Qazaqstan Respýblıkasy Energetıka mınıstrliginiń buıryǵy  №188

  2015 jylǵy 13 naýryz, Astana qalasy Jerdi baǵalaýdyń ekologııalyq krıterıılerin bekitý týraly Qazaqstan Respýblıkasynyń 2007 jylǵy 9 qańtardaǵy Ekologııalyq kodeksiniń 17-babynyń 30) tarmaqshasyna sáıkes buıyramyn: 1. Qosa berilip otyrǵan jerdi baǵalaýdyń ekologııalyq krıterııleri bekitilsin. 2. Qazaqstan Respýblıkasy Energetıka mınıstrliginiń Ekologııalyq monıtorıng jáne aqparat departamenti Qazaqstan Respýblıkasynyń zańnamasynda belgilengen tártippen: 1) Qazaqstan Respýblıkasynyń Ádilet mınıstrliginde osy buıryqtyń memlekettik tirkelýin; 2) Qazaqstan Respýblıkasynyń Ádilet mınıstrliginde memlekettik tirkelgeninen keıin kúntizbelik on kún ishinde osy buıryqtyń kóshirmesin merzimdi baspasóz basylymdarda jáne «Ádilet» aqparattyq-quqyqtyq júıesinde resmı jarııalaýǵa joldanýyn; 3) osy buıryqtyń Qazaqstan Respýblıkasy Energetıka mınıstrliginiń resmı ınternet-resýrsynda jáne memlekettik organdardyń ıntranet-portalynda ornalastyrýyn; 4) osy buıryqty Qazaqstan Respýblıkasy Ádilet mınıstrliginde memlekettik tirkegennen keıin on jumys kúni ishinde Qazaqstan Respýblıkasy Energetıka mınıstrliginiń Zań qyzmeti departamentine osy tarmaqtyń 2) jáne 3) tarmaqshalarymen kózdelgen is-sharalardyń oryndalýy týraly málimetterdy usynýdy qamtamasyz etsin. 3. Osy buıryqtyń oryndalýyn baqylaý jetekshilik etetin Qazaqstan Respýblıkasynyń Energetıka vıse-mınıstrine júktelsin. 4. Osy buıryq alǵashqy resmı jarııalanǵanynan keıin kúntizbelik on kún ótken soń qoldanysqa engiziledi. Qazaqstan Respýblıkasy Energetıka mınıstri V. ShKOLNIK «KELISILDI» «KELISILDI» «KELISILDI» Qazaqstan Respýblıkasy Qazaqstan Respýblıkasy Qazaqstan Respýblıkasy Aýyl sharýashylyǵy mınıstri Densaýlyq saqtaý jáne Ulttyq ekonomıka mınıstri _____________ A. Mamytbekov áleýmettik damý mınıstri ___________ E. Dosaev 2015 jylǵy 19 naýryz _____________ T. Dúısenova 2015 jylǵy 30 naýryz 015 jylǵy 27 naýryz Qazaqstan Respýblıkasy Energetıka mınıstriniń 2015 jylǵy 13 naýryzdaǵy №188 buıryǵymen bekitilgen Jerdi baǵalaýdyń ekologııalyq krıterııleri 1. Qonystaný aýmaqtary jeriniń ekologııalyq jaı-kúıiniń krıterııleri Korsetkishter Ekologııalyq apat Tótenshe ekologııalyq jaǵdaı Salystyrmaly ortasha jaǵdaı Negizgi kórsetkishter Ekspozısııalyq dozasynyń topyraqtyń ústińgi qabatynan 1 metr (budan ári – m) deńgeıdegi qýaty, saǵatqa mıkrozıvert (budan ári - mkZV/saǵ) 400-den astam 200-400 keminde 200 Radıoaktıvti lastaný, sharshy shaqyrymǵa kıýrı (budan ári - Ku/km2) sezıı-137 40-tan astam 15-40 20-ǵa deıin