Jańǵyrǵan Jibek joly

«Bar dúnıe joǵalmaıdy, joqtan bar paıda bolmaıdy» degen atam qazaqtyń dana sózi bar. Elimizdegi «Batys Qytaı – Batys Eýropa» avtokólik dáliziniń qurylysy bıylǵy jyly aıaqtalady dep resmı organnan súıinshilep jetken habardy oqyǵanda halqymyzdyń sol danalyq sózi taǵy bir eske tústi. Iá, bul joǵalǵanyna ǵasyrlar ótse de bar dúnıeniń qaıta tabylatyndyǵyna myqty bir mysal bolarlyq oqıǵa emes pe, qurmetti oqyrman. Uly Jibek jolynyń naqty qaı ýaqytta paıda bolǵany týraly naqty málimet joq. Jalpy, onyń halyqaralyq kerýen joly retinde qalyptasyp, damýy ǵasyrlarǵa sozylsa kerek. Keıbir derekterge qaraǵanda, bul jol osydan 3-4 myń jyl buryn paıda bolyp, Qytaıdyń Han patshalyǵynyń tusynda jaqsy órkendegen. Al endi bir derekter boıynsha bul joldyń paıda bolyp, qalyptasýy bizdiń zamanymyzdan burynǵy ekinshi ǵasyrda (ıaǵnı, 2 myń jyldan astam ýaqyt buryn) bastaý alady da, bizdiń zamanymyzdyń altynshy ǵasyrynda (ıaǵnı, 1400-1500 jyldaı ýaqyt buryn) qazirgi Qazaqstan jerin basyp ótetin eki silemi (Syrdarııa men Tıan-Shan silemderi) qalyptasyp, jetiledi. Sol sekildi bul kerýen jolynyń óz qyzmetin qashan toqtatqandyǵyn da naqty kesip aıtý qıyn. Bizdiń bilýimizshe, joldyń joıylyp ketýine eki úlken faktor áser etken. Onyń birinshisi – úlken óńirdi ýysynda ustap, halyqtar tynyshtyǵy men tártibin qamtamasyz etken Altyn Orda memlekettiliginiń ydyrap, usaq handyqtarǵa bólinip ketýi. Bul faktor jol boıyndaǵy kıkil­jiń jaǵdaılardyń kóbeıýine, kerýen joly tynysh­tyǵynyń buzylýyna ákelse kerek. Ekin­shisi – Qytaı men Eýropany jalǵaǵan teńiz joly­nyń ashylýy. Osydan keıin kire tartýshylar úshin Jibek jolynyń qajettiligi de azaıa bergen. Demek, kóne Jibek joly Túrki qaǵanaty dáýirinen bastap, osydan bes ǵasyr burynǵy Qazaq handyǵy qurylǵanǵa deıingi aralyqta óńir halqyn syrtqy álemmen saýda-ekonomıkalyq, órkenıettik baılanystyrýshy qural retinde ómir súrip kelgen. Onyń boıyndaǵy saýda-sattyqtyń álsireýi jáne kórshi elderdiń ámirshilerimen aradaǵy tartystardyń kúsheıýi jas Qazaq handyǵynyń derbes saıası-ekonomıkalyq sýbekt retinde jan-jaqty damýyna qanshalyqty keri áser etkeni de taıǵa tańba basqandaı aıqyndala túsedi. Mine, osy Uly Jibek joly endi jańa zaman talabyna saı qaıta qalpyna keltirilip, óńir halyqtaryna baıaǵysynsha qyzmet etetin bolsa, «ólgeniń tirilip, óshkeniń jandy» degen osy emes pe?! Sóıtip, bul jańalyq, bizdiń oıymyzsha, búkil Alash jurtyna at shaptyryp, shúıinshi suratatyndaı habar bolǵaly tur. Endi elimizdiń Investısııalar jáne damý mınıstrligi qolǵa alǵan osy ǵasyr jobasy  týraly qysqasha aqparattarǵa nazar aýdaraıyq: joldyń jalpy uzyndyǵy 8445 shaqyrym bolsa, onyń 2233 shaqyrymy Reseı, 3425 shaqyrymy Qytaı, 2452 shaqyrymy Qazaqstan aýmaǵyna tıesili. Qazaqstandaǵy bóliginiń ózi Aqtóbe, Qyzylorda, Ońtústik Qazaqstan, Jambyl jáne Almaty sekildi 5 oblysty, qanshama qalalar men eldi mekenderdi basyp ótedi. Ázirge áńgime osy Qazaqstan bóligi týraly bolmaq. Iаǵnı, halyqaralyq dáliz tolyq paıdalanýǵa berilgen kezden kólik nópiri kóbeıip, tirshilik qaınaı bastaıtyn bolady. О́ıtkeni, megajoba qurylysy aıaqtalǵannan keıin onyń boıyndaǵy ınfraqurylym jumystary bastalady. Iаǵnı, úlken joldyń boıynan halyqaralyq talaptarǵa saı keletin qonaq úıler men avtokólikterge tehnıkalyq qyzmet kórsetý ortalyqtary, tamaqtanatyn oryndar jáne taǵy basqa da kóptegen nysandar salynady. Sondaı-aq, Qazaqstan aýmaǵynda týrızmdi damytýǵa jol ashylady. Halyqaralyq joldyń elimizdegi bóligin salý bastalǵaly beri Shymkent ýchaskesinen Reseı shekarasyna (Orynborǵa) deıin jáne Taraz – Almaty ýchaskelerin qosqanda 2 028 shaqyrym bolatyn jol paıdalanýǵa berildi. Bul joldyń ıgiligin kórip jatqan jurttyń rızalyǵynda shek joq. Endi bıylǵy jyldyń sońyna deıin uzaqtyǵy 304 shaqyrym bolatyn Almaty – Qorǵas, 100 shaqyrymdyq Shymkent – Tashkent, 81 shaqyrymdy quraıtyn Shymkent shekarasy men Jambyl oblysy ýchaskelerindegi jol qurylysy aıaqtalýǵa tıis. Sóıtip, halyqaralyq dáliz tolyq ashylatyn bolady. Endi atalǵan jobanyń Qazaq eli úshin tıgizer paıdasy týrasynda sóz qozǵasaq, bizge aqparat bergen mamandardyń aıtýynsha, aldaǵy 7-8 jyldyń ishinde joldyń júk kólikterin ótkizý kólemi 2,5 ese ulǵaıatyn bolady. Jobany iske asyrý Qazaqstanǵa jylma-jyl kem degende 33-34 mıllıard teńgeniń paıdasyn berip otyrady dep kútilýde. Mýltıplıkatıvtik tıimdiligi de zor bolmaq. Máselen, mamandardyń esepteýinshe, joldyń salynýy ishki jalpy ónimniń kólemin 82,9 mıllıard teńgege deıin ósire túsetin bolady. Basqa janama tıgizetin jaǵymdy áserleri de az emes. Eń bastysy, bul jol Qazaqstannyń Batys pen Shyǵys arasyndaǵy óziniń geografııalyq ornyn tıimdi paıdalanyp, altyn kópir elge aınalýyna ólsheýsiz qyzmet etetin bolady. Al munyń tıgizer paıdasyn aqshamen esepteýdiń ózi múldem qısynsyz. Suńǵat Álipbaı, «Egemen Qazaqstan»