Balany qorǵaý – bolashaqty qoldaý

Keshe Astanada ótken Ortalyq Azııa elderiniń jabyq mekemelerindegi balalarǵa qarsy zorlyq-zombylyqtyń aldyn alý jónindegi úsh kúnge sozylǵan halyqaralyq sımpozıým jumysyn aıaqtady. Únqatysý alańyna aınalǵan  sharaǵa ómirlik qıyn jaǵdaıda qalǵan balalarǵa qatysty jazany oryndaý, qamaýda ustaý nemese ýaqytsha oqshaýlaý máselelerin zerttep júrgen 200-ge tarta maman atsalysty. Balalardyń quqyqtaryn qorǵaý jónindegi halyqaralyq sımpozıýmǵa negizinen Qa­zaq­stan, Qyrǵyzstan jáne Tá­jik­stan ókilderi keldi. Sony­men qatar, sarap­shylyq qoldaýdy Jańa Zelan­dııa­nyń, Norvegııanyń, Ulybrı­tanııanyń, Úndistannyń, Grý­zııanyń jáne ózge de elderdiń memlekettik organdary men úki­mettik emes uıymdarynyń ókil­deri kórsetkendigin de aıta ketken lázim. Uıymdastyrý ju­mystaryna Qazaqstan Respýb­lıkasyndaǵy Adam qu­qyq­tary jónindegi ýákil, Qyr­­ǵyz Respýblıkasyndaǵy Aı­kyıkatchy (Ombýdsmen), Par­lament Májilisiniń Zań­nama jáne sot-quqyqtyq reforma komıteti, Joǵarǵy Sot, Bi­lim jáne ǵylym mınıstrligi, BUU-nyń Qazaqstanda jáne Qyrǵyzstanda jumys jasaıtyn aýmaqtyq organdary – Birikken Ulttar Uıymynyń Esirtki jáne qylmys jónindegi basqarmasy jáne BUU Adam quqyqtary jónindegi Joǵarǵy komıssarynyń basqarmasy uıytqy boldy. Al qarjylyq qoldaýdy «Bas bostandyǵynan aıyrý oryndaryndaǵy bala­la­rǵa qatysty zorlyq-zom­by­lyqty túbegeıli joıý» jobasy sheńberinde Eýropalyq odaq kórsetken. Otyrysta quttyqtaý sóz alǵan Qazaqstan Respýb­lı­ka­syndaǵy Adam quqyqtary jó­nindegi ýákil Asqar Shákirov álemdegi mıgrasııalyq proses­ter men shıelenisti qaqty­ǵys­tar balalar problemasyna erek­she kóńil bólýdi qajet ete­tin­digine, bul turǵyda Qazaq­standa  birqatar is-sharalardyń atqarylyp jatqandyǵyna nazar aýdartty. Naqty aıtqanda, 2006 jyldan beri Bilim jáne ǵylym mınıstrliginde Balalar quqyn qorǵaý jónindegi komıtet jumys isteýde. Budan basqa, elimizde Prezıdent bastamasymen qurylǵan Balalar quqy jónindegi ýákil de bar.  Jáne de Parlament Májilisiniń qa­raý­ynda «Qazaqstan Respýb­lı­kasyndaǵy keıbir zańna­malyq aktilerge balalar meke­meleri nysandaryn monı­to­rıngileý tizimin keńeıtý jónin­degi tolyqtyrýlar men óz­gerister engizý týraly» zań jobasy da jatyr. A.Shákirov balalar quqyǵyn qor­ǵaý máse­lesi qoǵam nazaryn ózi­ne aýda­rýy qajet ekendigin tilge tıek ete kelip, balalar mekemeleri qyz­met­kerleriniń 40 paıyzy bala­larǵa kúsh kórsetý oryn ala­tyndyǵyn atap kórsetkendigin ortaǵa saldy. Bul keleńsizdik tek quqyq qorǵaýshylardy ǵana emes, sonymen qatar, jaýapty mınıstrlikti de qatty alańdatyp otyr, dedi ol. Al Parlament Májilisi Zańnama jáne sot-quqyqtyq reforma komıtetiniń tóraǵasy Nurlan Ábdirov óz kezeginde balalar máselesin sheshýge arnalǵan «Turmystyq zor­lyq-zombylyqtyń aldyn alý týraly» jáne «Qazaqstan Res­pýblıkasynyń keıbir zańna­malyq aktilerine balalar­dy qorǵaý jóninde biraqa­tar ózgerister men tolyqty­rýlar engizý týraly» zańdar qabyl­danǵandyǵyn aıtty. Sony­men qatar, komıtet tóraǵasy Májiliske balalar quqyn qor­ǵaý uıymdarynyń jumysy tý­raly keıbir zańnamalyq aktilerge ózgeristerdi kózdeı­tin zań jobasy engizilip jatqan­dyǵyn da jetkizdi. Bul rette ká­melet jasyna jetken­derdi probasııalaý júıesin to­lyq­qandy qurýdy 2017 jylǵa deıin júzege asyrý kózdelýde eken. Al kórshiles Qyrǵyz Res­pýb­lıkasyndaǵy Aıkyıkatchy (Ombýdsmen) Kýbat Otorbaev óz elinde 7 myń bala qorǵaý jáne qamqorlyq kórsetetin oryndarda ornalastyrylǵandyǵyn, alaıda, mektep-ınternattaryn aıaqtaǵannan keıin olarǵa baspana berilmeıtindikten, qylmystyq toptardyń qar­maǵyna iligip, zań buzýshylyqqa baryp jatatyndyǵyn jetkizdi. Sondyqtan da balalar qu­qyq­taryn qorǵaý tetigi áli de jetildirýdi qajet etedi eken. Bul turǵydan kelgende Qazaqstanda ilgerileýshilik bar. Elimizde 2014 jáne 2015 jyl­­dary balalarǵa qatysty ja­salǵan zorlyq-zombylyq fak­tileri aıtarlyqtaı kemigen kóri­nedi. 2014 jyly bul kór­set­kish 55 paıyz bolsa, 2015 jy­­ly ol 17 paıyzǵa deıin tó­mendegen. Kelesi sózdi alǵan Balalar quqy jónindegi ýákil, Májilis depýtaty Zaǵıpa Balıeva Qa­zaqstanda 5,5 mıllıon bala (elimiz turǵyndarynyń tórt­ten bir bóligi) ómir súrip jat­­qan­dyǵyn erekshe atady. Jıyr­ma bes jyldyń ishinde Qazaq­stan tarapynan adam quqyq­tary jónindegi 60-qa tarta ha­lyqaralyq qujat ratıfıka­sııalansa, sonyń 15-i balalar quqyǵyn qorǵaýǵa baǵyttalǵan. Qoryta aıtqanda, Bala­lardyń quqyqtaryn qorǵaý jónindegi halyqaralyq sımpozıýmda ártúrli jabyq mekeme­lerdegi, sotqa deıingi satyda balalardyń quqyqtaryn qor­ǵaý jaıy keńinen sóz boldy. Asqar TURAPBAIULY, «Egemen Qazaqstan»