stronsıı-90 3-ten astam 1-3 keminde 1 plýtonıı 1-den astam 1-0,1 keminde 0,1 Hımııalyq lastanýdyń jıyntyq kórsetkishi (budan ári - Zs) 128-den astam 32-128 16-32 Qosymsha kórsetkishter 1 kılogrammda (budan ári - kg) topyraqta gelmıntter jumyrtqalarynyń bolýy 100-den astam 11-100 1-10 1 grammda (budan ári - g) topyraqtaǵy patogendi mıkroorganızmderdiń sany 10-6 -dan astam 105-10-6 joq *Kolı-tıtr 0,001-den astam 0,001-0,0001 1,0-0,01 *Eskertpe - topyraq úshin kolı-tıtr - gramynda topyraqtyń 1 ishek taıaqshasy bolatyn eń az massasy. 2. Tozǵan topyraq pen jerdi anyqtaýǵa arnalǵan dıagnostıkalyq krıterııler 1. Jerdiń buzylýy. Buzylǵan jerdiń dıagnostıkalyq krıterııleri mynalar bolyp tabylady: - jer bederiniń morfometrıkalyq sıpattamasy: - salystyrmaly túrde tabıǵı jer betiniń tereńdigi nemese bıiktigi (m); - jer kertpeshiniń eńistik buryshy (gradýs); - jerdiń lıtologııalyq qurylysynyń buzylýy: - 0-30 sm jáne 0-100 sm qabatta organogendik qabat pen qarashirindi qorynyń qýaty boıynsha qunarly qabat pen áleýetti qunarly jynystyń bolýy; - jer betiniń bóten úıindilermen jabylýy; jer beti jáne jer asty sýlarynyń sıpattamasy: - jer asty sýynyń deńgeıi (m); - sýlardyń mıneraldanýy (g/l); - sý jaıylýynyń uzaqtyǵy (aı). 2. Fızıkalyq (eginshilik) azyp-tozý. Fızıkalyq azyp-tozý mynadaı negizgi krıterııler boıynsha baǵalanady: - granýlometrııalyq quramy; - jyrtylatyn (qarashirindi) topyraq qabatynyń birkelki tyǵyzdyǵy, g/sm3 - tekstýralyq (agregatishilik) keýektilik, sm3/g; - turaqty qurylymdyq (jarylyp ketkenin eseptemegende, agregataralyq) keýektilik, sm3/g; topyraqtyń jyrtylatyn (qarashirindi) qabatynyń qurylymy: - agronomııalyq turǵydan baǵaly jáne sýǵa tózimdi agregattardyń bolýy; - qurylymdyq bólikterdiń jaı-kúıi men qasıetteri; topyraqtyń sý-fızıkalyq parametrleri: - sý ótkizgishtigi jáne topyraqtyń súzý koeffısıenti (m/táýlik); - negizgi gıdrologııalyq konstanttary (VZ, NV) jáne aerasııanyń keýektiligi; - bórtýi. 3. Agrarlyq tozý. Topyraqtyń mynadaı teńgerimdilik sıpattamalary (organıkalyq zattar, qorektik elementter, katıondy-anıondy quramy) agrarlyq tozýdyń dıagnostıkalyq krıterııleri bolyp tabylady: - topyraq beıinindegi qarashirindi qorynyń kemýi (A+V) bastapqy mólsherden %; - bastapqy rN mólsherden rN%; - fızıkalyq batpaqtyń kemýi (%); - qarashirindiniń sapalyq quramy; - negizgi qorektendirý elementteriniń jalpy qorynyń azaıýy; - qorektendirý elementteriniń qozǵalmaly nysandarymen ósimdikterdiń qamtamasyz etilýi; - katıondyq almasý syıymdylyǵy, topyraqtyń negizdermen tolyǵý dárejesi, sińirilgen negizderdiń