Synyq Qanat pen ǵajap Qýat

Dúısenǵalı

Torǵaıdyń dalasyndaı sulý jerdi Dúısenǵalı sırek kórdi. Sol sulý óńirdegi Amantoǵaı aýylynda ósti. 70-shi jyldary mektepti bitirgen soń komsomol-jastar brıgadasynda qal­ǵan sy­nyptastary Aıtbaı Qar­qa­batov, Batyrhan Sábıtbekov, Abzal Os­panov, Ádil Muhamet­janov, Qa­lıhan Dúbirbekovpen Dúı­sen­ǵalıdyń juby jazyl­ǵan emes. Jaılaýdaǵy qoı so­ńyn­da júr­gen ol da bir dáýren eken-aý. Ba­lań jigitterdiń bári de at qula­ǵynda oınaıdy, s­a­ǵym­dy dalada aly­syp-ju­lys­qan dostar oıyn­ǵ­a da, áńgimege de, ázilge de toı­maıtyn. Olar­dyń aıtqan ánin, kókirektegi armandaryn dala­nyń erke sa­ma­ly alysqa alyp ketip jatatyn. Synyptastarynyń arasyn­da eti tiri, uıymdastyrýǵa kelgende jurtty uıytyp áketetin Dúısen­ǵalıdy aýdandyq komsomol komıteti qyzmetke shaqyr­dy. Komsomolda Dúısenǵalı sııaq­ty óner­li, bilimdi, eki tilge birdeı aǵyp turǵan kadr erekshe baǵalanatyn. Átteń, dúnıe-aı, tasy órge domalap bara jatqan jastyń joly ózge arnaǵa oqys burylyp ketti... Issaparmen ketip bara jatqanda avto­kólik apa­tyna ushyrady. Je­ńil máshıneniń aldynan shyǵa kelgen KamAZ-dan qaımyǵyp, ról­di bur­ǵany sol edi, ózenge qu­la­dy. Mo­ıyn omyrtqasy syn­ǵan­dyqtan eki qol, eki aıaǵy birdeı jansyzdanyp qaldy. Dúı­senǵa­lıǵa aldymen esin jııýdyń ózi muń boldy. On tórt kún boıy Arqalyqtyń aýrýhanasynda es-tússiz jatty. – Aýyldan aǵaıyndarym meni adam bolmaıdy dep oraıtyn kilem alyp kelipti. Arqalyq qala­syn­daǵy aýrýhanada balalar dári­geri bolyp isteıtin aǵaıy­myz: «Bala­nyń kózi jumylmaı turyp áket­peń­der. Alyp ketkende óltir­gen­nen basqa kómekteriń qaısy?» dep meni tastap ketýge keńes beripti. Sodan eki kúnnen keıin men esimdi jıdym,–deıdi Dúısenǵalı sol aýyr kúnderdi esine alyp. Jas jigit qanaty qyrqylǵan qustyń kebin kıdi. Biraq júrek atsha týlap soǵyp tur. О́mir úshin jantalasqan kún­der bastaldy. Dúısenǵalıdyń tek bir jyl jeti aı degende ǵana eki qolyna jan kirdi. Ulynyń mańdaıynan ter monshaqtap aǵyp, qınalǵan sátin­de anasy Bıbiajar: «Qulynym, úmitińdi úzbe, bolasha­ǵyń alda» dep jubatatyn. – Dostarym meni múgedek eken dep ózgerip ketken joq, ómir­ge degen qushtarlyǵymdy art­tyrǵan da solardyń appaq peıili shyǵar, – deıdi Dúısenǵalı. Ol bastapqy kezde qaıtsem de júremin dep oılady. Kıev, Más­keý, Tashkent, Lenıngrad sııaq­ty qalalardaǵy neırohırýrgııalyq ortalyqtar, Qyrymdaǵy sanatorıı Dúısenǵalıdan qalǵan joq. Qaraǵandydaǵy omyrtqasy za­qym­danǵan naýqastar úshin beıimdeý-emdeý ortalyǵyna jylda kelip emdelip júrdi. Ol osynda Arý­na Jaqsyǵulovamen tanysty. Arýna Ol bala kezinen-aq Arýna dese – Arýna bolatyn. Ata-ana­sy­men qosa alǵashqy kórgen nemeresin ájesi óbektedi. Sabaq­qa al­ǵyr boldy, mekteptegi sport, akrobatıka úıirmelerine qatys­ty. Mektepti bitirer jy­ly beti ap­paq qaǵazdaı, qoıý qara, tol­qyndanyp turatyn burymy