Aǵashtaǵy aýrýlar

mınıstrlikti nege selt etkizbeıdi? Osydan segiz jyl buryn Alataýdyń baýraıyndaǵy alma baqtarynda karantındik aýrý – jemis aǵashtarynyń bakterııalyqa kúıigi paıda bolyp, búginde ol keń taralyp keledi. Dabyl qaǵarlyq jaıt. Biraq, baǵbandar daýysy kabınetterden shyǵyp, Taldyqorǵanda Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Asqar Myrzahmetov qatysqan agrarlyq sala qyzmetkerleriniń máji­lisinde aıtylǵanymen ázirge naqty áreket joq. Negizi jemis aǵashtarynyń bakterııalyq kúıiginiń alǵashqy belgileri 2008 jyly Eńbek­shiqazaq aýdanynda almurt aǵashtarynda, keıin­nen alma aǵashtarynda baıqalyp, 2012 jyly Reseıdiń ósimdik karantıni ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda tekserilip, resmı dáleldengen edi. Aıqyndalǵan aýrýdyń damýy jáne taraý qarqyny qazirgi ýaqytta óte joǵary bolyp tur. Respýblıkalyq dıagnostıka jáne boljamdaý mekemesiniń málimetine súıen­sek, 2012-2014 jyldary ótkizilgen monıto­rıngtik sharalar nátıjesi boıynsha qaýipti karantındik aýrýmen zalaldanǵan baqtar kólemi 342 gektar bolsa, týra bir jyldan keıin tekserilgen 4500 ga baqtan 345,7 ga (8%) zalaldanǵany aıqyndaldy. Jalpy, búgingi kúnge oblys kólemindegi 14 myń ga baqtyń 4 paıyzy, ıaǵnı 11 aýdan, 2 qala­daǵy 137 zańdy jáne jeke tulǵalardyń baqta­rynda keńinen taralyp, juqpaly aýrý saqta­latyn orynǵa aınalǵany alańdatarlyq ahýal bolyp tur. Ǵylymı negiz boıynsha jemis aǵash­tarynyń bakterııalyq kúıigi óte qaýipti aýrý bolyp sanalady. Aýrý qozdyrǵyshy Erwinia amylovora bakterııasy. Aýrýdy tek zerthanada arnaıy jabdyqtarmen, bakterıologııalyq testileý ádisi arqyly ǵana naqtyly aıqyndaýǵa bolady. Bakterııa raýshangúl tuqymdas ósimdikterdiń 160-qa jýyq túrine zalal keltiredi. Ásirese, almurt, dolana, sheten, alhory, alma aǵashtary kóp mólsherde zııan shegedi. Almurt aǵashtarynyń ımmýndyq sorttary búginge joq. Alma aǵashynyń aport sorty jáne onyń seleksııalyq óskinderi – rýmıanka, almatylyq, rashıda, voshod, aınur, grýshovka osaldyq tanytyp, tez zalaldanady. Ǵylymı negizdi jetisýlyq baǵbandar tujyrymymen jalǵastyrsaq, eger úsh kún tynbaı jaýyn jaýyp aýa ylǵaldylyǵy 70 paıyz bolsa Erwinia bakterııasy tez taraıdy eken. Aýrýdyń erekshe belgileri jemis aǵashynda maıysqaq butaqtar paıda bolyp aqshyl jáne sarǵysh eksýdat tamshylarynyń bólinip shyǵýymen bilinedi. Kún ysyǵan jaǵdaıda aýrýdyń taralýy men damýy baıaý­lap, eksýdat keýip, kózge kórinbeıtin qabyrshaqqa aınalady. Alaıda jaýynnan keıin aýrýdyń damýy qaıta bastalady. Búgingi kúnge deıin aýrýǵa qarsy júrgizilgen sharalardyń birde-biri nátıjesin bermedi. Hımııalyq kúres sharalaryn mindetti túrde júrgizý qajet. Negizinen 3%-yq bordos suıyǵyn nemese basqa da quramynda mysy bar quraldardy shanaqtar paıda bolǵan