Qys... Jedi – jeltoqsan jeligip óte shyqty... Tentek dálý – qańtar biraz tepsindi. Sosyn ólmegen qulǵa «jaqsy bolsa – qut, jaman bolsa – jut» bolyp úttiń – aqpannyń aıy keldi... Ar jaǵy amal – naýryz...
Shyr aınalǵan dúnıe degen osy da. Osylaı aınalǵaly qanshama yqylym zaman ótkeni belgisiz. Bilsek, boljalyn ǵana bilermiz.
Orystyń aıaz týraly, qystyń kúni bar bılikti qolǵa alǵan Aıaz ata týraly ertegilerin bala kezimizde kóp oqydyq. Teledıdardan tamashaladyq. Sheteldiń Santa Klaýsyn da. Pýshkın jyrlaǵan qys she... Biraq, meniń sanamda aıqyn saqtalǵany – bastaýysh synypta jattaǵan Abaıdyń «Qys» atty óleńi. Bala qııalǵa shynymen-aq qys danyshpan aqyn sýrettegendeı «aq kıimdi, deneli, aq saqaldy» shal bolyp elesteıtin. Alty-jeti jasar bala sezim sol tylsym álemnen kelgen «shaldy» qalaı kórer ekenmin dep biraz sandalǵany da bar. Anaý Arǵanatynyń jotasynan túser dep aýyldyń batysyna kóp qaraǵan da shyǵarmyn. Meniń aýylymnyń qysy qatal ári uzaq qoı, Oralhan Bókeı aǵam aıtpaqshy. Sondyqtan ony «tiri beınede» kórgim kelgeni zańdy bolar...
Qar jamylǵan dalada tóbeshik-tómpeshikterdi syrǵanaqqa aınaldyryp, shanamen zýlaǵan balalyǵym osy «shyr aınalǵan dúnıeniń» bir qıyrynda saǵym bolyp kóship júrgen tárizdi. Ázirge kóshe bersin. Ol joq, ǵaıyp bolǵan deýge aýyz barmaıdy.
Qystyń bir sıqyry bar. Aıazy arqyrap, borany burqyrap jatsa da osy mezgil tazalyq pen sulýlyqtyń, almaǵaıyp tirshiliktiń bir qupııa syryn ózine búkken tárizdi.
Kóz aldymyzda qaharymen, qarymen kóringen mezgildiń shyn beınesi tursa, kóńil keńistiginde, jan-dúnıe sheńberinde qystyń ár aıy ár qalyppen, ár beınemen, tylsym syr, basqasha keıippen qubylady. Iá, myna álem bar, tanym tilimen sóılesek, fánı men baqı, bu dúnıe men o dúnıe bar. Odan basqa biz tanyǵan ǵalamda rýhanı álem bar ekenin bárimiz bilemiz ǵoı. Biraq árqaısymyzdyń ony kóńil kózimen kórýimiz, túısinýimiz ártúrli. Rýhanı tanymda jyl mezgilderi jansyz zat, tek tabıǵattyń mezgilderi dep qaralmaı, jandy beıne retinde tanylatyny aqıqat. Abaı atam qysty tekten tekke «basqan jeri syqyrlap kelip qalǵan kári quda» túrinde beınelemegen bolar... «Qylyshyn súıretip qys keledi» deıtin úlkender de.
Qazaqtyń poezııa keńistiginde jyl mezgilderiniń «jandy keıipke» aınalýynyń eń basy men bilgende Mahmut Qashqarıdiń «Dıýanı luǵat at túrk» eńbeginen málim («Qys pen jazdyń aıtysyn» aıtamyn). Sol zamannan bul zamanǵa deıin qystyń qatal beınesi biraz jyrlandy. Búginniń tereńnen tolǵar tekti aqyndarynyń biri Esenǵalı Raýshanovtyń poetıkalyq álemindegi qys qalpy – solardyń biri ári biregeı mysaly.
Aqynnyń tabıǵat haqyndaǵy óleńderimen birge jyl mezgilderin kórkem tilmen sıpattaıtyn qara sózben jazylǵan týyndylary da oqyrman qaýymǵa belgili. Solardyń qatarynda «Qarasha, jeltoqsan men sol bir eki aı» atty uly aqyn Abaı óleńimen attas jazbasy bar. Kúzdiń sońǵy aıy men qystyń alǵashqy aıy ǵoı bular. Qaýys pen jedi...