quramy. Agrarlyq qunarsyzdanýdyń qosymsha krıterııleri mynalar bolyp tabylady: - laıly fraksııanyń mıneralogııalyq quramy; - belsendi mıkrobtyq bıomassa deńgeıiniń tómendeýi (ese sany); - fıtoýyttylyǵy; - topyraq fermentasııalyq belsendiliginiń tómendeýi; - topyraq mezofaýnasynyń bıomassasy; - bıologııalyq ártúrliliktiń azaıýy (Sımpson ındeksi, normadan %); - shymtezektiń túzilýi (mm/jyl). 4. Erozııa. Erozııany baǵalaý úshin statıkalyq nemese dınamıkalyq krıterııler paıdalanylady, munyń sońǵysy topyraq betiniń de landshaftyń da jaı-kúıin kórsetýi múmkin. 4.1. Sý erozııasy. 1) Jazyqtyq erozııasy Jazyqtyq sý erozııasynyń dıagnostıkalyq krıterııleri mynalar bolyp tabylady: - topyraq beıini qýatynyń azaıýy, (A+V) %; - topyraq beıininde qarashirindi qorynyń azaıýy (A+V), sol ortadaǵynyń %; - topyraqtyń ústińgi kókjıeginiń granýlometrııalyq quramynyń ózgerýi; - topyraq massasynyń joǵalýy, t/ga/jyl; - ashyq qalǵan topyraq túzetin jynystyń (S) nemese tóselip jatqan jynystyń (D) kólemi, jalpy kólemniń %-y; - erozııaǵa ushyraǵan topyraq alańynyń ulǵaıýy, jylyna %; Qosymsha qrıterııler mynalar bolyp tabylady: - qarashirindi (jyrtylatyn jer) kókjıek (sm) qýattyń kemýi; - qunarly zattar qorynyń kemýi; - shaıý jyldamdyǵy; - jer betiniń eńistigi jáne erozııalyq úderister damýynyń qaýiptiligi. 2) Syzyqtyq erozııa Syzyqtyq erozııanyń dıagnostıkalyq krıterııleri mynalar bolyp tabylady: - aýmaqtyń jyralarmen bólinýi (km/km2); - jer betine qatysty alǵanda sý shaıyp ketken orlardyń tereńdigi, sm.; - topyraq massasynyń joǵalýy (t/ga/jyl); - jańa jyralardyń paıda bolýy jáne barlarynyń ósýi. Qosymsha krıterııler mynalar bolyp tabylady: - jyranyń tereńdigi; - alańynyń birligine keletin jyra sany; - alańynyń birligine keletin jyralardyń jalpy alańy; - jyralardyń sý jınaý alańynyń keıbir sıpattamalary. 4.2. Jel erozııasy. Sanamalanǵannan basqa jel erozııasynyń dıagnostıkalyq krıterııleri mynalar bolyp tabylady: - qunarsyz qabattyń deflıasııalyq úıindisi, sm.; - jer paıdalanýdan shyǵyp qalǵan alqaptardyń alańy (tabıǵı alqaptarda ósimdikter óspeı qalǵan), jalpy alańynyń %; - jaıylymdyq ósimdikterdiń proektıvti jaýyp qalýy, aımaqtyq alańynyń %; - azyp-tozǵan jaıylymdar alańynyń ósý jyldamdyǵy, jylyna %; - qozǵalmaly qum alańy, jalpy alańynyń %; - qozǵalmaly qum alańynyń artýy, jylyna %; Qosymsha parametrlerdiń arasynda mynadaı krıterııler paıdalanylady: - deflıasııanyń údemeliligi nemese deflıasııanyń jyldamdyǵy; - «A+V qarashirindi shegi qýatynyń kemýi»; - granýlometrııalyq quramnyń jeńildeýi; - shóp qalyńdyǵy men egistiń sıreý dárejesi. 