kezeńnen bastap jemiske aınalǵanǵa deıin 5 márte qoldaný jáne zııankesterge qarsy hımııalyq kúres júrgizý qajet. Kúzgi, qysqy kezeńde qýraǵan butaqtardy kesý, aǵashtan túsken jáne shirigen jemisterdi jınaý, jabaıy óskinderdi kesý, súngekterdi ákteý, kóktemde fýngısıdter men ınsektısıdterdi qoldaný, butaqtardy zalaldanǵan jerinen 30-40 sm. tómen kesý baqtyq nummen dezınfeksııalaý jumystaryn aldyn ala júrgizý kerek. Baqtar osy aýrýmen joǵary dárejede (30% joǵary) zalaldanǵan jaǵdaıda jemis aǵashtaryn túbimen qoparyp, órteý sharalaryn júrgizý qajet. Iá qoly qysqa baǵban qansha jerden kásibı maman bolǵanymen «kerek», «qajet» degennen asa almaıtyny anyq. «2008 jyldan bastap bakterııalyq kúıikke monıtorıng sharalaryn qarjy­landyrý Almaty oblystyq aýmaqtyq ınspek­sııasynyń usynysymen memlekettik baǵdarlamaǵa kirgizilip, respýblıkalyq bıýdjet esebinen atqarylýda. Oblys ákiminiń karantındik aımaq bekitý týraly sheshimi shyqty. «Almaty oblysy aýmaǵynda alma baqtarynda taralǵan karantındik nysan – jemis aǵashtarynyń bakterııalyq kúıigine baılanysty qalyp­tasqan kúrdeli jaǵdaı jáne osy qaýipti aýrýdy aıqyndaý, oqshaýlaý jáne joıýǵa baǵyttalǵan is-sharalardy uıymdastyrý týraly» oblys ákimi oryn­basarynyń tóraǵalyǵymen oblystyq se­mınar-keńes ótkizildi. Aıta ketetin jaǵdaı, «Oblys aýmaǵynda karantındik rejımdi engize otyryp, karantındi aımaqty belgileý týraly» Almaty oblysy boıynsha ádilet departamentinde normatıvtik-quqyqtyq aktilerdi memlekettik tirkeý tiziliminde tir­keldi. Bıyl jemis aǵashtarynyń bakte­rııalyq kúıigin (Erwinia amylovora (Burill) Winslow et al.) anyqtaýǵa jalpy kólemi 5500 ga jerde monıtorıngtik sharalar júrgizilip jatyr. Búgingi kúnde 119 synamadan iriktep alynyp, karantındik zerthanaǵa jiberildi. Nátıjesinde 29 synamadan, jalpy kólemi 124,11 ga baqtarda atalǵan aýrý anyqtaldy», dedi Almaty oblystyq aýmaqt­yq ınspeksııa­sy basshysynyń orynbasary Bolat Jyl­qybaev. Qoryta aıtqanda, resmı derekke dáıek­teme keltirildi. Al esepke alynbaǵan jekemenshik baqtar ıeleri men zańdy túrde tirkelip memleketten sýbsıdııa alamyz ba dep úmittenip otyrǵan baǵbandar ázirge saqtyq tanytyp otyr. Aralarynda óz baqtaryn jyl saıyn dárilep, zalalsyzdandyryp otyrǵandary da bar. Biraq jalǵyz aǵash orman emes degen ǵoı. Resmı málimet bir jylda jemis aǵashtarynyń bakterııalyq kúıigi segiz paıyzǵa óskenin rastap otyr, Odan beri tórt jyl ótti. Sonda memleketten bólinip jatqan sýbsıdııa qaıda ketip jatyr? Sonymen qatar, mal tuqymyn asyldandyrý, jalpy aýyl sharýashylyǵy salasy boıynsha jyldar boıy memleketten bólingen sýbsıdııa, ıaǵnı qaıtarylmaıtyn qarajattyń óz maqsatynda jumsalǵanyna, bergen nátıjesine esep alatyn ýaqyt keldi. Nurbol ÁLDIBAEV, «Egemen Qazaqstan» Almaty oblysy