«Bizdiń qazaqtyń: “Qarasha keledi, jaqsylyqqa baqsa betegeden bıik, jýsannan alasa keledi, jamandyqqa baqsa qary men jańbyry talasa keledi” deıtin aıy osy aı. Baıqap otyrsańyz, kóshpeli el on eki aıdyń eshqaısysyn da jamandamaǵan. Qarasha turmaq, qaharly qańtardyń ózinen jylylyq taýyp, qystyń jazǵa bergisiz maı tońǵysyz kúnderi dep súısinedi», degen «bilmeıtini joq» qalamgerdiń osy sózine bas shulǵısyń. Osylaı deı otyryp eki mezgildiń toǵysyndaǵy eki aıdyń tynysy men tirshiligin tanytady. Qarashadaǵy qustardyń kúnkóris áreketin baıandaı kele tirshilik úshin kúrestiń ońaı emestigin kórsetedi.
Qarashadan keıin kelgen qystyń alǵashqy aıy – jedi-jeltoqsandy aqyn kóz aldymyzǵa múlde basqasha, tyń da tylsym qalpymen ákeledi.
«Sóıtip júrgende: “Meni qarashubar qarashanyń týysy deýge qalaı ǵana tiliń barady?” degendeı aqquba qys keledi. Onyń aty – jeltoqsan. Jer dúnıe túnde jaýǵan qardan soń alys joldan sharshap kelip, bir sát qalǵyp ketken atasynyń uıqysyn buzyp almaıyn degen baladaı demin ishine tartyp tyna qalǵan. Tóńirek appaq-aý, appaq. Tek buta basyna ilinip qalǵan bir japyraq qyzyl matadaı bop ár jerden sýyqtorǵaı kórinedi».
Qazaqtyń jeltoqsany (orystyń dekabrin eske alyńyz. Osy aıdyń bir qupııasy bolar, sirá) «saıası ómirimizde» azattyqqa talpynǵan aı edi ǵoı... Iá, osy Esenǵalı aqyn emes pe:
Jeltoqsan degen bir aı bar,
Shabyntyp mingen úlekti.
Shyńyltyr kúnde shyraı bar,
Jylytar ma eken júrekti?! - dep jyrlaǵan.
«Tarıhqa kóz salsańyz, bul aıda neshe bir uly oqıǵalar bolǵan. Biz úshin bul aı 1986 jyly qazaq jastarynyń kóterilisimen qymbat. Bul qozǵalań týraly da sońǵy kezde ártúrli alypqashpa áńgime kóp. Saıasat júrgen jer – lań. Lańsyz, daý-damaısyz, taza ómir súrýge bolmas pa, toba? Mysaly, Ana-Tabıǵat sekildi» deıdi aqyn.
Jeltoqsan jaıly bul óleńinde aqyn rýh bulqynysyn beınelegen. Namystyń, yzanyń shıryǵýyn tanytýda jeltoqsan aıyn shabynǵan úlekti mingen qalypta keıiptegen. Keshegi kúngi eki júzdi saıasattyń qurbany bolǵan, zamananyń qyspaǵyna túsken ashý-yzanyń sharasyz halin nardyń úlek qalpynan aırylyp, kórtke uqsaýymen kórsete otyryp, aqyn tarıhı oqıǵanyń qasiretin tuspaldaıdy:
Kep-keshe myqty sekildi ed,
Kórtke uqsap qaldy júdep nar.
Jeltoqsan saıyn jetim bop.
Bir jylap alar júrek bar...
Júrek jylaıdy. Jylaıtyny – qysymǵa, ádiletsizdikke shydamaıdy. Zamannyń adamǵa ústemdigi, taǵdyrdyń talaıy jylatady ony. Jeltoqsan aıynyń muńly da qorǵansyz beınesin tym áserli beınelegen aqyn qys mezgilin jyrlaýdy aı kezegimen ary qaraı jalǵastyrady... «Qysqy tań» men «Qysqy keshtiń» (aqyn óleńderi) sýreti de nazardan qalys qalmaıdy:
О́rshelene uıytqyǵan ótti búlik,
Jatyr dala manaýrap, kók tynyǵyp.