5. Tuzdaný. Tuzdaný dárejesiniń negizgi krıterııleri mynalar bolyp tabylady: - ústińgi qunarly qabattaǵy ýytty tuzdardyń quramy (%); - ýytty siltiliktiń ulǵaıýy (tuzdanýdyń beıtarap tıpinen silti tıpine aýysqan kezde), mg-ekv/100 g. topyraqqa; - tuzdalǵan jer alańynyń artýy, jylyna %; - ortanyń reaksııasy (tuz jáne sý syǵyndysyndaǵy rN). Qosymsha krıterııler retinde jer asty sýlarynyń deńgeıi men mıneraldanýy týraly derekter paıdalanylady. 6. Sortańdaný. Sortańdanýdyń negizgi krıterııleri mynalar bolyp tabylady: - almasatyn natrıı quramynyń artýy (katıondy almasý syıymdylyǵynan (KAS) %-ben); - almasatyn magnıı quramynyń artýy (KAS) %-ben); - ortanyń reaksııasy (rN). Topyraqtyń fızıkalyq qasıetteri jáne ásirese topyraq qurylymynyń sortańdanýynyń qosymsha krıterııleri bolyp tabylady. 7. Batpaqtaný. Dıagnostıkalyq krıterııler mynalar bolyp tabylady: - topyraq sýlarynyń deńgeıin kóterý, m; - sý jaıylýynyń uzaqtyǵy (aı); - topyraq sýlarynyń mıneraldanýy (g/dm3); Qosymsha beıinniń (gıdromorfızm belgileri) morfologııalyq qurylysynyń sıpattamalary paıdalanylýy múmkin. 3. Topyraq jáne jerdiń tozý dárejesin belgileý krıterııleri Kórsetkishter Tozý deńgeıi (óte álsiz) (álsiz) (ortasha) (kóteril-gen) (joǵa-ry) 1 2 3 4 5 6 Abıotıkalyq úıindiniń qýaty, sm <2 2-10 11-20 21-40 >40 Betki qabatyna qatysty (tutastyǵy buzylmaǵan) oıylý tereńdigi (sm) <20 20-40 41-100 101- 200 >200 Fızıkalyq saz mólsheriniń shamaǵa azaıýy, bastapqydan %* <5 5-15 16-25 26-32 >32 Topyraqtyń jyrtylatyn qabaty tutastyǵynyń teń salmaqty tyǵyzdyǵynyń artýy, bastapqy mólsherden %* <10 10-20 21-30 31-40 >40 Turaqty qurylymdyq (jarylýdy esepke almaǵanda, agregataralyq) keýektilik, sm3/g >0,2 0,11 -0,2 0,06- 0,1 0,02 -0,05 <0,02 Tekstýralyq keýektilik (agregatishilik), sm3/g >0,3 0,26 -0,3 0,2- 0,25 0,17 -0,19 <0,17 Súzý koeffısenti, m/táýlik >1,0 0,3- 1,0 0,1- 0,3 0,01 -0,1 <0,01 Tastaqtylyǵy, jamylǵynyń %-y <5 5-15 16-35 36-70 >70 Topyraqtyq beıini qýatynyń tómendeýi (A+V), bastapqydan %* <3 3-25 26-50 41-60 >60 Topyraq beıininde qarashirindi shegi qýatynyń azaıýy (A+V), bastapqydan %* <10 10-20 21-40 41-60 >60 Mıkroelementter (Mn, So, Mo, V, Su, Ǵe, Zn) quramynyń azaıýy, qamtamasyz etilýiniń ortasha dárejesinen % <10 10-20 21-40 41-80 >80 Jyljymaly fosfor quramynyń azaıýy, qamtamasyz etilýiniń ortasha dárejesinen % <10 10-20 21-40 41-80 >80 Almasatyn kalıı quramynyń azaıýy, qamtamasyz etilýiniń ortasha dárejesinen % <10 10-20 21-40 41-80 >80 Topyraq ortasyndaǵy RN-tyń ózgerýi, ortasha kórsetkishten % <10 10-15 16-20 21-25 >25 Topyraq massasynyń shyǵyny