Semeı ıadrolyq synaq polıgony 1991 jyly 29 tamyzda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń Jarlyǵymen jabyldy. Álemdegi eń iri tórtinshi polıgon bolyp sanalatyn synaq alańyn jabý arqyly Qazaqstan ıadrolyq qarýdy taratpaý jónindegi syrtqy saıasatqa tyń qadam basty.
О́ziniń tarıhı Jarlyǵymen Elbasymyz soǵys qarýyn taratpaý jáne ıadrolyq qarýsyzdaný máselesinde álemdegi kóshbasshy retinde tanyldy. Memleket basshysynyń bul ıdeıasy «Álem. XXI ǵasyr» manıfesinde halyqqa naqty jetkizilgen. Al biz osy taqyryp aıasynda fızıka-matematıka ǵylymdarynyń doktory, Ulttyq jaratylystaný akademııasynyń akademıgi, Kýrchatov qalasyndaǵy Ulttyq ıadrolyq ortalyqtyń bas dırektory Erlan BATYRBEKOVPEN áńgimelesken edik.
– 29 tamyz – Qazaqstan tarıhyndaǵy aıtýly kún. Bul Semeı ıadrolyq synaq polıgony eń alǵash jumysyn bastaǵan kún jáne sońǵy ret jabylǵan kún, – dep bastady áńgimesin Erlan Ǵadiletuly. – Alǵashqy ıadrolyq synaqtyń 1949 jylǵy 29 tamyzda jasalǵany belgili. 40 jyl ishinde 456 ıadrolyq bomba jarylsa, onyń 116-sy ashyq áýede, 340-y jer astynda jasaldy. Polıgondy japqannan keıin qanshama qaýipti tehnıka qaldy. Sondyqtan 1992 jyly Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq ıadrolyq ortalyǵy (UIаO) quryldy. UIаO mamandary beıbit atomdy damytýdy, al ıadrolyq qarýdy taratpaýdy nasıhattap keledi. 1993 jyl men 2013 jyl aralyǵynda aýqymdy jumystar atqaryldy. Bul jumystardyń kópshiligi Qazaqstan Respýblıkasy men Amerıka Qurama Shtattarynyń arasyndaǵy kelisim-shart aıasynda júzege asyryldy. Kelisimshart 1993 jyly bekitilgen bolatyn.
Soǵan oraı jumystar úsh baǵytta júrgizildi: ıadrolyq synaqtardyń ınfraqurylymdaryn joıý, ıadrolyq synaqtardyń saldaryn joıý jáne ıadrolyq qaýipti aımaqtaǵy nysandarǵa ruhsatsyz barýǵa tyıym salý, bóget qoıý. Osynaý qarbalas ári qıyn jumystar keıin kele óziniń oń nátıjelerin bere bastady. Búginde biz Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn Keńes Odaǵy áskerı kesheniniń ınfraqurylymdarynan tolyq tazarttyq. Tipti, 2000 jyldyń ózinde-aq, ıadrolyq bombalardy jarýǵa arnalǵan uńǵymalar men sańylaýlardyń barlyǵy endi qaıtip qoldanysqa kelmeıtindeı etip bekitildi. Tek bir ǵana Degeleń aýmaǵynda, ártúrli ýaqyttarda 209 ret ıadrolyq qarý synalypty. Osy tusta 181 uńǵymanyń kózi joıyldy. Al Balapan aýmaǵynda 128 ret ıadrolyq jarylys bolǵan, onda paıdalanylmaǵan 13 sańylaý men 12 jerasty qurylymy jabyldy.
Mine, osy sharýalar aıaqtalysymen, endigi jumys ıadrolyq qarýdy taratpaý boldy. Iаdrolyq synaqtardyń zardaptaryn joıýda AQSh, Reseı, Qazaqstan ǵalymdary birlesip jumys istedi. Olar polıgonnyń arnaıy úsh synaq alańynda jeti iri jobany júzege asyrdy. Nátıjesinde zardap shekken aýmaqtyń biraz kólemi tazartyldy jáne ıadrolyq qarýlardyń qaldyqtaryna kez kelgen kezdeısoq adamnyń qoly jetpeıtindeı bolyp, shekteý qoıyldy.
