Qazaqstandyqtardyń ómir deńgeıin tómendetýge jol berilmeıdi

Keshe Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev Parlament palatalarynyń birlesken otyrysyna qatysyp, altynshy saılanymnyń ekinshi sessııasyn ashty. Memlekettik Ánuran oryndal­ǵannan keıin Elbasy N.Nazarbaev eldiń qaýipsizdigi men tynyshtyǵy, eko­nomıkamyzdyń damyp, halqymyzdyń ál-aýqatyn arttyrý jolynda depý­tattardyń aldynda turǵan jańa min­detter men qabyldanatyn qajetti zań jobalary týraly aıtty. Qurmetti depýtattar, dep bastady sózin Elbasy. Barshańyzdy jańa parlamenttik maý­symnyń bastalýymen quttyq­taı­myn. Jer-jerde saılaý­shylarmen kezdesip, jańa oı-pikirler jınaqtady dep senemin. Bıylǵy sessııa qasterli Táýel­siz­digimizdiń 25 jyldyǵyn toılaıtyn kezeńge saı kelip otyr. Qazir álem­dik ekonomıka asa kúrdeli kezeń­derdiń birin bastan ótkerýde. Sheka­ra talǵamaıtyn terrorızm men eks­tre­mızm dúnıeniń barlyq qıyryn shar­pyp keledi. Munyń bári jahandyq álem­niń ajyramas bóligi – Qazaq­stanǵa da yqpalyn tıgizýde. Soǵan qara­mastan, biz zamannyń syn-qater­lerine laıyqty jaýap berý úshin zor qyzmetter atqaryp kelemiz. Memleket basshysy budan ári eli­miz Táýelsizdik tarıhynyń ekinshi shı­re­gin tyń qarqynmen bastaıtynyna toqtaldy. Biz «Qazaqstan-2050» Strate­gııa­synda kózdegen maqsattarymyzǵa úz­diksiz umtylatyn bolamyz. Aldy­myzda úlken mindetter men aýqym­dy ju­mystar tur. Bul oraıda, Parla­mentke de zor jaýapkershilik júkte­ledi. 5 ınstıtýttyq reformany júzege asyrýdyń Ult Josparyn zańnamalyq qamtamasyz etý qarqynmen jalǵasyn tabýy qajet. Elimizdiń damýyna qajetti kóptegen zańdar qabyldaý kerek. Olardyń ishinde kezek kúttirmeıtin, qysqa merzimde qabyldaý qajet zańdar bar. Men kásibı Parlamentimiz ózine júktelgen tarıhı mindetin abyroımen atqararyna senimdimin, dedi Qazaqstan Prezıdenti. Elbasynyń aıtýynsha, Par­la­menttiń ekinshi sessııasy jumysyn jaýapty tarıhı kezeńde bastap otyr. Birinshiden, Qazaqstan Táýel­siz­diginiń 25 jyldyq mereıtoıyn qarsy alý­ǵa daıyndalýda. Bul – jyldyń eń negizgi oqıǵasy. Bizge elimizdiń bar­lyq jetistigin saralaý qajet. Mereı­toılyq oqıǵanyń ózi túsindirý jumys­tarynyń qorytyndy kezeńi bolýy tıis. Biz qol jetkize alǵan naqty nátı­jelerdi árbir qazaqstandyqtyń sezin­geni qajet. Sondaı-aq, bolashaq josparlardy da aıqyndaý mańyzdy. Ekinshiden, biz Qazaqstandy jan-jaqty jańǵyrtý jónindegi Ult Josparyn júzege asyrýdyń jańa kezeńine kiris­tik. Parlamentke Úkimetpen birles­ken syndarly jumys dástúrin jalǵas­tyrǵan jón. Jańa zańdardy ázirleý jáne qabyldaý jónindegi barlyq másele boıynsha Úkimetpen tyǵyz ári úılesimdi is-qımyl júrgizý kerek, bul rette zańdar jete pysyqtalýy jáne sapaly bolýy tıis. Qazaqstan Prezıdentiniń aıtýynsha, ásirese, Senat pen Májilis de­pý­tat­tarynyń halyqqa jańa