Uly Dalanyń uly jádigeri

2004-2013 jyldary M.Áýezov atyn­daǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtynyń ǵalymdary «Babalar sózi» 100 tomdyq serııasyn josparlanǵan merziminen bir jyl buryn, ári sapaly túrde tolyq jaryqqa  shy­ǵaryp úlgirdi. Qazaq kitaptarynyń tarıhynda folklorlyq muranyń dál osyndaı keń aýqymda, maqsatty túrde jarııalanýy  elimizdiń kórkem mádenıetiniń qaryshtap órkendeýine erekshe serpin berdi. Halyq ádebıetinen tekstologııanyń teorııalyq ne­gizderine saı folklor úlgilerin qamtyǵan bul kóptomdyq ǵylymı basylym tek Qazaq­stan kóleminde ǵana emes, halqymyzdyń shetelderdegi dıasporalarynyń búgingi urpaǵynyń rýhanı murasy bolyp qaldy. Ǵalymdar bul basylymdardy baspaǵa daıyndaý barysynda el táýelsizdiginiń múmkindikterin tolyq paıdalana otyryp, elimizdiń barlyq qoljazba qorlaryndaǵy, sondaı-aq Túrkııada, Reseıde, Mońǵolııada, Qytaıda, О́zbekstan men Qyrǵyzstan­da, Tá­jikstanda, Túrikmenstanda, Iran jáne Eýropa elderinde, ásirese, Reseıdiń Máskeý, Sankt-Peterbýrg, Omby, Orynbor, Qazan, Ýfa, t.b. qalalarynda saqtalǵan folklorlyq muralardy molynan qamtyp, tekstologııalyq turǵyda jan-jaqty saralanyp, ǵylymı júıege túsirildi. Munyń ózi Qazaqstannan syrt elderdi meken etken qazaq dıasporasynyń ádebı jádigerleri men tarıhı Otanda saqtalǵan rýhanı qazy­nalardy múmkindiginshe tolyqtyrýǵa, sóıtip, jas urpaqtyń sanasyna óz ultynyń rýhanııatyn bastapqy qalpynda sińirýge, sol arqyly qazaq halqynyń shetelderdegi mádenıeti men ádebıetin, salt-dástúrin qurmetteýine yqpal etip, patrıottyq sezimin shynaıy túrde oıatýǵa múmkindik berdi. Toptamaǵa 29 tom dastan, 35 tom ba­tyrlyq jáne tarıhı epos,  11 tom shaǵyn janr (maqal-mátelder, jumbaqtar, qara óleńder men án óleńder, ótirik-mysaldar), 16 tom prozalyq folklor (mıfter, er­tegiler, ańyzdar, hıkaıattar, aýyzeki áń­gimeler), 5 tom ǵuryptyq folklor, 1 tom balalar folklory engizilgen. Basy­lymnyń 12 tomynda Qytaıdaǵy, 1 tomynda Mońǵolııa­daǵy qazaqtardyń fol­klorlyq muralary qamtyldy. «Babalar sózi» basylymdary qamtyǵan mıfter, ertegiler men ańyz-ápsanalar, hıkaıa-hıkaıattar, aýyzeki áńgimeler, epostyq týyndylar, tarıhı jyrlar, ǵuryptyq folklor úlgileri, shaǵyn janrlar, t.b. – tek jazba ádebıetti ǵana tutynǵan, elektrondy júıe beleń ala bastaǵan ǵalam­daný zamanynda  keıingi urpaqqa babalar amanaty retinde  jetkizetin birden bir rýhanı qazyna. Ol óziniń mazmuny men taqyrybyna oraı halyqtyń tili, salty men turmysy, mádenıeti, etnopedagogıkasy, fılosofııa­sy, tarıhy jáne etnografııasy boıynsha mańyzdy derekkóz bolyp tabylady. Árbir halyq týyndysy óz dáýiriniń eskertkishi, bútindeı alǵanda, ózi perzent bolyp tabylatyn halyqtyń rýhanı murasy retinde de qundy, ıaǵnı, barlyq jaǵynan alǵanda da bul muralar ulttyq baılyq bolyp esepteledi. Parlament Májilisiniń depýtaty bolyp júrgende 100 tomdyq «Babalar sóziniń» ulttyń ádebıeti men mádenıetindegi orny týraly Úkimet basshysyna depýtattyq saýal joldap, osy halyqaralyq kórme aıasynda 100 tom­dyqtyń halyqaralyq tusaýkeseri ótýine sebepker azamattardyń biri bolyp edim. Ekinshiden, júzdegen jyldar boıy jınaqtalyp, syńarjaq saıasattyń, kommý­nıstik ıdeologııanyń saldarynan sırek  qorlardyń sórelerinde jatyp qalǵan,  sondaı-aq, HIH-HH ǵasyrlarda arab, latyn jáne kóne túrki jazýlarymen basylǵan, sol