2008 jyldan 2012 jylǵa deıin ıadrolyq qaldyqtardyń 44 nysanyna, ıadrolyq qarýlardyń qaldyqtaryna tyıym salý retinde úsh deńgeıli qorǵanys júıesin ornattyq. Bul – belgilerdi alystan qabyldaı alatyn, arnaıy qorǵanys qabileti bar tehnologııa. Qazirde Semeı ıadrolyq synaq polıgonynyń jerin zertteýdi jalǵastyryp jatyrmyz. 2013 jyldan 2015 jylǵa deıingi aralyqta ıadrolyq qaldyqtarmen óte qatty lastanǵan aýdandar kezdesti. Máselen, «Opytnoe pole» aýmaǵynyń 350 sharshy shaqyrym jeri túbegeıli zertteldi. Bul – eń iri synaqtar ótken aýmaq. Naqty aıtqanda, 30 jerústi jáne 86 áýedegi óte kúshti ıadrolyq bomba jarylystary jasalǵan. Sondyqtan osy jerde ıadrolyq radıasııa qaldyqtary shekten tys joǵary ekendigin anyqtadyq. Jerdi ekologııalyq jaǵynan tazartýǵa kúsh salyndy. Lastanǵan topyraq beti túgeldeı alynyp, arnaıy qoımaǵa uzaq ýaqyt saqtaýǵa jiberildi.
– Ulttyq ıadrolyq ortalyq sheteldik ǵalymdarmen tyǵyz baılanysta jumys isteıtindigin bilemiz. Osyǵan oraı, 25 jyl ishindegi qandaı jetistikterińizdi atap aıtar edińiz?
– Atap aıtarlyǵy, búginde Qazaqstannyń Ulttyq ıadrolyq ortalyǵy búkil álemge tanymal. Ortalyq qurylǵannan bastap, ǵylymı-tehnıkalyq baza saqtalyp qana qoımaı, aıasy da keńeıdi. Zamanaýı úlgidegi zerthana jabdyqtaldy. Atom energetıkasy salasynan sheteldik áriptesterimizdiń qatarynda Japonııa, Fransııa, Belgııamen birge, UIаO-nyń tájirıbe bazasynda ıadrolyq reaktorlardy zertteýdemiz. Bul reaktorlardy jóndeý, jetildirý qajettigi Fýkýsıma oqıǵasynan keıin tipti mańyzdy bola tústi. Bul jobalar EAGLE, CORMIT, FUKUSHIMA, SAIGA jáne MYRRHA dep atalady.
Eń aldymen jumys barysynda jeńilsýtekti jáne ushqyr energetıkalyq reaktorlar synaqtan ótkizildi. Bul da bolsa, aýyr apattardyń aldyn alýǵa septigin tıgizeri anyq. Sondaı-aq, osy 25 jyl ishinde Qazaqstanda AES salý úshin tehnıkalyq-ekonomıkalyq zertteý jumystary úzbeı júrgizilip otyrdy. Keshendi qurylymdary bar, reaktordan tys úderisterdi qaraıtyn LAVA jáne EAGLE júıesi iske qosyldy. Bul arqyly aýyr apattardyń aldyn alýǵa bolady. Jáne qajetti jylý bóletin energııalyq kúsh-qýatqa ıe jańa zamanaýı reaktorlardy da jasaýdy qolǵa alyp jatyrmyz. «Baıkal-1» kesheninde ıondy sáýlelengen qaldyqtardy uzaq ýaqytqa deıin saqtaıtyn respýblıkadaǵy birden-bir qoıma jasaldy. Osynyń bári de beıbit atomdy nasıhattaý, halqymyzdy qaýipti radıasııalyq qaldyqtardyń zardabyn tarttyrmaı, aman saqtaý úshin atqarylyp jatqan sharýalar legi bolyp tabylady.
– Ulttyq ıadrolyq ortalyq EKSPO-2017 kórmesine tyń daıyndyq jasap jatqanyn bilemiz, eń basty eksponatty sizder aparǵaly otyr ekensizder, «Bolashaqtyń energııasy» jobasyna qandaı úles qospaqsyzdar?
– Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń tapsyrmasyna oraı, Iаdrolyq jáne termoıadrolyq energetıka men ónerkásibiniń qaýipsizdigin jáne tıimdiligin arttyrý úshin ǵylymı zertteýlerdi damytýdamyz. Qazaqstandyq Tokamak 2010 jyly alǵash ret tájirıbeden naqty ótkizildi. Tokamak – joǵary temperatýraly plazmany jasaýǵa jáne ustap turýǵa arnalǵan týra qalpyndaǵy tuıyq magnıtti qarmaýysh. Plazmany ustap qalý úshin magnıt órisin qoldanatyn basqa qondyrǵylarǵa qaraǵanda, elektr toǵyn qoldaný Tokamaktyń basty ereksheligi bolyp tabylady. «Bolashaqtyń energııasy» taqyrybynda osy Tokamakty EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesine oraı iske qosamyz. Iаǵnı, ol EKSPO-2017 kórmesindegi eń basty eksponat bolady.