Aı nuryna shomylǵan qarashash tún
Tas úńgirdiń qoınyna ketti kirip.
Siresse de sireý qar kútirlep bir,
Tul boranǵa ne úshin tútilmek bul?
Tebingideı aspanda tegene-kún
Appaq nurǵa, darıǵa-aı, shúpildep tur.
Qysqy tańnyń da osyndaı tek ózine tán sulýlyǵy, ózine ǵana tán erekshe bolmysy bar. Adamzat tirshiligindegi úmitke shúpildegen tań qaharly qysta da sol bolmysynan jazbaıdy. Al, qystyń keshi qandaı edi?!
Kópek ıtpen qosyla boran ulyp,
Túndikti taý tóbesin orady bult.
Túngi qolat qoınyna qulap jatty
Túıetaıly betkeıden jol aǵylyp.
Tań – úmit bolǵanda, kesh – kúdik pe? О́zi qys bolsa, ózi kesh bolsa. Solaı bolǵan kúnde de ómirge yntyq pende odan túńile almaıdy. «On eki aıdyń eshqaısysyn da jamandamaǵan, qaharly qańtardyń ózinen jylylyq tapqan» (E.Raýshanov) kóńil qaıdan túńilsin! Sondyqtan da:
Ymyrt emen aıaǵy túnmen bitken,
Yrzyǵym bar keletin kúnnen kútken.
Kún batty dep kúrsine almadym men,
Erteń tań bop ataryn bilgendikten, – dep, aqynmen birge kúbirleımiz. Kún men tún, qys pen jaz almasqan ómirdi súıgendikten sóıtemiz.
Borany ulyǵan qystyń taǵy bir aıy – qańtar. Tentek dálý. Bul aıdyń kelýi men ketýi qyzyq. Muny Esenǵalı «Qańtardyń kelýi» óleńinde bylaı baıandaıdy.
Ysqyryǵy ysqyryp,
Yspa qara bult minip,
Jeltoqsan men qarasha
Jeteginde jup quryp,
Qatty kelgen qańtar edi,
Bul da ketti jónine
Ár tusqa appaq kúrke tiktirip.
Qańtardy men birtúrli jaqsy kóretinmin. Osy aıda dúnıe esigin ashqandyqtan bolar. Eseıgen shaǵyma deıin ár jyl saıyn bir-bir adymdap qańtarǵa qaraı jaqyndap kele jatqandaı sezinýshi edim, endi kerisinshe, bir adym sheginip alystaı túsken tárizdimin. Júrekke keıde jyly, keıde sýyq qańtar. Meniń kinámshil kóńilim ǵana solaı qabyldaıtyn shyǵar deıtinmin. Sóıtsem, bul aı da bulǵaq eken-aý. Ony aqyn da aıtady:
Esin jıdy miskin baq,
Qar jaýyp tur ushqyndap.
Osy eken ǵoı, táıiri,
«Osal bolsa – qys bulǵaq».
Qoıdy yrǵalyp qaraǵaı,
«Qańtardyń kúni qarǵa adym» dep mysqyldap.
Qaraǵaı men shalqalaı kúlgen «tarpań aıǵa» taba bolǵan qaıran qańtarym-aı! Aqynsha aıtar bolsam:
Shaqqa turǵan janyń bar eken,
Taqqa miný ne teńiń edi, qańtar-aı?
Jazǵyrdy dep sókpe, dálýim. Tentektigińe basyp shamdanbaǵaısyń. Ýaqyttyń ótkinshiligine degen ókpemizdi bildirgen túrimiz de...
Qańtar aýyp, aqpan adymdap keledi. «Qańtardyń kúni qarǵa adym, aqpannyń kúni at adym» dep otyratyn naǵashy ájem esime túsedi. Kúnniń uzarǵanyn aıtqany ǵoı. Balalyǵym saǵym keship júrgen Shyǵystaǵy byltyrǵy hám bıylǵy qatal da qaharly qys boıymdy titirkendiredi. Esenǵalı aqynsha:
Aqpan-toqpan,
Aı múıizdi alty kún.