zańna­manyń maqsaty men mindetterin túsin­dirý­degi rólin kúsheıtý mańyzdy. Eń al­dymen, azamattardyń nazaryn zańdar­dyń eko­nomıkalyq jáne áleý­mettik oń áserine, bıznesti damytýdaǵy jáne ha­­lyq­tyń keń aýqymynyń baqýatty­lyǵyn kóterýdegi paıdasyna aýdarý kerek. Úshinshiden, álemdik ekonomıkalyq jáne saıası ahýal kúrdeli bolyp qalyp otyr. Álemniń kóptegen damy­ǵan jáne damýshy ekonomıkalary qıyn­dyqtardy sezinýde. Álemdik na­ryq­­tardaǵy baǵanyń quldyraýy men qu­­bylmalylyǵy halyqaralyq saýdany ál­siretti. Elder arasyndaǵy ınves­tı­­sııa­lyq aǵyndar kólemi tómendedi. Osy­­nyń bári Qazaqstandaǵy ahýalǵa teris áser etýde, óıtkeni, biz álemdik eko­­no­­mı­kanyń bir bóligimiz. Osyndaı jaǵ­­daıda Úkimet pen Ulttyq banktiń Daǵ­­darysqa qarsy is-qımyl josparyn jú­zege asyrý jalǵasady, ol jańa shara­­larmen ýaqtyly tolyqtyrylyp otyrady. Bes ınstıtýttyq reforma, ın­dýs­trııa­landyrýdyń ekinshi besjyldyǵy, «Nurly Jol» Jańa Ekonomıkalyq Saıasaty aıasynda ekonomıka ósiminiń jańa draıverlerin júıeli túrde qalyptastyrý qajet. Qazaq­stannyń álemdik shıkizat ónimderi baǵa­synyń qubylýyna táýeldiligin tómendetý jumystaryn jalǵastyrý mańyzdy. Sondyqtan biz, eń aldymen, shıkizattyq emes ónimderdi eksportqa shyǵaratyn kásiporyndardy memlekettik qoldaýǵa basymdyq beremiz, dedi Elbasy. Memleket basshysy jańa geosaıası syn-qaterlerdi eskerý qajettigin de aıtty. Halyqaralyq qatynastar júıesi jetek­shi derjavalardyń ara­syndaǵy qarama-qaı­shylyqtyń ósýi saldarynan boljap bol­maıtyn sıpat aldy. Bul álemdik qoǵam­dastyqtyń halyqaralyq terrorızmmen jáne ekstremızmmen kúresin qıyndatady. О́tken jazdaǵy oqıǵalar kórset­kendeı, álemde birde-bir el terrorshylar shabýy­lynan qorǵalmaǵan. Sondaı-aq, terrorlyq qaýip-qater Qazaqstan úshin de ómir shyndyǵy bolyp taby­lady. Jahandyq soǵystyń aldyn alý jáne adamzattyń óz-ózin ıadrolyq qarý­men joıyp jiberý qaýpi búgin qaıtadan halyq­aralyq kún tártibindegi ózekti máselege aınaldy. Táýelsizdik ǵasyrynyń ekinshi shıregin biz qıyn kezeńde bastaǵaly otyrmyz. Alaıda, bul jaǵdaı ǵasyr ortasynda jete­miz dep otyrǵan Uly maqsatymyz – Qa­zaqstandy Eýra­zııanyń eń damyǵan elde­ri qataryna, ıaǵnı álemniń damyǵan mem­leketteri klýbyna qospaq nıetimizge kedergi jasamaýy tıis, dep atap ótti Memleket basshysy bul búkil memlekettiń, onyń ishinde bıliktiń zań shyǵarýshy tar­maǵynyń burynǵydan da tıimdi jumys isteýin, qoǵamnyń birligin, tabysqa jetý jolynda tutastaı jumylýdy qajet ete­tinin atap kórsetti. Turaqtylyq jáne qazaqstandyqtardyń ózara túsinistigi men toleranttylyǵy jaǵdaıynda ǵana alǵa qoıǵan maq­sattarǵa jete alatynymyzdy aıtty. Budan ári Elbasy osy sessııada qara­lýy tıis zań jobalaryna toqtaldy. Jańa sessııada sizder tal­qy­lap, qabyldaýlaryńyz kerek 50-ge jýyq zań jobasy bar. Jeti jańa zańdy depýtattardyń ózderi usynyp, Úkimet qabyldady. Bul bas­tamalar depýtattar kor­pý­synyń joǵary kásibı deńgeıin dáleldeıdi. 