sebepten qalyń oqyrmanǵa túsiniksiz bolyp kelgen qazaqtyń  búkil sóz óneri halyqpen qaıta qaýyshty, ıaǵnı buryn jarııalanbaǵan folklorlyq mátinder, qalyń oqyrmanǵa málim emes derekkózderi ǵylymı aınalymǵa túsip, oqý prosesine endi. Ulttyq rýhanııat pen mádenıetti jańǵyrtý úshin fılologııa ǵana emes, qoǵamdyq salalar úshin de negizdi derektaný bazasy paıda bolady. Úshinshiden, otarshyldyqtyń, túrli saıa­sı náýbettiń saldarynan jer sharynyń túkpir-túkpirine jansaýǵalap, bosyp ketken qandastardyń ózge jurttardyń ıeligine aınalyp ketken sóz óneriniń tam-tumdap bolsa da elge qaıtarylyp, toptamanyń 13 tomyn qurap, ulttyq qun­dylyqtardy tolyqtyrýyn aıtýly tabystardyń qatarynan sanaǵan jón. Tórtinshiden, «Babalar sózinde» túrki halyqtarynyń irgesi bólinbegen kezeńderde ortaq paıdalanyp kelgen epostyq shyǵar­malardyń, prozalyq, ǵuryptyq folklor úlgileriniń molynan qamtylyp, basy­lymdardyń qurylymdarynda qazaqtyń  ulttyq varıanttarynyń, versııalarynyń jarııa­lanýy – bul toptamanyń túrki halyqtaryna ortaq mura ekendigin aıqyn ańǵartady. Besinshiden, toptamanyń alǵashqy tom­dary Shyǵys ádebıeti úlgileri sıý­jetiniń jelisine qurylǵan dastandardy, ásirese, dinı, hıkaıalyq, ǵashyqtyq mazmundaǵy shyǵarmalardy qamtyǵany da jınaqtardyń taqyryptyq aıasy men janrlyq tabıǵaty aýqymdy eken­digin kór­setedi. Sebebi, qazaq dalasynyń Uly Jibek jolynyń boıynda ornalasýy,  Shyǵys elderimen árdaıym tyǵyz ádebı-mádenı baılanysta bolýy, qazaq poezııasynyń sharyqtaý shegine kóterilgen HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda kóshpeli sıýjetter óleń ólshemine túsip, nazıralyq shyǵarmalardyń kóptep týyndaýy – halyq ádebıetin aıyryqsha molyqtyra túsken edi. Olar qazaq qoǵamynyń ár kezeń­derinde óskeleń urpaqtardy ádildikke, adal­dyqqa, ımandylyqqa, yntymaq-birlikke úndep otyrdy. Túpki sıýjeti Shyǵys el­derine ortaq, biraq qazaqsha jyrlanyp, tolyǵyp folklorlyq muralar­dy tolyqtyrǵan dastandardyń deni buryn jarııalanbaǵandyqtan, olar tek qazaq oqyrmandaryn ǵana emes, tegi tamyrlas musylman halyqtaryn da beıjaı qaldyrmaıtyny anyq. Sondyqtan álemdi dinaralyq qaqtyǵystar, lańkestik áreketter jaılap alǵan osy kezeńde, ata-babalardyń dástúrli dinin, dilin dáripteıtin ádebı jádigerler baǵa jetpes asyl qazyna bolyp qalary haq. Altynshydan, qazaq folklorynyń onnan biri ǵana jınalyp, uzaq jyldar boıy basylym kórmeı jatqanymen, onyń kólemi men sapasy álem halyqtarynyń ádebı muralarynyń aldyńǵy qatarynan oryn alady. Oǵan biregeı «Babalar sózi» júz tomdyǵynyń basylym kórýi dálel bolyp, qazaq sóz ónerin jalpyadamzattyq rýhanııattyń kórnekti bóligi ekendigin dáleldep berdi. Kórip otyrǵanymyzdaı, búgingi ur­paqtyń enshisine ata-babalardan tek materıaldyq qundylyqtar ǵana emes, asa mol rýhanı qazyna da mura bolyp jetken. Ony kózdiń qarashyǵyndaı saqtap, zerttep, jarııalap, keleshekke amanattaý, sóıtip, «Máńgilik Eldiń» máńgilik rýhanııatyn jalǵap otyrý ár urpaqtyń qasıetti paryzy bolyp qala bermek. Sondyqtan, «Babalar sózi» 100 tomdyq serııasynyń bir top avtor-qurastyrýshylarynyń Memlekettik syılyqqa usynylýyn ábden quptaı otyryp, ony 10 jyl boıy ınemen qudyq qazǵandaı jalyqpaı, asa jaýapkershilikpen atqarylǵan eren eńbektiń óteýi dep sanaımyn. Aldan SMAIYL, jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Astana