Ol bostandyq úshin kúresken batyr babalardyń biri bolatyn
At tuıaǵynyń synyǵy, shashaqty naızanyń ushy qalǵan Qarataýdyń qoınaýy – kári tarıhtyń sabaǵy. Taý baýraıyndaǵy, dala tósindegi belgisiz saǵana tam, sartas molalar, qasqaıǵan qulpytastar, beımálim úıindiler – barlyǵy da keshegi jaýgershilik zamannyń aıshyqty kórinisi. Ary aldyndaǵy amanatyna adal babalarymyz ózgege súıegin qorlatpaı, basyn basyndyrmaı kún keshti. Shyndyq úshin shybyn janyn da qıyp jiberýge ázir, kerek kezinde qıyp ta jibergen erliktiń úlgisi qazaq dalasynda tunyp tur.
Áýlıeata óńirinde Han jáne Jambyl taýlary bar. Tasyn túrtseń tarıh jaıly tógilip qoıa beretin taýlardyń boıyndaǵy bula kúsh, taǵylymdy syr talaıdy tańyrqatqandaı. Búginde jyr alyby Jambyl babamyzdyń atymen atalatyn oblysymyzda tarıhı mekender men shejireli ólkeler kóp. О́z ómirbaıany týraly jyr alyby: «Shý ózeniniń boıymen júre berseńiz, Han jáne Jambyl degen eki taýǵa kez bolasyz. Meniń ákem Jabaı bir kezde osy taýlarda kóship-qonyp júrgen. Jambyl taýynyń eteginde, qaqaǵan qatty borandy kúni men týyppyn! Maǵan sol kóne Jambyl taýynyń esimi at bolyp taǵylypty. Bul 1846 jyly aqpan aıy eken. Meniń ákem Jabaı shoqpyt shapandy kóshpeli kedeı adam bolǵan», degen uly jyraý óz ómirbaıanyn «Baıǵara, Jambyl, Handa men týyppyn» dep te jyrǵa qosqan.
Jambyl taýynyń túpki jynystary ashyq, betkeıleri tik, qulama. Topyraǵy surǵylt qońyr, qıyrshyqty bolyp keledi. Boz jýsan, buıyrǵyn, baıalysh, kúıreýik kóbirek ósedi. Talaı sátterge kýá bolǵan, ishine syr búkken Jambyl taýynyń tarıhy tereńde jatyr. Jambyl aqyn «Kóz ashtym, sorǵalaǵan qandy kórdim, qamyqqan, qandy jasty jandy kórdim. El kórdim – eńirep bosqan ańdy kórdim, Qoınynda Alataýdyń zardy kórdim» nemese «Qaqaǵan qar aralas soǵyp boran, El úreı, kók naızaly jaý toryǵan. Baıǵara, Jambyl, Handa men týyppyn, Jambyl dep qoıylypty atym sonan» dep jyrlaıdy. Bul – tarıhtyń shyndyǵy. Basynan talaı alasapyrandy keshken, talaı azapty kórgen qazaq halqynyń óleńmen órilgen bir shejiresi.
Tarıhtan belgili, bul ýaqyttarda Jetisý óńiri Qoqan handyǵyna qarady. Bul kezeńde el basqarýda jolsyzdyq beleń aldy. Bir jaǵynan aq patshanyń, ekinshi jaǵynan jergilikti bıleýshilerdiń shekten tys alym-salyǵy da halyqtyń shamyna tıip, yza-kek órtteı qaýlap turǵan shaq edi. Qoqan handyǵy bul óńirdi 1864 jylǵa deıin bıledi. Jalpy, Han, Jambyl taýlary jaıly ańyzdardyń syr sherteri bar. Jaýgershilik zamandarda qalmaq hanynyń Han taýy mańynda úsh túmen áskeri turǵan eken. Bir kúni han Syrdarııa boıyndaǵy qalalardy shabý úshin túmenbasylaryn shaqyrtypty. Áskeriniń bir túmeni Han taýynyń etegindegi Jylandysaıda, bireýi Jambyl taýynyń etegindegi Jylandybulaqta, bir túmeni Bas jáne Orta Aqtóbelerdiń mańaıynda bolǵan. Alaıda, Han jáne Jambyl taýlaryndaǵy túmenbasylar barypty da, Aqtóbedegi túmenbasy kelmeı qalypty. Túnniń bir ýaǵynda hanǵa jolyqqan túmenbasy hannyń aıaǵyna jyǵylyp, Bas Aqtóbedegi qazaqtar qalmaq hanynyń Syr boıyndaǵy qazaqtardy shabatynyn bilip, qorǵandy buzyp qashyp ketkenin aıtady. Ańyzdyń ózi aqıqatqa jeteleıdi. Tarıhtyń tereń qatparlaryna úńildiredi. Tolǵandyrady.
