Kelisim basy – keshirim

Egemendik pen eldik murat­tarynan nár alǵan, órkenıet pen nurly bolashaqqa sara jol salǵan araıly Ata Zańymyzdyń álqıssasynda pash etilgenindeı «...ortaq tarıhı taǵdyr biriktirgen Qazaqstan halqy, baıyrǵy qazaq jerinde memlekettilik qura oty­ryp», «...erkindik, teńdik jáne tatýlyq murattaryna berilgen azamattyq qoǵam» qurý jolynda barsha zańdylyq josyqtaryn halyq ıgiligine jaratýdyń jolyn tapty. Qoǵamymyz damyǵan saıyn neǵurlym izgilengen zań­dar halyqaralyq qaýymdastyq qýat­taǵan quqyqtyq jón-joral­ǵylarmen de, ultymyzdyń ejelgi eldik dástúrlerimen qısyn­dy jarasym tapty. Atam qazaq «Aldyńa kelse atańnyń qunyn kesh» degen. Osydan asqan kemeń­gerlik bar ma?! Bile bilgenge keshirim, túsinistik pen kelisim, parasat – zańnan da izgi. Al «Zań tyıym sala almaǵan nársege, keıde uıat tyıym salady» degen eken Rım fılosofy L.Seneka. Tana Malaısary bı jas Syrym bıge: «Shyraǵym, úsh sóz bar, sony umytpaı júrseń, halqyń sońyńnan qalmas. Umytsań, artyńnan ermes. Ol úsh sóz: uıat, borysh, obal!» degen eken. Baıqap kórgenge Uly Dala danalyǵy quqyq­tyń qaı­nary bolyp sanalatyn rım fılo­sofııasymen de tolyq úndesedi. Al ǵalym-zańger, akademık Salyq Zımanov: «Bir kezderi ejelgi qazaq dalasyndaǵy zańdylyq pen ádil sottyń «Altyn ǵasyry» qaıtadan bizdiń tarıhymyzdyń quramdas bóligine – altyn beti­ne jáne bolashaqta jalpy órke­nıettiń murasyna aınalar degen úmitim bar... Ýaqyt óte kele qazaq quqyǵy álemdik órkenıettiń quqyq­tyq júıeleriniń ishinen laıyq­ty oryn alatyndyǵyna senimmen qaraımyn» – degen eken. Árıne, bıler daýdy sheshkende áýeli eldiń zańdaryn, qala berdi qudireti el ishinde zańǵa teńesetin ádet-ǵuryp, salt dástúrlerdi, ádildik qısyndaryn basshylyqqa alǵan. Ádil sheshimdi qıynnan qıys­tyryp, jalpaq jurtty ke­meń­­gerligine júgindirgen. Bı quzy­retine beriletin istiń qaralýy eki satyǵa bólingen. Áýe­li eki jaq isti bıler qaraǵanǵa deıin, ıaǵnı ózara kelisim jasap daý­dy sheshýge qımyl-áreket jasaı­dy. Ádettik quqyqta ony «Bitim», «Bereke», «Salaýat» dep ataǵan. «Bitim» – eki jaqtyń ózara keli­simge kelip, sóz júzinde daý­dyń aıaqtalýy. Bitimnen keıin isti bılerdiń qaraýyna berýdiń qajeti joq. Sebebi, bitimdi, ózara ke­lisimdi buzý – sózde, sert­te tur­maýdyń belgisi, ar-ojdan­dy tarazylaıtyn áreket. Bı aldyn­daǵy bitimge eshkim qııa­nat jasaı almaǵan. «Bereke» – aıyrbas nemese satyp alý týraly sóz júzinde shart jasaý. Qazaq­tyń ádettik quqyǵynda «Bereke» ınstıtýty barlyq keli­sim, sharttardyń negizi bolǵan. Salaýat – nemese keshirim, daýlas­qan eki jaqtyń bir-birine talap qoıýdan bas tartýy, ıaǵnı keshirim berýi. Keshirim jasaý aýyl, el, rý aqsaqaldarynyń qatynasýymen ótetin bolǵan. О́rkenıet dúnıesinde bitimger­shilik rásimi