Radıoekologııa salasyndaǵy tyń jańalyqtarymyz bul ǵana emes, máselen, osy baǵytta burynǵy Semeı ıadrolyq synaq polıgonynda radıasııalyq jaǵdaıdy jaqsartý úshin barlyq sharalar qolǵa alynǵan. Búginde polıgon áskerı qaýipti aımaqtan ǵylymı-zertteý ortalyǵyna aınaldy. Polıgon jeriniń 50 paıyzdan astam aýmaǵy zertteldi, atap aıtqanda, soltústik, ońtústik-shyǵys, batys jáne ońtústik aýmaqtarynda 2 mln.-nan astam daladaǵy ólsheý, tirkeý jumystary jáne osynyń nátıjesinde 100 myńnan astam zerthanalyq zertteýler ótkizildi.
– Semeı ıadrolyq synaq polıgonynyń jabylǵanyna 25 jyl tolýyn jan-jaqty atap ótýge UIаO qandaı tyń úles qospaq?
– 29 tamyz kúni adamzattyń ıgiligi úshin Qazaqstan álemdegi eń iri ıadrolyq synaq polıgondarynyń birin japty. Bul, árıne, eń aldymen Qazaqstan halqy men onyń Kóshbasshysy Nursultan Nazarbaevtyń eńbegi ári erligi. Osy kún – eń alǵash ret beıbit atomdy damytýǵa negiz salynǵan kún. 2015 jyldyń 31 tamyzynan 2016 jyldyń 2 sáýirine deıin Vashıngtondaǵy Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi sammıtke oraı kórme uıymdastyrdyq. 2016 jyldyń 18 mamyrynda BUU-nyń Nıý-Iorktegi turaqty ókildiginde ótken «Iаdrolyq qaýipsizdik: AQSh, Reseı jáne Qazaqstan arasyndaǵy úsh jaqty ishki baılanys» taqyrybyndaǵy forýmǵa qatystyq. Úsh tomdyq kitap shyǵardyq. Ol «Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn qaýipsiz aımaq deńgeıine laıyqtaýǵa oraı ǵylymı-tehnıkalyq jáne ınjenerlik turǵyda keshendi atqarylǵan jumystar» dep atalady. Kitapqa bul kúnderi sheteldik áriptesterimiz qatty qyzyǵýshylyq tanytyp otyr, endi tırajyn da suranysqa oraı ulǵaıtpaqpyz.
Mine, Semeı ıadrolyq synaq polıgonynyń jabylǵanyna 25 jyl tolý sharasyna oraı jasaǵan úlken bir sharýamyz osy. Astanadaǵy halyqaralyq konferensııaǵa qatysyp, oǵan kórme usynamyz. Sheteldik delegasııany Kýrchatovta qarsy alyp, sońynda «Semeı synaq polıgony. Radıasııalyq muralar jáne damý baǵyty» taqyrybynda VII halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa ótkizbekpiz. Oǵan alys jáne jaqyn shetelderden ǵalymdar qatysady.
– Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Álem. HHI ǵasyr» manıfesin qalaı baǵalar edińiz?
– Nursultan Ábishulynyń «Álem. HHI ǵasyr» manıfesi – Jer sharynyń qaýipsizdigi úshin jasap otyrǵan mańyzdy qadamdarynyń biri. Oǵan qazaqstandyqtar ǵana emes, dúnıe júzindegi beıbitshilik pen yntymaqtastyqty maqsat etken barlyq memleketter, memleket basshylary qoldaý kórsetip jatyr. Manıfest Birikken Ulttar Uıymynyń eki negizgi qurylymy – Bas Assambleıasy men Qaýipsizdik Keńesiniń resmı qujaty mártebesine ıe boldy. Bul sheshimdi uıymnyń Bas hatshysy Pan Gı Mýn qabyldady.
Qazaqstandyq qujatqa uıym shtab-páteriniń Hatshylyǵyndaǵy júıesinde arnaıy tirkeý nómiri berildi. Álemdik qoǵamdastyqtyń bul qujatqa basa nazar aýdarýyna Qazaqstannyń ıadrolyq qarýǵa qarsy jahandyq qozǵalystyń jetekshisine aınalýy birden-bir sebep bolyp otyr. О́ıtkeni, qazirgi tańda álemdi ıadrolyq qaýip-qaterden saqtaý eń basty máselege aınalǵan. Men ǵalym retinde atom soǵys qarýyna aınalmaýy kerek, biz halyq ıgiligi úshin beıbit atomdy damytýymyz kerek dep esepteımin. Sebebi, bárimiz de álemde tek beıbitshilik bolǵanyn qalaımyz. Al Ulttyq ıadrolyq ortalyqtyń urany: «Ulttyq qasiretten – ulttyq maqtanyshqa deıin» dep atalady, sondyqtan da osyǵan saı jumys isteýdi aldaǵy ýaqytta da jalǵastyra beretin bolamyz.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Raýshan NUǴMANBEKOVA
Shyǵys Qazaqstan oblysy,
Kýrchatov qalasy
Sýretterdi túsirgen avtor
