Tuńǵysh chempıon tuǵyrǵa shyqty

Mundaı ataqqa Portýgalııa quramasy qol jetkizdi Burnaǵy kúni túnde Parıj túbindegi Sen-Denı qalasynyń «Stad de Frans» stadıonynda fýtboldan Eýropa chempıonaty óziniń máresine jetti. Onyń fınalynda Portýgalııa quramasy Fransııa komandasyn 1:0 esebimen utyp, tarıhta tuńǵysh ret qurlyq chempıony atandy. Osy joly chempıonat fınalynyń negizgi ýaqytynda qarsylastar birinshi márte gol soǵa alǵan joq. Sondyqtan matchtyń, sonyń túıininde altyn medaldiń taǵdyryn ekstra-taımdaǵy 109-mınýtta salynǵan Ederdiń jalǵyz doby sheship ketti. Kezdesýdiń qarsańynda onyń qory­tyndy nátıjesi týraly aı­tyl­ǵan boljamdarda esep bolmady. Bulardyń deni, túptep kelgende, fransýzdardyń desi basym bolatynyna kelip saıdy. Buǵan «úsh tústilerdiń» buǵan deıin ár 14-18 jylda óz alańynda ótip turǵan álem ne qurlyq chempıonattarynda eshkimge ese jibermegeni de bir tıek boldy. Mamandar osy rette 1984 jyly da, 1998 jyly da tap solaı bolǵanyn alǵa tartty. Bul – bir. Ekinshiden, eki qu­rama arasyndaǵy oıyndar statıstıkasy fransýzdardyń aıqyn basymdyq kórsetip kele jatqanyn tanytty. Komandalar kúni búginge deıin ózara 24 ret kezdesse, sonyń 18-inde fransýzdar, 5-ýinde portýgaldar jeńip, 1 oıyn ǵana beıbit tarqasqan. Buǵan qosa, sońǵy 40 jyldan astam merzimde oınalǵan 10 matchtyń bári Pa­rıj noıandarynyń utysymen aıaq­talǵan. Degenmen, osy týrnırdiń bas jaǵynda atalǵan eki qurama da mamandar men jankúıerler tarapynan qatty synǵa alynǵan bolatyn. Aıtalyq, match sońynda ǵana áýpirimdep gol soǵyp, áreń je­ńiske jetip júrgen Dıde Desham shákirtterine ashy kekesin arnamaǵan adam az shyǵar. Jurttyń bári jul­dyzdar shoǵyrynan quralǵan Fransııa qurama jamaǵatynyń áleýeti óte kúshti ekenin birden baı­qady. Biraq ony damytý úshin de ýaqyt kerek eken. Muny biz «Le Blanyń» 1/8 fınalda Irlandııadan basynda utylyp turyp, aqyrynda jeńis tizginin tartyp áketken kezdesýi kezinde baıqadyq. Budan keıin ol 1/4 fınalda Islandııany 5:2 etip tize búktirse, jartylaı fınalda Germanııany 2:0 etip qapy qaldyryp, ózin chempıonattyń basty favorıti retinde tanyta tústi. Al fınalda Portýgalııa anyq aýtsaıder sanaldy. Toptaǵy úsh oıynyn da teńge bitirip, 1/8 fınalda Horvatııany ekstra-taımda (1:0), 1/4 fınalda Polshany match­tan keıingi penaltımen (1:1, 5:3-p) utqan, tek jartylaı fınalda ǵana Ýelsti negizgi ýaqytta jeńe alǵan (2:0) «Selesaoǵa» budan artyǵy jaraspas ta edi. Fınaldyq kezdesýge osyndaı júk­tememen kelgen quramalar ony basy artyq barlaýsyz birden shabýyl­men bastady. Alǵashqy mınýttarda Nanı men Mýsso Sıssoko urǵan dop­tar eki qaqpanyń ústerinen zymyrap óte shyqty. Al 8-mınýtta portýgal­dar jankúıerleriniń júrekteri ustap qala jazdady. Buǵan Dımıtrı Paıemen soqtyǵysta Krıshtıaný Ronaldýdyń jaraqat alyp qalýy áser etti. «Realdyń» shabýylshysy dárigerlerdiń kómegimen azdan keıin alańǵa qaıta oralǵanymen, taımnyń ortasyna qaraı báribir ony tastap shyǵýǵa májbúr boldy.  