bilekteı, taldyrmash qyz bop ósti. Ol kele jatqanda aýyl úıdegi kórshilerdiń bári de eliktiń la­ǵyn­daı móldiregen qyzdyń kór­ki­ne qyzyqtaı qaraıtyn. Arýna zańger bolýdy arman­da­dy. Al jetpisinshi jyldary zań fakýlteti Almaty men Qa­ra­ǵandy qalalaryndaǵy ýnıversıtetterde ǵana bolatyn. Ata-ana­sy da, ájesi de Arý­na­ny alysqa jibergisi kelmegen soń, ol Qos­ta­naı pedagogıka ıns­tıtýtynyń ta­rıh fakýltetine qujat tap­syr­dy. J­a­taq­­ha­na­dan oryn tımeı, ata-ana­synyń aıtýy­men Qos­tanaı qa­lasynda turatyn bir jamaǵaıyn­dary­nyń úıine keldi. Úsh emtı­handy jaq­sy tapsyr­dy. Tórtinshi em­tı­handy tapsyrý­ǵa deıin áli eki kún bar. Alystaǵy Qarasý aý­da­nyn­daǵy úıine barmaı-aq, soń­ǵy emtıhanǵa muqııat da­ıyn­da­laıyn dep oılaǵan. Kitaphanadan kelse álgi týysynyń áıeli aýrý­hanaǵa túsip qalypty, ózi sııaqty abıtýrıent balalar da ketip qalǵan. Úıde jamaǵaıyn aǵasy ekeýi ǵana qaldy. Ata-anasynyń qanatynyń astynda áli eshteńe kór­megen perishte qyz ómirde ja­mandyqtyń, aram pıǵyldyń bola­tynyn bilmegen. Tań ata álgi «aǵa­sy» shyrt uı­qyda jatqan balapan qyzǵa tıisti, aıtqanyna kóndirgisi keldi. Ha­ıýan­dyq sezimi oıanǵan alpamsadaı jigit esikti ashylmaı­tyn­daı etip jaýyp alypty, appaq ary úshin jantalasqan qyz jan­ushy­ra balkonnan sekirip ketti. Shal­­qalaı qulaǵan eken, úsh omyrt­qasy jan­shy­lyp syndy. Qostanaı oblys­tyq aýrý­hanasyna Arýna úshin Más­keý­den bel­gili mamandar da shaqy­rylyp, bir jylda úsh operasııa jasady. Biraq esh nátıje bolǵan joq, Arýna aıaǵyn basa almady. Ol úsh jylǵa deıin júrem dep oılady, múgedek arbasyna otyr­ǵysy kelmedi. Ákesi Rahmetolla marqum jyl saıyn bar qarjy­syn jınap, qyzyn arqalap alady da, qaı jerde neırohırýrgııalyq orta­lyq bolsa sonda ketedi. Arýna men ákesi kele jatqanda úı-ishimen shýlap aldynan shyǵady. Ájesi de, ana­sy da, baýyrlary da Arýna bu­ryn­ǵydaı tal shybyq­taı maıysyp júrip keledi dep úmittenedi. Qaıran kóńilder-aı, sý sepkendeı basylady. Rahmetolla bir bólmege Arýna úshin jattyǵýlarǵa kerekti túrli qu­raldardyń barlyǵyn jasap qoı­dy. – Ákem sol quraldardyń bá­rin de Qostanaı qalasyndaǵy zaýyt­tarǵa baryp jasatyp ákeldi. Úl­gilerin qaıdan alǵanyn bilmeımin. Keıin Qaraǵandy qalasyn­daǵy beıimdeý ortalyǵynda emdelgende son­daǵy qural-jabdyq­tarmen birdeı ekenin baıqadym,–deıdi Arýna. Rahmetolla qyzynan kóp úmit kú­tetin. Qanaty qyrqylǵan aqqý­daı móldirep otyrǵan qyzyna qaraǵan sa­ıyn júregi eziletin. Qy­zynyń taǵ­dyry ákeniń júregi­ne salmaq saldy, ol nebári 43 jasynda dúnıe saldy. Arýna Qaraǵandy qalasyn­daǵy omyrtqasy zaqymdanǵan naý­qastar úshin beıimdeý ortalyǵyna emdelýge kelgende arbada otyrǵan Dúı­senǵalıdy kezdestirdi. Qosylǵan qos ózen sekildenip... Dúısenǵalı oǵan qarap otyr eken, ekeýiniń janary túıisip qal­dy. «At erindi, er muryndy keledi» dep qazaq beker aıtpaǵan-aý, sirá», dep oılady Arýna. Qońqaq