medıasııa uǵymymen málim. Medıasııa (latyn sózi – eki kózqarastyń nemese eki jaq­tyń ortasynda bolý, orta jol­dy usyný, beıtarap bolý degen maǵynany bildiredi) – bul daý-janjalǵa qatysýshylardyń kelispeýshilikti birlese sheshý prosesi. Daýlardy sotqa deıin bala­maly negizde sheshýdiń kons­tıtýsııalyq negizgi qaǵıdaty Kons­tıtýsııanyń 13-babynyń 1-bóliginde kórsetilgen: «Árkim­niń quqyq sýbektisi retinde tanylýyna quqyǵy bar jáne óziniń quqyqtary men bostandyqtaryn, qajetti qorǵanysty qosa alǵanda, zańǵa qaıshy kelmeıtin barlyq tásildermen qorǵaýǵa qaqyly». 2016 jyldan bastap qol­da­nys­qa engen jańa Azamat­tyq is júrgizý kodeksine «Sot medıa­sııasy» uǵymy paıda boldy. Sot medıasııasy – daýdy retteýdiń sýdıanyń járdemdesýimen júzege asyratyn bitimgershilik rásimi. Joǵarǵy Sot daıyndap, 2015 jylǵy 31 qazanda Elbasymyz Nursultan Nazarbaev jarııaly túrde qol qoıǵan jańa Azamat­tyq is júrgizý kodeksinde daýlar­dy tatýlastyrý rásimimen sheshý tetikteri jan-jaqty qaras­­ty­rylyp, daýlardy sheshý mer­zimderin qysqartýǵa, taraptar­dyń shyǵyndaryn azaıtýǵa septigin tıgizetin kóptegen baptar engizildi. Azamattyq is júrgizý kodeksi bitim­gershilikke keltirýdiń buryn­nan bar qaǵıdalary men rásimderin búgingi kúnge saı jetildirýimen de erekshelenip otyr. Oǵan daýlardy retteýdiń sottan bólek tetikterin jetildirý maqsatyndaǵy «Daýlardy sottan tys retteý» dep atalatyn jańa taraýdyń engizilgeni aıǵaq. Kodekste daýlardy sheshýdiń balama tásilderi mol qamtylǵan. Jańa qaǵıdalar­dy saralap otyryp daýlardy ret­teýdiń sottan tys jáne sotqa deıin­­gi tártibine, sottaǵy tatýlasý rásim­derine aıryqsha kóńil bólin­genine kóz jetkizýge bolady. Búginde azamattar Azamattyq is júrgizý kodeksinde belgilengen tártipti paıdalana otyryp tatý­lasý kelisimin, daýdy medıasııa nemese partısıpatıvtik rásimder tártibimen retteý týraly kelisimdi jasaı alady. Tatýlasý kelisimi birinshi, apellıasııa­lyq satylardaǵy sottarda sot keńesý bólmesine ketkenge deıingi ýaqytta, sot talqylaýynyń kez kelgen satysynda, sondaı-aq, sot aktisiniń oryndalýy kezinde de jasala beredi. Tatýlasýdyń taǵy bir artyq­shylyǵy munda sot sheshimi oryn­dalmaı orta jolda qalmaıdy. Kelisimdi ózara maquldaǵandyqtan taraptar ondaǵy sharttardy der kezinde, belgilengen ýaqyt­ta oryn­daýǵa múddeli. Kelisim jasal­ǵanda ekinshi tarap ózine min­detteme alǵan soń ony oryn­daýǵa barynsha kúsh salady. Al oryn­dalmaǵan jaǵdaıda da, talap­kerdiń ótinish haty boıynsha sot bekitip bergen atqarý paraǵy májbúrlep oryndatýǵa jatady. Taǵy bir eskererligi, daýdy medıasııa tártibimen retteý týraly kelisim, osy kelisimdi bekitý týraly uıǵarym «Medıa­sııa týraly» Zańda jáne Aza­mattyq prosestik kodekste kórsetilgen talaptarǵa sáıkes