Bul eki ortada Fernandý Santýshtyń jigitteri gol jiberip qoıýǵa sál qaldy. Antýan Grızmann baspen urǵan dop «toǵyzdyqqa» taqaǵan tusta Rýı Patrısıý keremet seıv jasap, qaıtaryp úlgerdi. Portýgalııa quramasy kapıtansyz qalǵannan keıin burynǵydan beter tas-túıin bolyp jınaqtala túsip, biraz ýaqytty shabýyldyń ótinde ótkizdi. Ras, bul kezderi Ýgo Lorıs bir ret te oıynǵa qosylǵan joq. Sebebi, birinshi taımda portýgaldar darbazaǵa týralap dop ura qoımady. Al úzilisten soń fransýzdar qarqyndy edáýir arttyryp jiberdi. Áýeli Pol Pogba dop­ty qaqpa mańdaıshasy ústinen áýeletti. Sosyn Grızmann urǵan dopty Patrısıý qaıtardy. Biraq, tutastaı alǵanda, «úsh tústilerdiń» is-qımyly Germanııamen jartylaı fınalda ushyrasqan komandaǵa asa kóp uqsamaı jatty. Aqyrynda Deshamǵa býndestımmen oıynda da kógertpegen Paıeni alańnan alyp, ornyna Kıngslı Komandy ji­berýge týra keldi. Fransýzdar sodan keıin birtindep kezdesý tizginin óz qoldaryna ustaı bastady. Solardyń arasynda Grızmann men Olıve Jırý esep ashýdyń qolaıly múmkindigin paıdalana almady. Sosyn bulardyń sońǵysyn Andre-Per Jınıak almastyrdy. Munyń artyn ala Por­týgalııa qaýipti shabýyldarmen jaýap qaıtardy. Onyń barysynda Nanı men Rıkardý Kýarejma qaqpaǵa soqqylar jasady. Taımnyń sońynda fransýzdar joryqqa shyǵyp, Sıssoko gol soǵyp kete jazdasa, 92-mınýtta Jınıak dop­ty baǵanǵa baǵyttady. Oıynnyń qosymsha ýaqytynda da Fransııa dopqa kóbirek ıelik etip, qarsy qaqpany torýyldaýdy kúsheıtti. Biraq Portýgalııanyń qarsy sholǵyny olardan da qaýiptirek bola tústi. Aldymen Ederdiń soqqysyn Lorıs úlken qıyndyqpen qaıtardy. Sosyn Rafael Gerreırý aıyp do­byn mańdaıshaǵa tars etkizdi. Aqyrynda Loran Koselnımen talasta dopqa buryn ıelik etken Eder aıyp ala­ńy­nyń syrtynan gol salyp ketti. Fran­sýz­darda osydan soń da esepti teńestirý úshin 10 mınýttan artyq ýaqyt boldy. Alaıda, Ederdiń goly qatty eseńgiretip ketse kerek, sodan keıin olardyń tarapynan júıeli bir oıyn bola qoıǵan joq. Alań ıeleri tek bir ret qana qaýipti shabýyl jasaı aldy. Munyń esesine, Lıssabon juldyzdary taǵy da birneshe qaýyrt qarsy joryqtar uıymdastyrdy. Al bas tóreshi Mark Klattenbýrg (Anglııa) bergen eń sońǵy ysqyryq Portýgalııanyń tarıhta tuńǵysh ret Eýropa chempıony bolǵanyn maǵlum etti. Bul eldiń fýtbolshylary alǵashqy kezekte 1966 jyly Londonda ótken álem chempıonatynda óziniń atyn jahanǵa tanytty. Sol mýndıalda Eısebıo bastaǵan portýgaldar quramasy úshinshi oryn úshin talasta Keńes Odaǵynyń bas komandasyn 2:1 etip utyp, birinshi jáne sońǵy sapar álem birinshiliginiń qola medalin jeńip alǵan. Komandanyń halyqaralyq arenadaǵy budan keıingi úlken tabysy 2004 jyly óz elinde oınalǵan qurlyq chempıonatynda keldi. Sol dop-dodada fınaldyq kezdesýge deıin jetken Lýıs Fılıpe Skolarıdiń shákirtteri Grekııadan 1:2 