ishinde bir adamǵa jalǵa beriletin jerdiń shekti mólsheri qansha bolýy kerek, jaıy­lym máselesi bar», dedi ol. Onyń atap ótýinshe, bir adamǵa jalǵa beri­letin jerdiń shekti mólsheri respýblıka boıynsha mynadaı gektar bolýy qajet dep aıtý qısynsyz. О́ıtkeni, ár óńirdiń aýyl sharýashylyǵy salasynda aıtarlyqtaı erekshelikteri bar. «Sondyqtan, ǵylymı turǵyda negizdeý  arqyly ǵana shekteý mólsherin aıtý kerek. Jalpy, kópshiliktiń pikiri negizinde shekteýdiń bolý qajettigi aıqyndalyp otyr. Aýyl tóńiregindegi jáne shalǵaıdaǵy jaıylymdardy satýǵa zańnamada tyıym salynǵany belgili. Degenmen, ol zań 2007 jyly qabyldanǵan bolatyn. Al Jer kodeksi 2003 jyly qabyldanǵan. Mine, osy eki aralyqta keıbir jaıylymdardyń jekege ótip ketkenderi de bar. Demek, osynyń barlyǵyn eskere otyryp, qarastyrýdamyz. Bul bir másele. Ekinshi másele, búgingi tańda halyqtyń sanynyń óskendigi, oǵan qosa mal sanynyń da kóbeıgendigi belgili. Sol sebepti jaıylym máselesi kúnnen-kúnge kúrdelene túsýde. Osyǵan oraı jumys toptary naqty jumystar júrgizýde. Kelesi otyrystarda ony sheshýge qatysty usynystar qaralady dep esepteımiz», dedi A.Myrzahmetov. Joldybaı BAZAR, Dınara BITIKOVA, «Egemen Qazaqstan»