t/ga/jyl <5 5-25 26-100 101- 200 >200 Ashylǵan topyraq túzetin jynystyń (S) nemese tóseme jynystyń (D) alańy, jalpy alańnan % 0-2 3-5 6-10 11-25 >25 Erozııaǵa ushyraǵan topyraq alańynyń ulǵaıýy, jylyna % <0,5 0,5- 1,0 1,1- 2,0 2,1 -5,0 >5,0 Betki qabatqa qatysty shaıylý jáne sý qazýynyń tereńdigi, sm <20 20-40 41-100 101- 200 >200 Aýmaqtyń jyralarmen bólinýi, km/km2 <0,1 0,1- 0,3 0,4- 0,7 0,8- 2,5 >2,5 Qunarsyz qabattyń deflıasııalyq úıindisi, sm <2 2-10 11-20 21-40 >40 Jerdi paıdalanýdan shyǵarylǵan tabıǵı alqaptardyń alańy (ósimdik óspegen), jalpy alańnan % <10 10-30 31-50 51-70 >70 Jaıylymdyq ósimdiktiń jobalyq jamylǵysy, aımaqtyqtan % >90 71-90 51-70 11-50 <10 Tozǵan jaıylymdar alańynyń ulǵaıý jyldamdyǵy, jylyna % <0,25 0,25 -1,0 1,1- 3,0 3,1- 5,0 >5 Jyljymaly qumdar alańy, jalpy alańnan % 0-2 3-5 6-15 16-25 >25 Jyljymaly qumdar alańynyń ulǵaıýy, jylyna % <0,25 0,25 -1,0 1,1- 2,0 2,1- 4,0 >4 Joǵarǵy qunarly qabattaǵy ýytty tuzdar somasynyń quramy (%): -sodanyń qatysýymen <01 0,1- 0,2 0,21- 0,3 0,31 -0,5 >0,5 -tuzdanýdyń sýlfatty, hlorıdti-sýlfatty tıpi kezinde <0,3 0,3-0,6 0,61-1,0 1,1-2,0 >2,0 -tuzdanýdyń hlorıdti, sýlfatty-hlorıdti tıpi kezinde <0,2 0,2-0,5 0,51-0,7 0,71-1,0 >1,0 -tuzdanýdyń sodaly, hlorıdti-sodaly, sýlfatty-sodaly, sodaly- sýlfatty, sodaly-hlorıdti tıpi kezinde <0,1 0,1-0,4 0,41-0,6 0,61-0,8 >0,8 -tuzdanýdyń basqa túrleri úshin <0,1 0,25 0,26- 0,5 0,51 -0,8 >0,8 Ýytty siltiliktiń artýy (tuzdanýdyń beıtarap tıpinen silti tıpine aýysqan kezde), mg-ekv/100 g topyraqqa <0,7 0,7-1,0 1,1-1,6 1,7-2,0 >2,0 Tuzdanǵan topyraq alańynyń artýy, jylyna % 0-0,5 0,5-1,0 1,1-2,0 2,1-5,0 >5,0 Almasý natrıı quramynyń artýy (KAS-tan %-ben): - quramynda < 1% natrııi bar topyraq úshin - basqa topyraq úshin <1 <5 1-3 5-10 3-7 10-15 7-10 15-20 >10 >20 Almasatyn magnıı quramynyń artýy (KAS-tan %) <40 40-50 51-60 61-70 >70 3 g/dm3, m deıin mıneraldanýmen jer asty sýlary deńgeıiniń jınalý tereńdigi, m - gýmıdti aımaqta <1,0 0,81-1,0 0,61-0,80 0,30-0,60 >0,30-0,60 - jartylaı shóleıtti, shóleıtti aımaqtarda <3 3,0-2,0 1,99-1,5 1,49-1,0 >1,0 - dalalyq aımaqta >4 3,1- 4,0 2,1- 3,0 1,0- 2,0 <1,0 Mıneraldanǵan (>3 g/l) jer astyndaǵy sýlar deńgeıiniń jatý tereńdigi, m >7 5-7 5-3 3-2 <2 Sý basý uzaqtyǵy (betki ylǵaldaný), aı <3 3-6 6-12 12-18 >18 *Eskertpe - bastapqy retinde jutańdanbaǵan uqsas jerdiń jaı-kúıi (nóldik jutańdaný dárejesi) qabyldanady. Buıryq Qazaqstan Respýblıkasynyń Ádilet mınıstrliginde 2015 jylǵy 29 sáýirde Normatıvtik quqyqtyq kesimderdi memlekettik tirkeýdiń tizilimine №10887 bolyp engizildi.