El birliginiń irgetasy

2001 jylǵy 11 qyrkúıek oqıǵasynan keıin, ile-shala jappaı qyryp-joıatyn qarýy bar degen jeleýmen Irakqa qara kúıe jaǵylyp, soǵys órti tutanyp ketkeni álemdik qoǵamdastyqtyń esinen áli shyǵa qoıǵan joq. Alaıda, sol soǵys tek Irakpen tynǵan joq, kerisinshe, onyń saldary keıin Taıaý Shyǵys nemese Aldyńǵy Azııa memleketterimen qatar, Afrıkanyń soltústigindegi Lıvııada, Týnıste jáne onyń sońyn ala, Egıpettegi túrli-tústi revolıýsııalar men sherli shıelenisterge ulasyp ketken bolatyn. Búgingi Sırııada oryn alyp otyrǵan qan­tógis pen soraqy terrorıstik áreketter de aldyńǵylardyń tikeleı saldary. Sosyn, munyń bári de júıeli ári qasaqana uıymdastyrylǵan jıirkenishti syrtqy geosaıası oıynshylardyń múddelerinen týyndap otyrǵan qanquıly ýaqıǵalar tizbegi ekenin kózi ashyq, kókiregi oıaý álem jurtshylyǵy bilip otyr. Al jantúrshigerlik janjaldar men soǵys ataýlynyń sebepterin izder bolsaq, eń aldymen, Samıýel Hantıngton esimdi amerıkalyq fılosoftyń «О́rkenıetter qaqtyǵysy jáne álemdik tártipti qaıta qurý» («The slash of sivilizations and the remaking of world order») atty 1996 jyly, aldymen aǵylshyn tilinde, keıin ózge tilderde jaryq kórgen áıgili geosaıa­sı traktattary birden oıǵa oralady. О́ıtkeni, HH ǵasyrdyń sońyn ala, kúlli álemniń nazaryna ilikken álgi eńbekte atalǵan ǵalym búgingi tańdaǵy qalyptasyp otyrǵan saıası bolmysqa múlde jańasha kózqaras tanytýmen qatar, budan bylaıǵy jahandaný zamanynda planeta betindegi adamzat órkenıetiniń qalaısha órbıtinine de tereń sholý jasaıdy. Sonymen qatar, S.Hantıngton órkenıetter arasyndaǵy qaqtyǵystardyń basty sebepterin sol órkenıetterge tán ekonomıkalyq qarym-qatynastar men saıasat aıyrmashylyqtarynan izdemeıdi, kerisinshe, álgi jıirkenishti quby­lystardyń túp-tamyrlaryn dóp basyp, eń aldymen, olardyń ultshyldyqtan, etnosaralyq shıelenisterden, sonymen qatar álemdik din­derdiń ózegine órilgen syn-qaterlerden týyndaıtynyn dóp basyp, dál anyqtaıdy. Sosyn óz paıymdaryn áıgili fılosof jaı ǵana gıpoteza emes, kesilip-pishilgen teorııa retinde usynady. Sondyqtan da búgingi tańda onyń dáıekti de dáleldi paıymdarymen eseptespeıtin ǵalymdar men saıasatkerler joq dese de bolady. Máselen, sondaı saıasatkerlerdiń biri, azýyn aıǵa bilegen esimi álemge áıgili sáýegeı Zbıgnev Bzejınskıı óz qalamynan shyqqan «Uly shahmat taqtasy. Amerıka gegemonııasy jáne onyń geostrategııalyq basymdyqtary» atty kólemdi týyndysynda Iýgoslavııa memleketi kúıreýiniń sońyn ala, dál sol memleket sekildi etnosaralyq jáne dinaralyq búlikterdiń saldarynan joıylyp ketýi múmkin degen elderge «Eýrazııa Balqandary» nemese «Etnostyq qaıshylyqtardyń qazany» degen astarly aıdar taǵyp, sol «Balqandar» men «qaıshylyqtardyń qazanyna» Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Tájikstan, О́zbekstan, Túrikmenstan, Ázerbaıjan, Armenııa, Grýzııa jáne Aýǵanstan syndy toǵyz memleketti túgel toǵytyp jibergen. Sáýegeıdiń aıtpaq bolǵanynyń tasasynda burynǵy polıetnosty, polıkonfessııaly Iýgoslavııa memleketi etnosaralyq jáne dinaralyq soǵys órtiniń saldarynan qalaı bólshektenip ketse, álgi toǵyz memleket te dál solaı Iýgoslavııanyń kebin kıedi degen jymysqy boljam jatqanyn baıqamaý múmkin emes. Qýanyshqa oraı, sáýegeı saıasatkerdiń Qazaq­stan týraly ashqan baly iske aspaı qalsa da, ózge memleketterdiń kópshiliginde qaterli etno­saralyq shıelenister men kıkiljińderdiń, tipti, keıbirinde surapyl soǵystyń da oryn alǵanyn joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. О́ıtkeni, bul – tarıhı shyndyq. Alaıda, dál osy tusta: «Suńǵyla saıasat­kerdiń sáýegeılik boljamy Qazaqstanda nege iske aspaı qaldy?» degen kókeıkesti suraqtyń týyndaýy da ábden múmkin. Biraq munyń jaýabyn alystan izdeýdiń qajeti joq. О́ıtkeni, Otanymyz egemendiginiń bastapqy keze­ńinde onyń qaýipsizdigi men birligine jáne terrıtorııalyq bútindigine tóngen syn-qaterdiń aldyn alyp, onyń jolyn der kezinde kesken Elbasy Nursultan Nazarbaev bolatyn. Aıtsa aıtqandaı-aq, Elbasynyń bastamasymen 1995 jylǵy 1 naýryzda qurylǵan Qazaqstan halqy Assambleıasy sol kezdiń ózinde el birligin saqtap qaldy jáne búgingi tańda da, bolashaqta da elimizdegi qoǵamdyq kelisim men etnosaralyq úılesimniń myzǵymas irgetasy bolyp qala bermek.  Ádil AHMETOV, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri ASTANA