Raıdan qaıt, jarqynym,
Jylan túkti jeti kún,
Jyldam bolǵaı ketýiń,
Qyryńa alsań qyryq kún,
Atyńnan tús, tynyqqyn, – degim keledi út aıyna. Qazaǵyma qut bolǵaı dep duǵa qylamyn ishteı. Jedi jyljyp, dálý syrǵyp ketkenimen, aqpannyń qaharynan qorqamyz. Aqyn aǵamyz dál aıtqan:
Mingeni Aqpan shaldyń ala baıtal,
Qylyǵy kóp bolyp tur sanap aıtar,
Qaharyn tógedi-aı kep tórde otyryp,
Qarsy alsa qol qýsyryp qaraǵaı-tal.
Qyla almaı qyrlansa da emenge túk.
Saldy oıran jas qaıyńǵa tómen ketip.
Baıǵusqa Kańtar da aıap tımep edi,
Shal kelip qyryp saldy sereńdetip.
Aqpan shaldyń minezi jaman. Qatal-aq. Esenǵalı aqyn qystyń kóktemge ulasar tusyn arqaý etken «О́liara» óleńinde «Taqtan tússe de attan túspegen aqshunaq shaldyń» ashýyna tań qalady. Ashýyn aýyzdyqtar kim bar deısiń. Biraq, bar eken. Ýaqyttyń zańdylyǵyn aqpannyń ashýy jeńe almaıdy. Mezgil ótedi, qystyń sońy bolǵan út te ketedi. Aqpandy jeńetin – jyly júzdi, jumsaq minezdi amal aıy bar. Kóktemniń alǵashqy aıy. Myń san qamshysyn úıirip, aq boranyn burqyratqan aqpan eriksiz jýasıdy, ǵumyry taýsylady. Ol da Esenǵalı aıtqandaı kúz sııaqty «qaıtys bolady». Aqyn ýaqyttyń osyndaı ózgermeli qalpyn da óleń tilimen bylaısha tolǵaıdy:
О́likten qarǵa qýyp kúshigendi
Kóbegen erte týǵan úsip óldi,
Tún aýa shoshyp turyp yshqynady ol,
San pále kiredi áste túsine endi.
Erteń-aq Esentaı jaq jaınap, kúlip,
Qus bitken án salady saırap turyp.
Aqpan shal taýdan asyp joǵalady,
Baıtalǵa jamaldatqyr jaıdaq minip,
Al biz qalamyz…
Biz, ıaǵnı adamdar qalamyz. Alla jazǵan pende qaharly qystan sytylǵan tirshiliktiń kýási bolady. Taǵy da aqyn jyrlaıdy:
Qar astynda báısheshek gúl jelkildek.
Samal qashan eser eken erkindep?!
Birinshi bop qýanady saryshymshyq
“Naýryz ápkem keledi erteń tórkindep”.
Jylda osylaı jylasa da qystyǵyp,
Aqpan saıyn boıyna erek kúsh kirip,
Birinshi bop shaqyrady Naýryzdy ol
Eń sońǵy ánin sap turǵandaı yshqynyp.
Pende balasynyń jylylyqqa talpynǵan kóńili ǵoı bul. Saryshymshyqtaı shyryldaǵan úmitke toly kóńil...Úmitti úsik shalmaǵaı.
Qaharly aqpan shaldyń kárinen saqtasyn.
...Meniń aýylymdy qazir de qalyń qar basyp jatyr. Mektep pen eki ortaǵa da aıaq jol salyp otyrmyz deıdi. Ol aýylda meniń dúnıedegi eń qymbattylarym – ata-anam bar, kózge eles, kóńilge saǵynysh bolyp ornyqqan balalyǵym bar, sol balalyǵymnyń kýási bolǵan úıim, taý men tas, oı men qyr, bastaý men ózen bar...
Aqpan shaldyń qabaǵy jyly bolsa eken olarǵa.
Ǵalam tońyp tur. Kúlli dúnıe appaq qardyń qursaýynda. Aqyn aıtqandaı «qar astynda qamyǵady keń ǵalam...». Tek sýyqtyqqa, qysqa ǵana emes, ǵaıyp-jalǵannyń turaqsyzdyǵyna qamyǵatyn bolar...
Janat ÁSKERBEKQYZY, aqyn. Astana.
