Shyndyq, kúres kóp jyldar

Ana tilin ardaqtaý jolyndaǵy kúres Aqmola qalasy men óńirinde sekseninshi jyldyń aıaǵynda bastaldy. Búgingi kúni sol kezden shaǵyn estelik aıtsam, qazirgi jastarǵa ol da bir ǵıbrat bolar edi. Qaladaǵy az ǵana qazaq azamattary «Til jáne mádenıet» degen qoǵam qurdyq. Bul 1990 jyldyń mamyr aıy bolatyn. Maqsatymyz – qazaq balabaqshalary men mektepterin ashý, joǵary oqý oryndarynda ana tilinde bilim alýǵa qol jetkizý. Osyndaı sharalar arqyly óńirde qazaq tilin qaıta túletý. Baqsha men mektepke bala jınaý ońaı emes. Kúnde úı jaǵalaımyz. Jumystan soń Jastar shaǵyn aýdanyna tarttym. Bes qabatty úıdiń birinshi podezine kirdim de oń jaqtaǵy esiktiń qońyraýyn bastym. Ishten bir áıel shyqty. – Keshirersiz, Murat osynda tura ma? – dedim. Bul syltaýym, izdegenim qazaqtar. – Qaıdaǵy Murat? – dep ol esikti gúrs etkizdi. Qatardaǵy qońyraýdy bezildettim. Esikti alpysty alqymdaǵan qazaq ashty. Sálem berip, sharýamdy aıta bastadym. – «Til jáne mádenıet» degen qoǵamdy estigen shyǵarsyz. Men sonyń tóraǵasymyn. Aldaǵy oqý jylynda qaladaǵy mektepterde qazaq klastaryn, baqshalarda ulttyq toptar ashpaqpyz. Solarǵa bala jınaý kerek. Oqý jasyna jetken nemese balabaqshaǵa baratyn nemerelerińiz bar shyǵar? – Bar ǵoı, – dedi ol. – Ulda da, qyzda da bar. Solarǵa aıtaıyn. О́zim peıildimin. – Onda mindetti túrde habarlasyńyz, – dep úı men qyzmettiń telefonyn berdim. – Podezde sizden basqa qazaqtar tura ma? – Ústine kóteril, sonda eki-úsheýi bar. Joǵarydaǵy qarsy esikten jas shamasy qyryqtaǵy azamat shyqty. Sharýamdy aıtyp bolar-bolmastan tyjyryndy. – Qaıdaǵy qazaq klasy, qaıdaǵy baqsha? – dedi aksentpen butarlap. – Orys, qazaq dep bólesińder. Bizge de bólin deısińder. Qostamaımyn, mundaı nasıonalızmdi. Tars jabylǵan esiktiń kilti shaqur-shuqyr etti. Mańdaıym tasqa tıip, býlyǵyp turdym da, kórshi esikke buryldym. Álgi shamalas aǵaıyn sózimdi qulyqsyzdaý tyńdap jelkesin qasydy. – Áı, sol qazaqshańnyń ózi... qalaı desem eken, úı ishinde bolmasa, qyzmette qajeti joq sekildi-aý. Kóreıik, – dep sheginshektedi. Kelesi esikti jas jubaılar ashty. Ishke shaqyryp, biraz áńgimelestik. – Biz sizdi televızordan kórgenbiz, – dedi ózin Sársen dep tanystyrǵan jigit. – Kazaktardyń uıymyn taratyp jiberipsizder ǵoı. Sony elge habarladyńyz. Qatty rıza boldyq. – Bıyl qaladaǵy birneshe mektepten qazaq klas­taryn, balabaqshalarynda toptar ashsaq, aldaǵy jyldary derbes mektepter men tutas baqshalarǵa da qol jetkizemiz, – dedim men. Jas jubaılar qýana kelisti. Úsh jasqa tolǵan ul balalary bar eken. – Aýylda ata-anamyzdyń qolynda. Kúzge qaraı ákelemiz. Qazaq tobyna beremiz, – desti. Siz endi bul úıdiń podezderin aralap, sharshamaı-aq qoıyńyz. Sharýańyzdy ózimiz bitirip bereıik. Tóbem kókke jetti. – Rahmet! – dedim rıza bolyp. – Sender bylaı isteńder. Jumystaǵy jáne basqa da qurby-qurdastaryńdy osyǵan kóndirińder. Olar ózderiniń tanystaryn úgittesin. Al myna úıdi ózim aralap shyǵaıyn. Osy kúngi qazaq árqıly, jassyńdar, oılandyra almassyńdar. Kúnde osylaı. Jumystan soń el ornyna otyrdy-aý degende kóshe kezemiz, esikten esik qaǵamyz, birde jyly, birde sýyq sóz estımiz. Kimder kezdespedi deısiz. Ásire kommýnıst te, ári-sári dúbára da, bári-bári kezdesetin ... Áıteýir, qostaýshylar az bolǵan joq. Olardyń birazy kele-kele ózimiz sekildi úgitshilerge aınaldy. Osyndaı qyrýar jumysty oblys boıynsha da júrgizdik. О́ńirdiń ortalyǵynda 33 mektepte qazaq klastary ashylsa, aýdandarda olardyń sany 182-ge jetti. Qıyndyq, kúresi kóp bolǵan sol jyldar meılinshe mazmundy edi. Qazaqtyń ondaǵan, júzdegen jyldarda joǵaltqan rýhanı zárýlikteri kúni-túni qamshylaıtyn. Ana tilin qaıta jańǵyrtý jolynda atqarylǵan jumys aldymyzǵa jańa mindetter qoıdy. Sol tusta sheshilýi múmkin emesteı kóringen osy qıyn sharýalardy da júzege asyrdyq. Orys mektepterindegi qazaq ustazdaryn qaıta daıarlyqtan ótkizip, ózimiz ashqan mektepterge jiberdik. Instıtýttardaǵy qazaq oqytýshylary orys tilindegi oqýlyqtardy týǵan tilimizge kóz maıyn taýysyp aýdardy. Osy ekpinmen, ana tilimizdiń kúsh-qýatymen qaırattanyp júrip, 1991 jyldyń kúzinde Qazaq mýzykaly-drama teatryn ashtyq. Búgingi aıtýly kúni ótken kúnge qysqasha qaıyrylyp otyryp, qazaq tilin órkendetý ony ǵylym men bilimniń, osy zamanǵy aqparattyq tehnologııanyń tiline aınaldyrýǵa tikeleı baılanysty ekenin aıtqym keledi. Onsyz týǵan til órkenıetti zamannyń tili bola almaıdy. Qazirgi qazaq qoǵamynyń basty mindeti osy. Al búgingi tolqyn ana tilin bizdeı ardaqtaıtyndyǵyna kámil senemin. Aldan SMAIYL, jazýshy, Memlekettik syılyqtyń laýreaty