28 joba boıynsha talqylaý ótken sessııada bastaldy. 2016 jyldyń zań jobalary ju­mysynyń josparyna sáıkes Úkimet Májilistiń talqylaýyna 4 joba usyndy, taǵy 7 joba osy jyldyń aıaǵyna deıin usynylady. Birqatar zań jobalaryn Úkimet Májilistiń qaraýyna kezekten tys engizedi. Jalpylaı alǵanda, depýtattyq korpýsty mynadaı baǵyttar boıynsha úlken jumys kútip tur, dep atap ótti Memleket basshysy. Birinshi. El qaýipsizdiginiń zańnamalyq negizin nyǵaıtý. Álem­niń ózge elderi sııaqty Qazaqstan da tikeleı terrorlyq qaýip-qa­terge kez boldy. Aqtóbe men Almatydaǵy terrorlyq aktilerdiń saldarynan Ulttyq ulan sarbazdary, polısııa qyzmetkerleri jáne eshbir jazyǵy joq azamattar qazaǵa ushyrady. Osyndaı jaǵdaıda memleket ulttyq qaýipsizdikti nyǵaıtýy tıis. Meniń tapsyrmam boıynsha ekstremızm men terrorızmge qarsy kúres, qarsy barlaý qyzmeti, daktıloskopııalyq jáne genomdyq tirkeý, probasııa, aqparattyq qaýipsizdik máseleleri boıynsha 7 zań jobasy jasalyp, Májilis qaraýyna engiziledi. Depýtattardyń jobalardy mu­qııat qarap, osy jyldyń aıaǵyna deıin qabyldaýyn suraımyn, dep aıaqtady sózin N.Nazarbaev. Ekinshi. Ult Josparyn júzege asyrýdy zańnamalyq qamtamasyz etý. Eń aldymen, ınstıtýttyq re­for­malardy tereńdetý úshin baǵa­laý, kollektorlyq jáne jeke detektıvtik qyzmet, Zardap shek­ken­derdiń shyǵynyn óteý qory týra­ly zańnamalyq aktilerdi qa­byl­daý mańyzdy mánge ıe bolmaq. Nazarbaev Ýnıversıtettiń ha­lyq­aralyq praktıkasy men tájirı­besin eskere otyryp, joǵary oqý oryndarynyń akademııalyq já­ne basqarýshylyq derbestigin zań­namalyq turǵyda keńeıtý qajet. Depýtattarǵa jergilikti ózin ózi basqarý organdarynyń derbes bıýdjetin engizý bóliginde zańnamaǵa qosymshalar qabyldaý qajet bolady. Elektr energııasy máseleleri jónindegi zańnamaǵa birqatar ózgertýler men tolyqtyrýlar engizý qarastyrylǵan. Olar energııany taratý shyǵyndaryn tómendetýdi jáne tıisinshe, tutynýshylar úshin onyń qunyn azaıtýdy qamtamasyz etý maqsatyn kózdeıdi. Elbasy sol sııaqty, standarttaý týraly zańnamalar paketiniń de mańyzy zor ekenin aıtty. О́zderińizge belgili, men Jer reformasy jónindegi komıs­sııanyń Jer kodeksiniń jekelegen normalaryna qatysty mora­to­rııdiń kúshinde turý merzimin 2021 jyldyń 31 jeltoqsanyna deıin uzartý týraly usynysyn qoldadym. Jer reformasy jónin­degi komıssııa qoǵamdy tolǵan­dyrǵan problemaly máselelerdi tal­qylaı otyryp, úlken jumystar júrgizdi. Úkimet engizetin jekelegen zań jobasynda kórinis tabýy tıis birqatar usynystar qalyp­tastyryldy. Atap aıtqanda, ol aýylsharýashylyq maqsatyndaǵy jerlerdi berý prosedýralaryn jetildirý, olardyń utymdy paıdalanylýyna baqylaýdy kúsheıtý