О́mirsheń baǵdar ólshemderi

Elbasy 5 ınstıtýttyq reformany júzege asyrý baǵytyndaǵy «100 naqty qadam» Ult Josparynda bilim, densaýlyq saqtaý, áleýmettik qamtý máselelerine qatysty birqatar mindet júktegeni málim. Sondyqtan 80-qadamǵa sáıkes «Mindetti áleýmettik medısınalyq saqtandyrý» jumysy Jetisý jerinde júıeli túrde júrgizilýde. Bul rette básekege qabilettilik sheńberinde jáne sapaly medısınalyq kómek kórsetý deńgeıin kóterý, qoljetimdilikti arttyrý maqsatynda jekemenshik medısınalyq mekemelerge de memlekettik tapsyrys bólinip otyrǵanyn aıtýǵa bolady. Naqtylaı tússek, byltyrǵy jyly 379,1 mln teńge bolsa, al bıyl 676,2 mln teńgeni qurady. Taldyqorǵandaǵy qalalyq emhana bazasynda biryńǵaı Call-ortalyq qurylyp, táýlik boıy jumys isteýde. Osy maqsatqa jergilikti bıýdjetten 9,7 mln teńge bólindi. Qazirgi tańda 60 medı­sınalyq mekeme biryńǵaı Call-ortalyqqa qosyldy. Memlekettik-jekemenshik árip­testik sheńberinde densaýlyq saqtaý salasynda konsessııalyq jo­balar boıynsha Qarasaı aýda­nynyń Qaskeleń qalasynda bir kezekte 500 adamdy qabyldaýǵa ar­nalǵan aımaqtyq emhananyń qury­lysy 3105,333 mlrd teńgege, sony­men qatar 2394,909 mlrd teń­gege Taldyqorǵan qalasynda bir kezekte 500 adamdy qabyldaýǵa ar­nalǵan aımaqtyq emhana qury­lysynyń jobalary bar. Jalpy Taldyqorǵanda 300 tósektik kópsalaly klınıkalyq aýrý­hana ashyldy. Bul tek Taldy­qorǵan qalasynyń turǵyndaryna ǵana emes, oblys halqyna zama­naýı úlgide salynǵan, medısınalyq qural-jabdyqtarmen jabdyq­tal­ǵan aýrýhanada emdelýge múm­kindik týady degen sóz. Endi oblys ortalyǵyndaǵy aýrýhanalar men emhanalar 3 aýrýhanalyq qalashyqqa aınalmaq. Bul jumysqa jal­py somasy 921,9 mln teńge qarjy bólindi. Qazirgi ýaqytta qurylys-mon­tajdaý jumystary júrgizilip jatyr. Bilim berý salasyna kelsek, úsh tilde oqytýdy nólden bastaımyz dep aıtýǵa bolmaıdy. Sebebi, oblysta úsh tilde oqytatyn daryndy balalarǵa arnalǵan 5 bilim berý mekemesinde bul tájirıbe burynnan qalyptasqan. Osy mek­tepterde jaratylystaný-mate­ma­tıkalyq baǵyttaǵy pánder, ıaǵnı bıologııa, geogra­fııa, ınformatı­ka, hımııa, mate­­matıka pánderi boıyn­sha 91 sy­nyp­taǵy 1621 oqýshyǵa aǵyl­shyn tilin­de júrgiziledi. So­ny­men qatar, 10-11 synyptarda bıologııa, hımııa, fızıka, ınfor­matı­ka pánderin aǵylshyn tilinde oqytý Jambyl, Qarasaı aýdanda­ry men Taldyqorǵan, Qapsha­ǵaı qalalarynda jaqsy jolǵa qoıyl­ǵan. Jaratylystaný-matema­tı­kalyq baǵyttaǵy 23 gımnazııa men 2 lıseıde jekelegen pánderdi úsh tilde oqytý jalǵasýda. Nazarbaev zııatkerlik mek­tebi tájirıbesi negizinde jumys júr­gizý úshin iriktelip alynǵan bilim berý uıymdarynda jara­ty­lystaný-matematıkalyq