kelýi tıis. Eger tatýlasý kelisimi zańǵa qaıshy bolsa nemese basqa da tulǵa­lar­dyń quqyqtary men zańdy múd­delerin buzsa, sot kelisimdi bekit­peıdi. Sot uıǵa­ry­my shaǵym, ne narazylyq kel­tirýge jatpaıdy. Azamattyq is júrgizý kodeksin­degi aıtýly jańalyqtardyń biri – daýdy partısıpatıvtik keli­­sim arqyly retteý bolyp otyr. Partısıpatıvtik rásim – daý­lasýshy eki tarap advo­kat­tarynyń kelissózderdi sýdıa­nyń qatysýynsyz júrgizý arqyly ortaq kelisimge keltirýge qol jetkizýi. Kelisimge kele almaǵan eki jaqty bir ústel basyna jı­nap, bitimge keltirý máse­lesin­­de sýdıalarǵa qaraǵanda advo­­ka­ttardyń múmkindigi keń. Qujat­taǵy tatýlasý kelisimine qoıy­­latyn talaptarǵa saı, qos tarap arasyndaǵy kelisim jaz­basha nysanda jasalady jáne oǵan taraptar nemese olardyń advokattary qol qoıady. Mundaı jolmen tatýlasý talap qoıýshy­ny tólengen memlekettik baj­dan bosatatyny da – zańdaǵy yntalandyrý tetikteriniń biri. Azamattyq prosestik kodeks qoldanysqa engizilgennen bergi aralyqta bitimmen bitetin isterdiń sany óse tústi. Jańa zańnamanyń tıimdiligin túsingen advokattar, medıatorlar, basqa da quqyq qorǵaýshylar daýdy bitimmen bitirýge múddelilik tanytyp, aza­mat­tarǵa medıasııanyń tıim­diligin túsindirýge jappaı atsa­lysa bastady. Máseleniń bitim­ger­shilik joldarymen tez she­shil­geni, aldymen, olardyń óz­derine tıimdi ekenin kópshilik te uǵyna bastaǵandaı. Sottar qylmystyq jáne azamattyq sot isin júrgizýde bitimgershilik rásimderdi jáne medıasııany qoldaný ádisterin jergilikti jerlerde keńinen túsindirýdiń jolbasshylyq tizginin ustap otyr. Atqarýshy, ókildi organdar­men birlese otyryp, aýyldyq okýrgter men aýdan, qala, oblys ortalyqtarynda medıasııa kabı­netteriniń ashylýyna qol jetkizildi. Sottar medıasııa kabı­netteriniń jumystaryn udaıy baqylaýda ustap, júıeli túrde quqyqtyq kómekter kórsetip kele­di. Qazirgi kezde medıasııa kabı­netteri men medıatorlar ár aýylda boı kótere bastady. Batys Qazaqstan oblysyn­daǵy barlyq aýdandyq sottarǵa qaras­ty aýmaqtardaǵy aýyldyq okýrg­terden tegisteı medıasııa kabınetteri ashylyp, olarda 185 kásibı emes medıatorlar jumys jasap jatyr. Jyl basy­nan beri oblysta tatýlastyrý rásimderimen 550 azamattyq is qaralyp, 123 tarap bitimger­shilik kelisimge keldi. Medıa­sııa tártibimen qaralǵan 424 istiń 329-y boıynsha sot medıa­sııa­sy qoldanyldy. 95 daý medıa­tor­lardyń qatysýymen sheshildi. Nebári 3 daý ǵana partısıpatıvtik rásimmen retteldi. Al apellıa­sııalyq satyda 22 is tatýlas­tyrý rásim­de qaralyp, bir is boıyn­sha daý partısıpatıvtik rásim­men rettelse, 3 is boıynsha ta­rap­­tar bitimgershilik kelisimge keldi. Nebári 18 is boıynsha sot medıasııasy qoldanyldy. Bek ÁMETOV, Batys Qazaqstan oblystyq sotynyń tóraǵasy