bolyp jeńilip, kúmis medaldi qanaǵat tutty. Mine, arada 12 jyl ótkende portýgaldar óz bastarynan keshken sol jaǵdaıdy fransýzdarǵa da telip berip otyr. Osylaısha týrnır barysynda negizgi ýaqytta bir-aq ret jeńiske jetken komanda chempıon atandy. Fınaldyq oıyn barysynda jan­kúıerler «Rahmet, Mıshel Pla­tını!» degen transporant alyp shyǵypty. Olardyń munysy, shamasy, áli de ÝEFA prezıdenti bolyp tabylatyn onyń osy dop dodasyn Fransııada ótkizip bergenine alǵys sezimderin bildirýleri shyǵar. Áıtkenmen, Platınıge shyn máninde fransýzdar emes, portýgaldar alǵys aıtýlary kerek. Eger onyń kári qurlyq chempıonatyna qatysýshylar quramyn burynǵy 16-dan 24-ke deıin jetkizgen  reformasy bolmaǵanda, Portýgalııanyń tipti toptan shyǵýy da múmkin emes edi. Al fınaldyq oıynda jurttyń bári asyǵa kútken Ronaldý men Grızmann arasyndaǵy jekpe-jek júzege aspaı qaldy. Soǵan qaramastan, chempıonatta 6 gol soǵyp úlgergen Antýan «Altyn býtsa» júldesiniń ıegeri atanyp shyǵa keldi. Qazir kúlli fýtbol mamandary men sarapshylaryn Fernandý Santýsh bul jeńiske qalaı jetti, degen suraq kóbirek tolǵandyryp otyr. Bizdiń buǵan aıtarymyz, Portýgalııa quramasynyń bas bapkeri týrnır bastalǵannan, komandasy sol kezde qandaı oıyn kórsetip júrgenine qaramastan, basty maqsattarynyń fınaldyq oıynǵa deıin jetip, onda utyp shyǵý ekenin udaıy aıtýmen boldy. Demek, maqsatyna tabandy adam sol mejesine talmaı jetken bolyp shyqty. Mamandar sondaı-aq, bul matchta portýgaldardy jeńiske jetkizgen bes túrli sebep bolǵanyn aıtady. Solardyń birinshisi komandanyń Krıshtıaný Ronaldýsyz oınaýy eken. Kezdesýdegi eń túıindi sát Ederdiń gol soǵýy emes, qurama lıderiniń oıynnan shyǵyp qalýy kórinedi. Ol ketkennen keıin ornyna shyqqan Kýarejma senimdi tolyq aqtaı almasa da, komanda tutastaı jınaqy oınady. Qarsylastar endi naqty kimdi «ustaıtyndaryn» bil­meı abyrjydy. Ekinshi sebep, por­týgaldardyń qorǵanys shebi fransýzdar shabýylshylarynyń únemi aldyn orap ketip, qur alaqan qaldyryp qoıyp turdy. Úshinshiden, qaqpashy Rýı Patrısıý ár taımda keminde úsh retten óz qaqpasyn anyq goldan qorǵap qaldy. Ol pleı-off kezeńine kelgeli qaqpasyn 298 mınýt aman saqtady. Tórtinshiden, portýgaldar ózderin qosymsha ýaqyttyń korolderi retinde jaqsy tanytty. Týrnırde barlyǵy mundaı 5 oı­yn oınalsa, sonyń 2-inde ǵana gol soǵyldy, sol ekeý de osy komandanyń enshisine jazyldy. Besinshi sebep, buryn resmı matchtarda gol soǵyp kórmegen Ederdiń alańǵa der kezinde shyǵarylýy. Portýgaldyń jańa jas juldyzy Renatý Sansheshtiń ornyn negizgi ýaqyt bitýge 11 mınýt qalǵanda basqan ol oıynǵa qosylsa, qalaıda gol soǵatynyn aıtyp júrgen eken. Sol aıtqany keldi. Ne degende de, jurt kútpegen nátı­je oryn aldy. Biraq bul chempıonat deńgeıin áste túsire almaq emes. Dop dodasy keıde osyndaı sensasııalyq oqıǵalarymen de qyzyqty bolyp kórinedi. Serik PIRNAZAR, «Egemen Qazaqstan»