mu­ryn, qaratory jigittiń uıaly kóz­deri asa meıirimdi eken. Sózinen de, ázilinen de bir shynaıylyq, tazalyq baı­qalady. Arbada otyr ekenmin dep jabyǵýyn da, aýrýy­nyń janyna batqandyǵyn da bildirmeıdi. Jigittegi erik-jiger, qaı­sarlyq Arýnany birden tánti etti. Ekeýi shúıir­ke­lesip ketkenin baı­qa­maı da qaldy. Dúısenǵalımen janary túıis­kende qyz ántek jymıǵan. Elik­tiń laǵyndaı eken. Appaq júzin buryp edi, jigit qyzdyń jáýdi­re­gen qaraqat kózindegi tańǵy shyq­taı tazalyqqa shomylǵandaı bol­dy. Tolqyndanǵan qap-qara bury­my arbadan túsip júr. Adamdarmen jatyrqamaı, jabyq­paı sóı­lesedi. Júzinen ádemilik qa­na emes, aqyldylyq esedi. Dúısen­ǵa­lı óziniń arbada otyrǵanyn umy­typ ketkendeı, Arýna turyp júrse ǵoı dep oılady. Bilekteı burymy tizesine túser me edi, ol munan da ádemi bolyp keter edi. Ekeýi áńgimeleskende Dúısen Arýnanyń kitapty osynshalyqty kóp oqyǵanyna tańǵaldy. Arýnaǵa Dúısenǵalıdyń ómir­ge degen yntyzarlyǵy unady. Ol mú­gedekpin dep rýhyn túsirmepti, 90-shy jyldardyń basynda Aman­toǵaı­dan jeke kásiporyn, odan dúń­girshik ashyp, ká­sipkerlikpen aına­lys­qan jigit eken. – Úıde otyrǵanda aıaq-qoly saý jigitter sóz aı­tat­yn. Men ondaı usy­nys­tardy qabylda­ma­dym. Meni syılasa da, súıse de bári bir ómirde jup­tasa almaımyz-aý degen ishki daýsymdy tyńda­dym. Al anam men baýyr­larym meni turmys qura­dy dep oılaǵan emes. Tipti sińi­lim: «Men seni ómir boıy baǵamyn, kú­ıeýge de shyq­paımyn», deı­­tin. Bi­raq ákem qaıtqan soń bul ómirdiń máńgi emes ekenin túsindim, eseıdim. Oılana kele ózim úshin eshkimdi de jolynan qal­dyrýǵa tıis emespin, Dúı­­senǵalıǵa tur­mysqa shyǵa­myn dep shesh­tim. О́ıtkeni Dúı­sen­ǵa­lı­men sóıles­ken­de ar­qam­dy qabyr­ǵaǵa sú­ıe­­g­endeı, ózi­me súıenish tap­qandaı bo­latyn­myn. Oǵan óte sendim, – deıdi Arýna. – Biraq Arýna qolǵa ońaı túse qoıǵan joq. Bu­rynǵy Torǵaı ob­ly­syn­daǵy Aman­toǵaı aý­dany men Qostanaı obly­syn­daǵy Qarasý aýdanynyń arasy 430 shaqyrym. Sondaı qashyq­tyq­tan Arýnaǵa úsh jyl boıy jylyna 3-4 ret baryp turdym, – deıdi Dúısen. Amantoǵaıda dúrildegen toı ótti. Mundaı toı Torǵaı, Qos­ta­naı óńirinde buryn-sońdy bolma­ǵan shyǵar. El:«Ekeýi birdeı arbada oty­ryp endi qalaı ómir súredi, bir sha­ńy­raqty qalaı ustaıdy?» degen dúdá­mal oımen tarasqantyn. Toıdyń artynsha Arýna kelinniń pisirgen tamaǵy, quıǵan shaıy, úıdi ustaýy búkil Amantoǵaıǵa ańyz bop ja­ıyl­dy. Aıaq-qoly bal­ǵadaı áıelder dú­ken sóresindegi bardy qanaǵat tutyp otyrǵanda, Arýna úıdegi qoı­­many tosap pen tuzdalǵan, marınad­tal­ǵan kókónis­ter men salattarǵa toltyryp qoıa­tyn. Onyń syry bar. Jaraqat al­ǵannan keıin biraz jyl úıde otyr­dy. Kitaphanada oqy­ma­ǵan kitap qal­dyrmady. Sosyn kitaptan toqýdy, tamaq pisirýdi úı­rendi, ózi úırenip ǵana qoımaı mek­teptiń oqý­shy­lary­na úıirme ashty. Tyn­baı izdenýi, eń­bekqorlyǵy onyń