máselelerine qatysty, dep atap ótti Qa­zaqstan Prezıdenti. Memleket basshysy jer zań­na­masyna túzetýler engizý týraly sheshim qabyldaý kezinde Úki­mettiń agroónerkásip salasyna qarjy tartý maqsatyn bas­shylyqqa alǵanyn eske saldy. Aýyl sharýashylyǵyn kóterý oǵan ilese kóptegen salalardyń da­mýyna jaǵdaı týǵyzbaq. Salaǵa yqpal jasaý úshin memlekettiń qan­shalyqty kúsh-jiger jumsaǵanyn barlyq agrarshylar biledi. Ár jyl saıyn agrarlyq sektorǵa aıtarlyqtaı qarjy salynady, biraq olar barlyq ýaqytta birdeı ózin-ózi aqtap, keri qaıta bermeıdi. Qazirgi zamanǵy ekonomıkada olaı bolýǵa tıis emes. Sebep, aýyl sharýashylyǵyndaǵy eńbek ónimdiliginiń tómendiginde jatyr, ony kóterý úshin qosymsha qarjylar salý qajet. Búkil álemde agrarlyq sektorǵa ınvestısııalar tartý úshin jumys isteıdi. Soǵan oraı Elbasy biz­diń memleketimiz de aýyl sharýa­shylyǵynyń deńgeıi men sapasyn kóterý úshin kóbirek kapıtal salymdaryn tartqysy keletinin aıtty. Eger bul jumys túsindirýden bastalyp, odan keıin ǵana zań qabyldanǵanda, onda ahýal basqasha bolar edi. Bul aspektilerdi zań shyǵarýshylar agrarlyq salany retteıtin zań jobalarymen jumys istegen kezde eskerýi tıis, dep atap ótti Memleket basshysy. Úshinshi. Parlamentke úsh jyldyq kezeńge arnalǵan res­pýb­lıkalyq bıýdjet týraly zań jobasyn qarap, qabyldaýǵa týra keledi. Onda men aıtyp ótken jahandyq tendensııalar men syn-qaterlerdi eskere otyryp, 2017-2019 jyldarǵa arnalǵan bıýd­jet saıasatynyń qaǵıdattary men oǵan qatysty kózqarastar anyqtalatyn bolady. Memleket kepildendirgen áleýmettik pakettiń shyǵystary kólemin saqtaýdy zańnamalyq turǵyda qamtamasyz etý qajet. Áńgime birinshi kezekte zeınetaqylar, járdemaqylar, stıpendııalar jáne ózge de áleýmettik tólemaqylar týraly bolyp otyr, dedi Qazaqstan Prezıdenti. Elbasynyń aıtýynsha, bıýdjet saıasatyn qandaı da bolmasyn jaǵdaıda qazaqstandyqtardyń ómir deńgeılerin tómendetýge jol berilmeıtindeı etip qalyptastyrý qajet. Ulttyq qordan beriletin ke­pil­di transfertter týraly, son­daı-aq, respýblıkalyq jáne óńir­lik bıýdjetter arasyndaǵy transfertterdiń kólemi týraly zańdar úsh jyldyq bıýdjetpen bir pakette ótedi. Parlament pen Úkimet bıýdjet qarjylaryn ıgerý máselesine qatańyraq baqylaý jasaýy tıis. Onyń ústine bıýdjet shyǵystaryn ıgermeý problemasy salalyq ta, óńirlik te deńgeılerde oryn alýyn jalǵastyrýda. Bó­lin­gen qarjylar ekonomıkany da­my­týǵa, jumyspen qamtýdy qamta­masyz etýge jáne halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýǵa jumys isteýi tıis, dedi Memleket basshysy. Tórtinshi. Depýtattyq kor­pýs­tyń Qazaqstan bekitken birqatar halyqaralyq kelisimderdi ratıfıkasııalaý máselelerin qaraýyna týra keledi. Besinshi. Parlament – ol halyq ókildiginiń basty organy. Son­dyqtan Parlament palatala­rynyń qyzmeti