ba­ǵyt­taǵy jekelegen pánderdi úsh til­de oqytýdy engizý jumystary atqarylýda. Úsh tilde bilim berýdiń artyqshylyǵyn, týǵyzatyn zor múmkinshilikterin ata-analar, jalpy qoǵam túsinýi tıis. Sondyqtan ony ilgeriletý maqsatynda ata-analar komıtetimen birlesip barlyq aýdan, qalalardaǵy bilim berý uıymdarynda túsindirý jumystary júrgizilip jatyr. Al 12 jyldyq bilim berýge kezeń-ke­zeń­men kóshý aıasyndaǵy bilim stan­darty boıynsha respýblıkada eksperımenttik alańǵa engizilgen 30 mekteptiń ekeýi bizdiń oblysta bar. Osy baǵytta Taldyqorǵan qa­la­syndaǵy Sh.Ýálıhanov atyn­daǵy mektep-gımnazııada jáne Pan­­fılov aýdanyndaǵy Hamraev atyn­­daǵy orta mektepte jańa bilim berý standarty aprobasııadan ótti. «Balapan» baǵdarlamasyn jú­ze­ge asyrýda óńirde memlekettik-je­kemenshik áriptestik tásilin qol­daný arqyly iri kásipkerlerdi tartý jolǵa qoıylǵan. Máselen, búgingi kúni memlekettik-jeke­me­n­shik áriptestik negizinde 227 mekeme jumys istese, bul jalpy balabaqsha sanynyń 56,4 paıyzyn quraıdy. Bıylǵy jyly memlekettik jeke­menshik áriptestik boıynsha Ile, Talǵar, Jambyl aýdandary men Taldyqorǵan qalasynda bala­baq­shalar qurylysy qarqyndy júrýde. Sóıtip búgingi kúni 837 mek­tepke deıingi bilim mekeme­sinde, ıaǵnı balabaqshalar men sha­ǵyn ortalyqtarda 60,1 myń bala tárbıelenip, oblysta mektepke deıingi tárbıemen qamtý 79 paıyzdy qurap otyr. Bilim be­rý salasynda 51 úsh aýysymda oqy­tý men 1 apatty jaǵdaıdaǵy mek­tep­terdiń túıinin tarqatý maqsa­tynda 43 mektep salý qajet­tiligi anyqtalyp, 2015-2017 jyl­darǵa naqty jospar jasaldy. Bul máseleni Ulttyq qor men jergilikti bıýdjet esebinen 2017 jyly tolyq sheshetin bolamyz. Búgingi kúni oblys aýmaǵynda 38 mekteptiń qurylysy júrip jatyr. Zaman aǵymyna ilese almaı, margınaldy toptardy quraıtyn jas­tar da jeterlik. Oǵan qoǵam ǵana emes ata-analar da kináli bolar. Qazirgi jastar tym kompıýterbas­ty, tym vırtýaldy keńistikshil, sonyń saldarynan olar naqty ómirge beıimdele almaı ósip kele­di. Biz osy jastardy shynaıy eko­nomıkalyq jáne qoǵamdyq ómirge tartýymyz kerek.Sonda ǵana olardyń qaýipti jolǵa túsip, radı­kaldy ıdeıalardyń jeteginde ketýine tosqaýyl qoıa alamyz. Bul rette dinı saýattylyǵyn arttyrý jáne radıkaldy baǵytqa qarsy nasıhat júrgizý maqsatynda jumys isteıtin aqparattyq-túsindirý toptary óz aýdıtorııalarynda ártúrli toptaǵy turǵyndarmen qatar jas­tardy da molynan qamtýda. Jetisý jerinde jastar úshin barlyq jaǵdaı jasalyp otyr. Ob­lys ákimi Amandyq Batalovtyń basta­ma­symen respýblıka boıynsha eń alǵashqy jastarǵa qyzmet kórse­tý ortalyǵy Taldyqor­ǵan­da ashyldy. Atalǵan ǵımaratta qoǵamdyq qabyldaý, saltanat zaly, galereıa, bı