Saýatsyzdyq sındromy

Baıaǵyda bir tanysymnyń osy Astana tóńiregindegi aýyldardyń birinen úı satyp alyp edim, sonda aqshasyn tóleppin de, qojaıynnan úıdiń qujattaryn almappyn, endi sol adamdy taba almaı júrmin degeni bar edi. Aqshańyzdy berip turyp, úıdiń qujattaryn suramaǵanyńyz qalaı degen saýalyma, e, qaıdan bileıin, ózimizdiń qazaqtyń balasy, aldamaıtyn adam sııaqty bolyp kóringen jáne ózi keıin beremin dedi ǵoı, dep jaýap qaıtarǵan bolatyn álgi tanysym. Abyroı bolǵanda, talaı ýaqytyn sarp etip sońyna túsip júrip úıdiń qujattaryn aldy-aý áıteýir jańaǵy kisi araǵa aılar salyp. Shynymen de ana qazaqtyń uıaty bar eken dep oıladym men keıin máseleniń daý-damaısyz sheshilgenin estigende. Men eshteńe bilmeımin, sizden aqsha alǵan joqpyn dese qaıter edi?.. Bizdiń aǵaıyndardyń ańǵaldyǵyn (bálkim ashyqaýyzdyǵyn) kórsetetin bul sııaqty mysaldardy izdeı berseń júzdep keltirýge bolady. Belgili bir kompanııaǵa jumysqa ornalasqanda kásiporyn basshysymen eńbek shartyn jasaspaıtyndar da sol baıaǵy ózimizdiń qazaqtar. Sodan da alda-jalda ondaı jumysshy óndiriste júrip baqytsyzdyq jaǵdaıyna dýshar bola qalsa, zańǵa sáıkes ózine tıesili ótemaqyny óndirip ala almaıdy. О́ıtkeni, jumys berýshi men jumysshynyń arasyndaǵy eńbek jaǵdaılary aldyn-ala qujat túrinde kelisilip, zańdastyrylmaǵan. Osydan kelip olar sońynan, ıaǵnı bolary bolyp, boıaýy sińgennen keıin túrli sottardyń bosaǵalaryn tozdyrady ádildik izdep. Biraq kesh. Eshqandaı kezeksiz-aq páterge qaryq qylamyn, aılyǵy aspanǵa shyǵatyn, eki qolyńdy jyly sýǵa malyp otyryp-aq aqshanyń astynda qalatyn jumys taýyp beremin degen alaıaqtardyń qoldaryna, istiń anyq-qanyǵyna jetpesten, oılanbastan mıllıondaǵan teńge aqshalaryn ustasa salyp, san soǵyp qalyp jatqandar qanshama?! Aldanýdyń mundaı túri ásirese, qurylysqa úlestik qatysý degen jańalyq shyqqan jyldary údeı tústi. Ondaılar tipti ózderine jasalyp jatqan eskertýlerdi de qulaqtaryna iletin emes. Bir ret aldanǵandarymen qoımaı, araǵa ýaqyttar salyp ekinshi qaıta aldanyp jatýlarynyń syry da dál osynda. Sol baıaǵy saýatsyzdyq. Orys halqynyń «Tegin irimshik tek qaqpanda ǵana bolady» degen mátelin túsinbeýshilik. Restorandardy aýzy-murnyna deıin toltyryp apta saıyn ótip jatqan toılar she?.. Bul da oısyz, esepsiz mal shashýdyń tamasha joly. Onsyz da arzanǵa túspeıtin dastarqan mázirine toıdy basqarýǵa shaqyrylatyn asaba men qyzmet kórsetetin ánshi-bıshilerge tólenetin aqyny qosyńyz. Sóıtken asabań mádenıetti minezimen, oıly sózimen toıyńnyń sánin kirgize qoısa jaqsy ǵoı, qaıda-a, ondaılardyń kópshiligi jurtty kúldiremin dep aýzyna ne kelse sony aıtyp, keıde tipti arzan anekdottarymen dórekilikterge jol berip, qazaqtyń salt-dástúrine múlde jat qylyqtar kórsetip jatady. Máselen, jańa túsip jatqan kelinniń toıdyń tortyn