qoǵam úshin ba­rynsha ashyq bolýy tıis. Zań­darǵa degen qajettilik pen olardy qabyldaýdyń búkil qısyny qa­zaq­standyqtarǵa túsinikti bolýynyń mańyzy zor. Kúzden bastap Senat pen Májilis jumystaryn, sondaı-aq, Parlament palatalarynyń birlesken otyrystaryn onlaın rejiminde tikeleı taratý oǵan jaǵdaı jasaıtyn bolady. Memleket basshysy zań shy­ǵarýshylyq úderisiniń sheńberlerin keńeıte túsý qajettigine de toqtaldy. Jobalardy daıyndaý satysynda oǵan qoǵamdyq sarapshylardy, parlamenttik emes partııalardyń, ÚEU jáne BAQ ókilderin tartý qajet. EYDU elderiniń halyqty aldyn ala qulaqtandyrý jáne qajetti quqyqtyq jańa bastamalardy qoǵamdyq talqylaý jónindegi tájirıbesin belsendi paıdalanǵan jón, dep atap ótti Elbasy. Prezıdenttiń aıtýynsha, zań shyǵarý úderisine qatysatyn memlekettik organdardyń barlyq basshylary, sondaı-aq, partııalyq fraksııalar qoǵamdy josparlanyp otyrǵan zańnamalyq bas­tamalar týraly turaqty túrde aqparattandyryp otyrýy kerek. Bul oraıda parlamenttik fraksııanyń bastamashylyq róli jáne «Nur Otan» partııasynyń barlyq qurylymdary men fı­lıaldarynyń yrǵaqty is-qı­myly aıryqsha mańyzdy. Zańdardy qabyldaý úderisine degen mundaı kózqaras qazaq­stan­dyqtardyń quqyqtyq mádenıetin arttyratyn bolady. Otyrysqa tóraǵalyq etken Parlament Májilisiniń Tóraǵasy Nurlan Nyǵmatýlın barlyq depýtattar atynan Elbasyna Par­lamenttiń ekinshi sessııasyn ashyp, aldaǵy jumystyń basym baǵyttaryn belgilep bergeni úshin zor alǵys bildirdi. Birlesken otyrysqa elimizdiń Premer-Mınıstri, Memlekettik hatshysy, Prezıdent Ákimshi­liginiń Basshysy, Konstıtýsııalyq Keńes­tiń, Joǵarǵy sottyń jáne Ortalyq saılaý komıssııasynyń tóraǵalary, barlyq deń­geıdegi memlekettik organdar men buqa­ralyq aqparat quraldarynyń ókilderi qatysty. Elbasy Nursultan Nazar­baev­tyń sózi­nen, depýtattar kor­pýsynyń aldyna qoıǵan min­detterden alǵan áseri týraly Májilis depýtaty Abaı Tasbolatov aıtylǵandardyń bári de barynsha ózekti máseleler ekenin aýyzǵa aldy. Áleýmettik jaǵynan qor­ǵalýǵa tıisti áljýaz toptarǵa qol­daý bildirý máselelerine Pre­zı­denttiń kezekti ret nazar aýdaryp, olardy jetildirý qa­jettigin aıtqany durys dep sanaı­tynyn jet­kizdi. Eldiń qaýipsizdigin saqtaý máse­leleri jáne ony jetildirý týraly zań jobasy qabyldanatynyn aıtqany da me­niń oıymnan shyqty. Men ózim buryn­ǵy áskerı qyzmetker bolǵandyqtan, eldiń qaýip­sizdigi máselesine birinshi kezekte na­zar aýdaramyn. Búgingi tańdaǵy terro­rıstik, ekstremıstik áreketterdiń bizdiń elimizge de jetkeni meni qatty alań­datady. Osyndaılardy boldyrmaý úshin zańnamalarymyzdy qatańdatý búgin­gi tańdaǵy ózekti mindetterdiń biri. Prezı­denttiń sondaı zańnyń qabyldanýy kerektigin aıtqany meniń oıymnan shyqty. Sol zań jobasy bizge osy qyrkúıek aıy­nyń aıaǵynda qaralýǵa keledi