Qazaqstan Afrıkaǵa ne úshin aqsha salýy tıis?

Sonaý Afrıka qurlyǵyndaǵy efıop elimen qazaqty qandaı qarym-qatynastar baılanystyrýy múmkin? Saýda-sattyǵy bar ma? Taıpalyq qaqtyǵystarǵa belshesinen batqan Afrıkamen baılanys ornatqan qanshalyqty tıimdi?.. Sóıtsek, Efıopııa Afrıka qurlyǵyndaǵy bedeldi memleketterdiń biri eken. Álemdik qaýymdastyq ony sol aımaqtaǵy derjava retinde qarastyryp otyr. Osy ýaqytqa deıin atalǵan el eshkimniń otarynda bolmaǵan. Bıyl Qazaqstan alǵash ret BUU Qaýipsizdik Keńesine turaqty emes múshe retinde saılansa, Efıopııa osy mártebege úsh ret ıe bolǵan. Búginde álemdik derjavalar osy memleketke aıamaı qarjy salyp otyr. Onyń da ózindik sebebi bar. Qazaqstan olarmen básekege túse almasa da, óz saıasatyn júrgizýge tyrysyp keledi. Sóz basynda Efıopııanyń jer kólemi jaǵynan Afrıkada ekinshi, al áskerı kúshi boıynsha Mysyr­dan keıingi orynda turǵanyn atap ótken jón. Atalǵan memleket syrtqy saıa­satta «Uly Efıopııa» ıdeıasyn ustanyp, ózin «Afrıkanyń qozǵaýshy kúshi» retinde moıyndatyp keledi. Al elordasy Addıs-Abebanyń qurlyqtaǵy «dıplomatııa astanasyna» aınalǵany qashan. Osy ýaqytqa deıin sol jerde BUU-nyń halyqaralyq konferensııasy ótip, jyl saıyn Afrıka odaǵy­nyń sammıtteri uıymdastyrylyp turady. Budan bólek, efıop bıligi birqatar antıterrorlyq sharalarǵa qatysyp, óziniń halyqaralyq be­delin kúsheıte bildi. Sodan bolar, Qytaı, Túrkııa, Úndistan, AQSh pen Eýropa odaǵy sııaqty iri ınvestorlar esh qoryqpaı, Efıopııa ekonomıkasyna qyrýar qarjy quıyp keledi. Oǵan qosa, eldiń halqy kún sanap ósip otyr. Búginde efıoptardyń jalpy sany 100 mln. adamdy quraıdy. Jyl saıyn jergilikti demografııalyq jaǵdaıdyń bir mıllıon adamǵa artyp otyrǵanyn eskersek, suranys deńgeıiniń qanshaǵa artyp jatqanyn aıtpaı-aq túsinýge bolady. Degenmen, Efıopııa halqynyń 80 paıyzy aýyldy jerlerde turyp, 30 paıyzy kedeıshiliktiń shekti deńgeıinen tómen ómir súredi. Ol elde týrızm keńinen damyǵan. Alaıda shetelden kelgen qonaqtar úshin ýaqyt sanaýdyń múldem basqa júıesine úırenip otyrý qajet. Sebebi, Efıo­pııa kúntizbesi ádettegideı 12 aıdan emes, 13 aıdan turady. Mine, osy memleketpen Qa­zaq­­­­stannyń saýda-sattyq baı­lanystaryn ornatqanyna kóp bolǵan joq. AQSh, Eýropa men TMD el­derimen dıplomatııalyq qarym-qatynasty birden Táýelsizdik alǵan jyldary ornatsaq, Afrıkanyń Efıopııa sııaqty derjavasymen  saýda-sattyq baılanystar alty jyl buryn ǵana bastaldy. Búginde onyń kólemi úlken emes. О́tken jyly atalǵan kórsetkish tek 73,1 myń dollardy ǵana qurady. Sonyń basym bóligi – ımport, ıaǵnı biz kóp jaǵdaıda, Efıopııanyń taýarlaryn tasymaldaımyz. Qazaqstannyń Efıopııa Res­pýb­lıkasyndaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Erlik Álıdiń aıtýynsha, búginde bizge efıop jerinen, kóbinese, gúl men kofe ónimderi ta­symaldanady. Ázirshe, ol jaqqa satylyp jatqan qazaqstandyq taýarlar joq. Otandyq kásipkerler de Efıopııa ekonomıkasyna aq­sha salýǵa qorqaqtaıdy. Alaıda iri der­­javalar aqshany aıamaı salýda. Qazaqstandyq elshi onyń da sebebin túsindirip berdi. «Búginde Afrıkaǵa ınfra­qury­lymdyq jobalar qajet. Ondaı jobalar báribir aqtalady. Onyń paıdasy birneshe esege kóp bolady. Endi, bul – tek ınvestısııa salý ǵana emes, ınfraqurylymdyq jobalar arqyly osy eldiń tabıǵı res­ýrstaryna qol jetkizýdiń birden-bir joly. Al ol jerde ondaı baı­lyq barshylyq. Búginde AQSh, Qytaı sııaqty derjavalar tabıǵı resýrstarǵa qol jetkizýge tyrysyp jatyr. Sebebi, sonyń barlyǵy – ener­­­gııa kózderi. Afrıkada ondaı baılyq kóp. Sondyqtan olar sol jerge ınvestısııany aıamaı salýda. Negizi, jyl saıyn Afrıka qurlyǵy 50-55 mlrd. dollar kólemindegi ınvestısııalardy qajet etip otyrady. Ondaı aqsha sa­lynady da. Alaıda týra sondaı aqsha san alýan arnalar arqyly AQSh pen Eýropa­nyń qarjy ıns­tıtýttaryna baryp quıylady», – deıdi elshi. Aldaǵy ýaqytta Qazaqstan Ef­ıo­­­pııanyń ekonomıkasyna kir­gen iri derjavalarmen básekege túse almasa da, eki jaqty saýda-sattyqty teńestirýge bar kúsh-jigerin sal­maqshy. Búginde biz ol jaqtan gúl men kofeni kóptep alsaq, efıoptar qazaqtyń joǵary sapaly astyǵy­na qyzyǵyp otyr. Alaıda osy salada da ózara básekelestiktiń bar eke­­ni aıan. Jaqynda qazaqstandyq kásipkerler Novorossıısk porty arqyly astyq tasymaldap kórgen. Biraq orystar aldy­men óz ónimin jiberip otyratyn kórinedi. Endi, Irannyń Banderabas teńiz portyna úlken úmit artylyp otyr. Bolashaqta osy másele sheshil­se, otandyq astyqty Qazaqstan – Túrik­­­menstan – Iran temirjolymen sol portqa deıin aparyp, ári qaraı Djıbýtı arqyly Efıopııaǵa jet­kizýge ábden bolady.  Arman ASQAR  ASTANA