ózin ómir­ge da­ıyn­daǵan eken. Qazir ekeýi úıdiń barlyq tirligin ózderi atqarady. Dúısenǵalı men Arýnanyń qol ustasyp birge kele jatqany­na bıyl on segiz jyl tolady. Aǵa­ıyn-jekjattyń uıytqysy, aqyl­shysy da ekeýi. Úıi úlken, qonaqqa jaıǵan dastarqany jıyl­maıdy. Týǵan-týystary men dostary qýa­nyshyn da, qaıǵysyn da Dúısen­ǵalı men Arýnaǵa kelip bólis­ken­she asyǵady. «Úmit-Nadejda» Shamaly ýaqyt Arqalyqta tur­ǵan olar 90-shy jyldary Qos­tanaı aýdanyna kóship keldi. 2002 jyly oblystyń burynǵy ákimi О́mirzaq Shókeevtiń kómegi­men Qostanaı qa­la­synan úı aldy. Olardyń tur­my­sy burynǵydan da túzeldi. Dúısen­ǵalı kásipkerlikpen aınalysty, Arý­na Qostanaı memlekettik ýnı­ver­sıtetiniń zań fakýltetin bitirip aldy. Qazir osy bilim ordasyndaǵy zań fakýltetinde dáris beredi. Bilim qarymy jeterlik, qaı jaǵy­nan da ómirlik tájirıbeleri bar ekeýi oılasa kele omyrtqasy za­qym­­da­nyp, arbada otyrǵan múge­dek­ter úshin «Úmit-Nadejda» qo­ǵamdyq bir­lestigin ashty. Bul qa­zir ob­lys­taǵy eń aldyńǵy qatar­ly, bel­­sendi jumys júrgizetin úki­mettik emes uıym bolyp sanalady. «Úmit-Nadejda» qoǵamdyq birlestigi alǵashqy kezderi merekeler saıyn Qostanaı qala­sy­nyń ózin­degi arbaǵa tańylǵan elýden asa múg­e­dek­tiń basyn qosatyn. Endi mańyzdy jobalar boıynsha olar ótkizip júr­gen sharalar mú­ge­dek­terdiń zańdy quqyqtaryn qor­ǵaý sııaqty úlken isterge tal­pynys ja­saı bas­tady. Sońǵy bes jylda birlestik Qazaq­stannyń sol­tústik, orta­lyq, ba­tys, ońtús­tik jáne shy­ǵys ob­lys­taryna avtosherý ja­sady. Bul Qazaqstanda tuńǵysh ret qolǵa alyn­ǵan shara bolatyn. Osy ar­qyly múgedek­ter­di qolmen bas­qa­rylatyn avto­kó­liktermen qam­tamasyz etýge mem­leket tara­py­nan jeńildikter jasaýdy qalpyna keltirý másele­sin Úkimet aldyna qoıýdy maqsat etip otyr. Múm­kin­digi shekteýli adam­dardyń avtosherýin ótkizý aı­tý­ǵa ǵana jeńil. Oǵan ǵarip jandar ózderi qolmen bas­qa­rylatyn etip, qaıta jasaq­tap al­ǵan toq­sanǵa taıaý máshıne qatys­ty. Avtosherýge qatysqandar Qa­zaq­­­stan­daǵy tarıhı oryndarǵa táý etti, aý­dandarǵa, aýyldarǵa toq­tap, jurt­­shylyqpen kezdesti. Sol ar­qyly múgedekterdiń qoǵam­nan tys qalmaı, belsendi ómir súre biletindigin dáleldeýge tyrysty. Qolmen basqarylatyn avtokólikter qazir­de Reseıde, alys shetelderde shy­ǵa­rylady. Dúısenǵalıdyń aı­týyn­sha, ondaı kólikterdi bizdiń elimizdegi zaýyttar da qolǵa alsa bitpeıtin is emes. Qostanaı­daǵy «AgromashHoldıng» aksıonerlik qo­ǵamy sheteldik máshıne­ler­di qu­­rastyryp jatqan joq pa? «Úmit-Nadejdanyń» jumy­sy qa­zir san-salaly, olar ótkiz­gen aksııalar, baıqaýlar, sport­tyń kerlıng, arbadaǵy bı túrinen jarys­tar qostanaılyqtarǵa ǵana emes, respýblıkaǵa da tanymal bolyp qaldy. Dúısenǵalı qazaq­standyq múgedekter konfedera­sııa­synyń Qostanaıdan ashylǵan fılıaly­nyń dırektory qyzmetin de qosa atqarady. – Oblysta 22 myń múgedek jan bar. Al Qostanaı qalasynyń ózin­de olardyń sany 5600-deı bolady. Sonyń teń jartysy balalar. Mú­gedekterge torǵaıǵa jem shash­qan­daı, azyn-aýlaq memlekettik jár­dem­aqy berýmen shektelýge bol­maıdy. Basty maqsat–olardy qo­ǵam­nan tys qaldyrmaý, ǵarip jandar qoǵamdaǵy «ekinshi sort» adam bolmaýy kerek.