eken. Bul óte durys másele dep sanaımyn. Onyń aza­mat­tarymyzdyń tynyshtyǵyn saqtaý jolynda barynsha jetilgen, tıimdi bolýy úshin óz tarapymnan da úlesimdi qosýǵa daıynmyn, dedi Abaı Tasbolatov. Parlament depýtattarynyń ishindegi aqsaqaldarynyń biri, kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri Qýanysh Sultanov ta Elbasynyń sózderi týraly óziniń aqjarma pikirin ortaǵa saldy. Prezıdent dúnıejúzilik qoǵamdastyqta, sonyń ishinde bizdiń elimizde bolyp jatqan jaǵ­daılardy eskere otyryp, halqymyzdyń áleýmettik jaǵdaıyn tómendetpeý sharalaryna aıryqsha mán berdi. Qabyldanatyn zańdardyń bári de halyqtyń múddesine, ál-aýqatyn jaqsartýǵa qyzmet etýi kerek­tigin atap ótti. Sonymen qatar, ol qabyl­danatyn zańdar aldymen halyq arasynda talqylanýy kerektigin aıtty. Sonyń ishinde «Jer týraly» Zańnyń qoǵamdaǵy ártúrli pikirlerdi eskermeı qabyldanǵandyǵyn mysalǵa ala otyryp, mundaıdyń aldaǵy ýaqytta oryn almaýyn eskertti. Sóıtip, zań qabyldaý isinde meılinshe ashyqtyq, talqylaý úderisteri barynsha móldir bolady. Zań jobalary múddeli toptar, ÚEU, BAQ ókilderiniń qatysýymen talqylanbaq. Qabyldanatyn zańdardyń qajettiligi halyqqa jetkizilip, keńinen tanystyrylyp otyrýy kerek. Mine, osyndaı máselelerge Elbasy óziniń sózinde erekshe ekpin túsirip aıtty, dedi depýtat. Senator Sársenbaı Eńsegenov te El­ba­sy óziniń sózinde qaýip­sizdikti saqtaý máse­lelerine erek­she nazar aýdarǵanyna tánti bolǵandyǵyn jetkizdi. Prezıdent jahandyq qaýipter – terrorızm men dinı ekstremızm sııaqty náýbet­terdiń aldyn alýǵa baǵyttalǵan zańnamalyq aktilerge ózgerister men tolyq­tyrýlar engiziletin zań qabyl­danatynyn atap ótti. Biz jazǵy demalys kúnderinde Aqtóbe, Atyraý oblystarynyń halqymen kezdestik. Sonda olardyń bári de biraýyzdan eldegi tynyshtyqtyń qamtamasyz etilýin talap etti. Elde tynyshtyq pen tatýlyq bol­masa, aldymyzǵa qoıyp otyrǵan maq­sat­tarymyzǵa, uly murattarymyzǵa qol jetkizý múmkin emes. Prezıdent N.Na­zar­baev Parlament sessııasyn ashqannan keıin depýtattarmen beıresmı jaǵdaıda kezdesken edi, sol jerde men oǵan atalmysh zańdy halyq kútip otyrǵanyn jetki­zip, alǵa qoıylǵan mindetterdi olar qyzý qoldaıtynyn bildirdim. Sonymen qatar, Prezıdent úshjyldyq bıýdjettiń qabyl­dana­tynyn aıtty. Osy jerde Elbasy ekono­mıkalyq qıyndyqtarǵa qaramastan, bıýdjetti qabyldaý barysynda barlyq áleýmettik kepildikter tolyq saqtalýy qajet­tigin talap etti. Bul da óte ózekti másele, dedi senator. Sóıtip, jańa sessııa óziniń jumysyn bastap ketti. Elbasy Nursultan Nazar­bae­v­tyń eldegi eń ózekti máselelerdiń zańna­malyq sheshimin mindettegen sózderi depýtattardyń da oıynan shyǵyp, olardyń qulshynysyn arttyrǵany kórinip turdy. Jaqsybaı SAMRAT, Láıla EDILQYZY, «Egemen Qazaqstan» Sýretter Prezıdenttiń baspasóz qyzmetinen alyndy