Dúnıede eshteńeniń ataýy sebepsiz qoıylmaıdy. «Qudaısyz qýraı da synbaıtynyna» sengen qazaq árbir ataýǵa, árbir esimge erekshe mán bergen. Uly qazaq dalasynda bir ǵana Han taýy bar. Ǵalym Sáıden Joldasbaev óziniń «Jetisý tarıhy» degen eńbeginde Han taýyn zertteıdi. «Han satysy», «Han qorasy», «Han ory» degen tarıhı oryndardy ashyp, ǵylymı aınalymǵa shyǵarady. Ǵalym óz baılamynda bul ataýlardyń barlyǵyn da Kereı jáne Jánibek handarmen baılanystyrady. Tipti, Kereı han osy Han taýynda jerlengen degen de ańyz bar. Tarıhshylardyń aıtýynsha, Han taýyndaǵy ejelgi qubylystardyń barlyǵy da ár zamandarda jaýdy baqylap otyrý úshin paıda bolǵan delinedi. Qoqan handyǵynyń qyspaǵyna shydamaı, jaýǵa qarsy shapqan batyrlardyń biri – Ernazaruly han Jambyl dep aıtylady. Han Jambyl babamyz Úısinniń bir butaǵy Ystydan taraıdy.
Dúnıede tarıhtan kóne eshteńe joq. Káriqulaq, kónekóz tarıh urpaǵynyń aldyna sonaý zamandardan bastap kúni búginge deıingi shejireni jaıyp salady. At aýyzdyǵymen sý iship, er etigimen qan keshken zamanda, qazaq Reseı men Qoqannyń qyspaǵynda qalǵanda, eldiń bas kóterer, rýh oıatar azamattary el tynyshtyǵy, urpaq amandyǵy úshin atqa qondy. Sondaı erlerdiń qatarynda Ernazaruly han Jambyldaı erlerdiń bolǵandyǵy da kúmán týdyrmaıdy. Han Jambyl babamyzdyń ózi Qoqan qyspaǵyna qarsy shyǵyp, tarıhta qalǵan tulǵa. Kezinde kózdegeni qazaqtyń keń-baıtaq jeri bolǵan Qoqan handyǵy orys otarshyldarymen birigip, tizesin batyrady. Alaıda, Han Jambyl artyndaǵy qaraorman halqyna senip, Baıǵara ekeýi Qoqan handyǵyna alym-salyq tóleýden bas tartady. Qoqan handyǵy buǵan ońaılyqpen kóne me? Sodan Baıǵara men Han Jambyl rýly qalyń eldi sońynan ertip, ata qonysynan aýa kóshipti deıdi. Kereı men Jánibek handar tý tikken Shý óńiriniń Qozybasy taýyna turaqtaıdy. Bul ýaqytta Qoqannyń qoly bul jerge jete qoımaǵan eken.
Arada ýaqyt ótip, dáýir bir arnaǵa tústi. Keshegi ker zaman, jaýgershilik ýaqyt tarıhqa júk bolyp qaldy. Endi sol tarıhty urpaqqa jetkizetin, keıingi býynǵa shejireleıtin kez keldi. Han Jambyl babamyzdyń urpaqtary da búginde bir qaýym el. Olar da baba atyn qasterlep, bolashaqqa qaldyrýdy ózderine paryz sanaıdy. Qashanda el ersiz bolmaǵan. Erlerdiń eren aty urpaqqa úlgi. Han Jambyl urpaqtarynyń biri, búginde aqsaqaldyq jasqa jetip otyrǵan Kósherbek Jumanqulov ta babasy jaıly kóp jaıdy tolǵaıdy. Bul kisi keıinnen taǵdyrdyń jazýymen Han Jambyldyń Shý boıynan óz eline oralǵanyn aıtady. Jaz mezgilinde baba saltymen taý jaılap, qysta Talas boıyna kóship, beıbit ǵumyr keshken eken. Talas boıyndaǵy Jańaqorǵan qalashyǵyn saldyrǵanyn da urpaqtyń bile júrgeni jón.
Al jazýshy, dramatýrg Bolat Bekjanovtyń da Han Jambyl jaıly óziniń aıtary bar. Jazýshy áńgimeni tarıhı baıan arqyly órbitti.