kesip alyp atasy men enesiniń aýyzdaryna tyqpalaǵanyn buryn qaı qazaqtan kórip edik?.. Biz bul jerde tipti 20-25-terdegi jastardyń úılený toılarynda 70-ten asqan shal-kempirlerdiń jalp-jalp etip bıleıtinderin aıtyp ta jatqan joqpyz. Árıne, bı degen óner. Eger jańaǵy kisiler klassıkalyq bılerdiń birin oryndap jatsa sóz basqa ǵoı. Is júzinde olaı emes. Olardyń bıleıtinderi túngi klýbtardyń tórin bermeıtin sheık, tvıst, charlston... Al, ánshilerge kelsek, olardyń bir de biri jandy daýyspen án aıtpaıdy, fonogrammany qosyp qoıady da ózderi ánsheıin aýzy-bastaryn qısańdatady. Olarynyń da deni án dep aıtýǵa kele bermeıtin ánsheıin baqyrǵan-shaqyrǵan álaýlaılar. Bul qazirgi toılarda bolyp jatatyn kórinisterdiń neǵurlym sypaıyraǵy, aıta berse budan da soraqylary bar. Eń qyzyǵy, ıgilikti qýanyshymyzdyń áńki-táńkisin shyǵaryp jatqandarǵa bizdiń rahmet aıtyp, aqsha tóleıtindigimizde. Bul da bolsa bilik-biligimizdiń, talap-talǵamymyzdyń deńgeıin kórsetse kerek. Osylardyń báriniń qazaq bolamyz, ata-baba saltyn qaıta jańǵyrtamyz dep daýryǵyp júrgen kezde oryn alyp jatqanyn aıtsaıshy bárinen buryn... Eger osy aıtylǵandarǵa óz aǵaıyndarymyzdyń búgingi tańdaǵy sóz saptaýlaryn, ara-tura aıtyp jatatyn oı-pikirlerin qosar bolsaq, saýattylyq pen syndarlylyq máselesiniń sońǵy ýaqyttary aıtarlyqtaı dárejede aqsap turǵanyn ańǵarý onsha qıynǵa túspeıdi. Gazet oqyp, teledıdar habarlaryn tyńdaı qalsańyz burmalanǵan qazaq sózderine súrinip jyǵylasyz. Olar týraly kezinde aıttyq ta, jazdyq ta. Sondyqtan qaıtalap jatýdyń qajeti joq sııaqty. Tek qana teledıdar tilshileri elimizdegi zııaly qaýym ókilderi sanalatyn keıbir kisilerge mıkrofon tosyp, qoǵamda bolyp jatqan keıbir ózgeristerge qatysty pikir suraǵan kezde bázbir aǵaıyndarymyzdyń el aman, jurt tynysh bolsyn dep bata berýden árige bara almaıtyndaryn ǵana amalsyzdan aıtýǵa týra keledi. Sóz joq, eldiń amandyǵyn tilegen jaqsy, biraq bul jerde jýrnalıst odan bata surap turǵan joq, oryn alyp jatqan oqıǵalarǵa baılanysty tájirıbeli, kórgendi adam retindegi pikirin, kózqarasyn surap tur ǵoı. Suhbat berýshi de soǵan sáıkes jaýap qaıtarýy tıis. Eger órkenıetti elderdiń azamattary bildirgen pikirlerge qulaq túrer bolsańyz, olardyń ómirdegi qubylystarǵa, jańalyqtarǵa qatysty óz oılaryn ortaǵa salyp jatqanyn estısiz. Tyńdaı bergiń keledi. Oǵan qarap olar óz elderiniń tynyshtyǵyn, halqynyń amandyǵyn tilemeıdi deýge esh quqymyz joq. Bar bolǵany, olar ne surasań soǵan laıyq jaýap beredi. Qazaqta «Kóp sóılegen bilimdi emes, dóp sóılegen bilimdi» degen ataly sóz bar. Attamaı jatyp súrinip, alysqa uzamaı jatyp adasyp jatatynymyzdy kórgende ata-babadan qalǵan osy naqyldyń urpaqtarynyń qulaǵyna jetken-jetpegenine kúmánmen qaraýǵa májbúr bolady ekensiń... Seıfolla ShAIYNǴAZY, «Egemen Qazaqstan»