stý­dııasy, ınternet-kitaphana, akt zaly, baspasóz, kovorkıng, densaýlyq saqtaý, psıhologııalyq, zańgerlik jáne jas kásipkerlerge kómek kór­setý ortalyqtary ornalasqan. Biz jastardyń ózekti máselelerin sheshe otyryp, olardy rýhanı-adamgershilik baǵytta tárbıeleýdi de umytpaýymyz kerek. El jas­taryna ózderiniń bos ýaqytyn uıymdastyrý múmkindigi berile otyryp, kásibı daǵdylaryn jáne shyǵarmashylyq áleýetterin damytýǵa kúsh salmaqpyz. Jas­tar­men jumys olardy tek naý­qan­­­dyq shara­larǵa, mádenı-kóp­shilik isterge ǵana tartýmen shek­tel­meıdi. Eń negizgisi – olardy turaqty jumyspen qamtý máselesi bolyp tabylady. Kásiptik jáne qaıta daıarlyqtan ótken, bilik­ti­ligin kótergen jastar arasynda jumyspen qamtylǵandar sany jyl saıyn ósip keledi. Búgingi kúni Almaty oblysy boıynsha «Jastar praktıkasyna» 857 jas maman tartylyp, jumyspen qamtý sharalarymen jastar arasynan 9 myńǵa jýyq adam qamtylsa, olardyń 6 myńnan astamy jumysqa ornalastyryldy. Áleýmettik jumys oryndaryna 300-ge tarta adam, qoǵamdyq jumystarǵa bir myń­nan astam adam jiberildi. Bul jas­tardyń ýaqytsha jumys isteýi­ne jáne tájirıbe jınaýyna múm­kindik týǵyzady. Jyl basy­n­an beri jumysqa ornalasý múm­kin­digin arttyrý úshin kásibı daıyn­daýǵa jastar arasynan 597 jumyssyz adam jiberildi. «Jasyl el» men stýdenttik qurylys otrıady da jastardy eńbekke tárbıeleýde zor úles qosyp otyr. «Jumyspen qamtý­dyń jol kartasy-2020» baǵdarlama­sy­nyń II baǵyty boıynsha óz isin ashý úshin jastar qatarynan 111 adamǵa nesıe berilip, olar búginde jas kásipkerler qataryn tolyq­tyryp, óz bıznesterin sátti júrgize bastady. Aldaǵy ýaqytta da óziniń densaýlyǵyn shy­nyq­tyrýǵa, dúnıetanymyn baıytýǵa, shyǵarmashylyq turǵydan jetilýi­ne jasalǵan múmkindikterdi tıimdi paıdalana bilgen jastardyń qataryn arttyrýǵa kúsh salamyz. Jalpy, «100 naqty qadam» Ult josparyndaǵy bes ınstıtýttyq refor­manyń júzege asyrylýy jaıly ki­tap­hanalarda aqparattyq-kitaphanalyq qyzmet túrlerin jetildirý qolǵa alyndy. Bul iske oblystaǵy mýzeıler de atsalysýda. «Meniń elim» ulttyq jobasy aıasynda mádenı oshaqtarda ınternet-joba engizilip, kitaphanalarda onlaın-semınarlar ótkizý jolǵa qoıyldy. «Uly Jibek jolymen» degen taqyryptyq baǵdarlama daıyndalyp, brendtik kádesyılar shyǵarylýda. «Máńgilik El» – ózimiz sóz etip otyrǵan «100 naqty qadamnyń» ıdeıalyq negizi. Qazaqstan­nyń aldaǵy taǵdyry men óskeleń ur­paqtyń jarqyn bolashaǵy úshin bul ómirsheń baǵdardyń, ólsheýsiz qundylyqtardyń róli zor. Qaı salada bolsyn naqty jáne nyq jasalǵan barlyq qadamdarymyz Máńgilik El bolýǵa jasalǵan qadamdar dep bilemiz. Baqtııar О́NERBAEV, Almaty oblysy ákiminiń orynbasary