– Kezinde Qoqan handyǵy bizden alym-salyq alyp turǵan. Qoqannyń qazaqqa kórsetpegeni joq. Mine, osy jaılarǵa Han Jambyl qarsy bolǵan. Aqyry, Moıynqum jerine qaraı kóshken. Búginde Moıynqumdaǵy Jambyl taýy sol kisiniń atymen atalady. Sol taýda qazir tastan jasalǵan taq tur. Sol jerde qazaqtar Jambyl Ernazarulyn han qylyp kótergen. Ol kisiniń eń úlken ulynyń aty Shoqpar. Shý óńirinde Shoqpar degen jer bar. Bul da sol Shoqpar babamyzdyń qurmetine qoıylǵan. Han Jambyl babamyzdyń nemeresi Beıbit bı de halyqqa tanymal adam bolǵan. Oıazǵa da belgili ol tómengi Talasta ǵumyr keshken. Kóptegen úlken daýlardy sheshken. Kezinde Merkide Nurmaǵambet degen kisi ótken. Sol Nurmaǵambet pen ataqty Kerimbaı bolys qazaq jolymen quda bolypty. Nurmaǵambettiń qyzyna Kerimbaıdyń uly besikte jatqanda-aq aıttyrylyp qoıypty. Alaıda, biri baı, biri bolys, eki qudanyń arasyna bir kelispeýshilik kirip Nurmaǵambet baı qyzyn qyrǵyzǵa uzatyp jiberedi. Daýdyń órshigeni sonshalyq, arasynda kisi ólimi de bolady. Sodan Merkide Nurmaǵambet baı bir kıiz úı, Kerimbaı bolys bir kıiz úı tigip, Beıbit bıdi kútedi. Aqyry, Beıbit bı Nurmaǵambettiń úıine kelip, qamshysyn úsh silteıdi. Kerimbaı bolystyń tikken úıine kelip, ol jerde de qamshysyn úsh ret silteıdi. Sóıtip, bıge arnap tigilgen jerge kelip otyryp, sóz bastaıdy. «Nurmaǵambet, sen birinshiden, qazaqtyń saltyn buzdyń. Ekinshiden, kezinde besikkerdi quda bolyp ediń. Aqyry, aınyp, ýádeńde turmadyń. Sondyqtan, sen kinálisiń», deıdi. Osyndaı daýlardy sheshken Beıbit bı de Han Jambyldyń urpaǵy. Tarıhta kóp aıtyla bermeıtin, Qoqanǵa qarsy shyqqan adam osy Han Jambyl. Ol kezde Qoqanǵa qarsy shyǵý degen úlken qater. Al ataqty jyraý babamyz Jambyl Jabaev sol Jambyl taýynyń eteginde dúnıege kelgen, – deıdi Bolat Úmbetáliuly.
Qazaqta «О́li razy bolmaı, tiri baıymaıdy» degen sóz bar. Aıtýly Maǵjan aqyn da «Erlerin el de, jer de umytpaıdy» dep jyrlap edi. Urpaqtyń búgingi asyl muraty, aqıyq armany babalar erligin, atyn umyt qaldyrmaı, ony keleshek urpaqqa nasıhattaý bolyp tabylady. Jýyrda sarysýlyq kásipker, «Altyn orda» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń basshysy Dáýletaldy Janbaev baba rýhyna arnap as berip, Quran oqytty. Bul kúni Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Báıdibek aýdany jáne Jambyl oblysynyń Sarysý aýdanynyń túıisken shekaralas aımaǵynda, qart Qarataý silemin boılaı aqqan Arystandy, Qarasý ózenderiniń mańyna birneshe kıiz úı tigilip, kópti kórgen kónekóz qarııalar tarıhtan syr shertti. Kópshilik Ernazar áýlıe men han Jambyldyń arýaǵyna duǵa jasap, Alladan medet tiledi. Báıdibek aýdany, Shaqpaq aýylynyń turǵyndary Elýbek Seralıev, Álmyrza Erkebaev, Qusıbek Naýryzbaev sııaqty el qarııalary ata tarıhtyń urpaqqa beımálim tustaryn áńgimeledi. Han Jambyldyń Qoqan handyǵyna qarsy kúrestegi erligin aıtty.
Dáýletaldy Janbaev quba dalada eleýsiz jatqan babalardyń basyna kesene ornatsam degen de oıyn aıtty. Sondaı-aq, kónekóz qarııalardyń aýzynan babalar jaıly estelik-shejire jınap, ony tarıhpen ushtastyryp kitap shyǵarý nıeti de bar eken.
Igi shara barysynda jınalǵan kópshilik, baba urpaqtary áýeli Ernazar áýlıeniń basyna bardy. Alaqan jaıyp tilegen duǵa qabyl bolǵandaı, aspannyń da tıegi bosap, nur sorǵalaǵandaı jańbyr tókti. Artynsha kún kózi kúlimdep, aınala tóńirekti bir ǵalamat kúıge bóledi. Qulpytastyń betinen «Nazarymbetuly Ernazar Shoǵaıdartegi. 1705-1795» degen jazý kórindi. Kezinde áýlıeligimen aty shyqqan Ernazar baba toqsan jasaǵan eken. Budan keıin kópshilik Han Jambyldyń basyna keldi. Arasy úsh shaqyrymdaı jer. Elsiz dalada, aspan astynda turǵan qulpytastyń betinde «Ernazaruly Han Jambyl, Shoǵaıdartegi. 1772-1872» degen jazý bar eken. Han Jambyl babamyz da ǵasyr jasap dúnıeden kóshipti. Bul qulpytastar 2001 jyly, ıaǵnı osydan on bes jyl buryn ornatylǵan eken. Jańbyr shaıyp, kún qaqtaǵan qulpytas urpaǵyna bar tarıhty baıandap, amanat arqalatyp turǵandaı.
Bolashaqta Ernazar áýlıeniń, Han Jambyldyń boı kótergen keseneleri de qazaq jerindegi bir qasterli tarıhı orynǵa aınalaryna kúmán joq. Bul – qoldan jasalǵan, oıdan qurastyrylǵan jalǵan tarıh emes, keshegi «bolyp bir ketken jaısań» babalardyń tarıhı baıany. Urpaqtyń ulaǵaty osyndaı saýapty isterden kórinedi.
Hamıt ESAMAN
TARAZ