О́tken jyly «Kedergisiz ómir» jobasy boıyn­sha oblysty aralap shyq­tyq. Ob­lys ortalyǵynan tym shal­ǵaı jat­qan Qamysty men Jan­geldın aý­da­nyna ǵana jete almaı qaldyq. Qal­­ǵan aýdan­dardyń bar­lyǵynda bo­lyp, semınarlar, dóń­ge­lek ústel má­ji­listerin ótkizdik. Sonda Naýy­r­zym aýdanynda ja­sy on beske kelse de mektepke bar­maǵan, oqymaǵan mú­ge­dek ba­lany kezdestirdik. Bul máse­leni sheshýdi biz dereý qolǵa aldyq, – deıdi Dúısenǵalı. О́tken jyly qyrkúıek aıyn­da Arýna Jaqsyǵulova Ortalyq Azııa­dan jasaqtalǵan delegasııa qura­mynda Japonııaǵa baryp keldi. Kún­shyǵys eliniń Syrtqy ister mı­nıstrliginiń qarjylan­dy­rýy­men júzege asqan Jica uıy­mynyń baǵ­darlamasy boıynsha japon­dyq­tar Ortalyq Azııadaǵy múm­kin­digi shekteýli jandardyń belsendi lıderleri úshin semınar-keńes ótkizdi. О́ıtkeni Japonııada bul jóninen tájirıbe de, kór­seterlik is te bar eken. – Bir aıdan asa Japonııada bol­ǵanymyzda onda múgedek jandar úshin jasalǵan áleýmettik kó­mektiń barlyǵyna kýá boldyq. Eko­nomıkasy da, áleýmettik tur­mysy da shıryǵyp damyp ketken bul elde múmkindigi shekteýli adamdar ózderin óte erkin sezinedi eken. Onyń barlyǵy da adamdarǵa jasalǵan jaǵdaıǵa baılanysty. Arbada otyratyndar metroda da, qoǵamdyq kólikterde de eshkimniń kómeginsiz erkin júredi, al zaǵıp jandar úshin jasalǵan joldar tipti qolaıly. Eger múgedekterge metroda júrgende bir qolaısyz sát týa qalǵanda arnaıy núkteni basa qoısa, kómekshiler kelip tur. Qa­zaqstannyń da ekonomıkasy da­myp keledi, qalalarda múgedek jan­­darǵa qolaılylyq ornatýǵa nege bolmasqa? – deıdi Arýna. – Bizdiń ómirimiz eshkimnen kem emes. Baqyt adamnyń qasyn­da erip júredi degen ras. О́ıtkeni baqyt degenniń ózi adam kóńiliniń or­ny­ǵýymen, tolýymen para-par túsi­nik. Denimiz saý bolǵanda munan da kóp is bitiretinimizge daý joq edi. Biraq ómirde ár adamnyń orny, arqalaǵan júgi bar. Arqa­myzǵa taǵ­dyr júk artqan kezde mú­ge­dek­pin dep jasy­maı, adam­nyń ózine senimi men rý­hy bıik­tiginiń úlgisin kórsetý bizdiń enshimizge tıgen bolar, bálkim,–deıdi Arýna men Dúısenǵalı. Osy juppen alǵash tanysyp, áńgimelesken kisi synyq qanat aq­qý men suńqardy kórgendeı jú­rekti syzdatar sezim men oıdyń ortasynda qalary bar. Al olar­dyń ómirge degen qushtar­lyqpen atqaryp jatqan isin kórgende qusty aspanǵa ushyratyn qanat bolsa, adamdy bıikke kóteretin aqyl-parasat pen ishki rýhanı qýat ekenin árkim moıyndap qalady. Iá, Dúısenǵalı Ospanov pen Arýna Jaqsyǵulova jurtty qaısar­lyǵymen tánti etip keledi. Názıra JÁRIMBETOVA, Qostanaı.