Memleket jáne qoǵam qaıratkeri Myrzataı JOLDASBEKOVPEN syr-suhbat (jalǵasy)
– Kenekeńniń bozbala kezdegi shyǵarǵan «Kóksholaq» áni de elge tez tarap ketken ǵoı. Ol ándi aıtys ústinde shyǵarǵan ba? – Kóksholaq – Kenenniń mańdaıyna bitken alǵashqy aty. Onyń mynadaı tarıhy bar. Naýryz kelip, kóktem shyqqanda bir kúni tańerteń Kenen ádettegideı qoı jaıýǵa ketedi, ákesi «Búgin saǵan qaıtsem de bir taı satyp ákelip beremin» dep bazarǵa attanady. Ondaıda ýaqyttyń ótpeıtin ádeti ǵoı. Kishi besin bolǵanda Kenen qoıdy aýylǵa bettetedi. О́zi qoıdyń aldyna túsip, asyǵa basyp, úıine kelse, esik aldynda bir kók qunan baılaýly turady. «Janýarym, qutty qyla kór» dep, saýyrynan sıpaıdy. Bas-aıaǵyna zer sala qarasa, áli ıt júni túsip úlgirmegen, quıryq, jaldan jurdaı, aryq neme eken. «Eshnárse etpes, áli-aq jetilip, túlep ketesiń» dep oılaıdy ol. Úıge kirse, ákesi talqan shylap, shaı iship otyr eken. «Qunanyńdy kórdiń be, balam?» – dep suraıdy. – О́zi jutańdaý ma, qalaı? – Kútimge alyp, semirtemiz ǵoı. Bazarda jylqy qymbat. Ekeýmizdiń bar tapqanymyz osyǵan ázer jetti. Talas jaǵynyń maǵan uqsaǵan bir qyrǵyz shaly ustap tur eken. «Arzan beremin, ala ǵoı, ózi tulpar tuıaǵy» dep maqtady. «Maǵan tulparyńnyń keregi joq, aıaq laýǵa jarasa bolǵany» dep, aldym da júre berdim, – deıdi ákesi. Kóksholaǵy ákemniń dónen shyqty, Qoıǵa minip, qıqaıyp Kenen shyqty. Shildehana, toılarda ánge salyp, Qıystyrǵan keýdemnen óleń shyqty, – dep jyrlady Kenekeń keıinirekte. Al «Kóksholaq» ániniń shyǵý tarıhy mynadaı. Ony da kezinde Kenekeńniń ózi áńgimelep bergen edi. Bir kúni kórshi aýylda bir baı adam qyz uzatý toıyn jasaıdy. Jurt lek-legimen aǵylyp, sonda bara jatady. Toıǵa barǵysy kelip qyzyqqan Kenen óziniń Aıanbaı degen dosyna jalynyp-jalpaıyp, kóndirip, óz qoıyn sonyń qoıyna qosyp, Kóksholaǵyna jaıdaq mine salyp, jippen noqtalap, aq taıaqpen qaqpalap, toıshylardyń artynan shoqytyp ala jóneledi. Qyrǵa shyǵyp qarasa eńiste ketip bara jatqandardyń túri, saltanaty bólek, qyz-kelinshek ataýly qyzyldy-jasyldy kıinip, qulpyryp ketipti. Shoqpyt kıimdi, kıiz etikti Kenen qoıshy ekpindep, Kóksholaqty tepkilep baryp, úkisin jelbiretip, jorǵa mingen Shálıpa qyzdyń tusyna jetip, aıtysa ketedi. Mingenim astymdaǵy Kóksholaq-ty, Jaly joq, quıryǵy joq, shop-sholaq-ty. Eı, qyzdar, qoıshysynbaı óleńińdi aıt, Tusyńa bizdeı qurbyń kelip qapty. Jyldam júrshi, Kóksholaq, Shapshań júrshi, Kóksholaq. Olaı júrshi, Kóksholaq, Bylaı júrshi Kóksholaq. Jamandatqyr, Kóksholaq, Aram qatqyr, Kóksholaq-a, a, aı! Top-top bolyp toıǵa ketip bara jatqan jigit-jeleń, qyz-qyrqyn, úlken kisiler eleń etedi. Ekeýin zamatta qorshap alady. – Daýsyń da, ániń de jaqsy eken. Aıta tús, qalqam! – Toqtalma. Shyrqaı tús! – dep úlkender jaǵy dem beredi. Buǵan qanattanǵan Kenen Kóksholaǵyn eki ókpege tepkilep, Shálıpa qyzǵa jaqyndaı túsedi. Taǵy da shyrqatyp qoıa beredi: Mingenim astymdaǵy Qyzyl sholaq, Qyz baıǵus ákesine az kún qonaq. Áı, qyzdar, kedeısinbeı óleńińdi aıt, Tusyńa kelip qaldym «qudashalap», – deıdi. Shálıpa da aýyl arasyndaǵy aıtystarǵa qatysyp júrgen qyz eken. Ekeýi edáýir aıtysyp, aqyry, Kenen jeńedi. Sóıtip, Shálıpadan kesteli oramal alyp, qala beredi. Jigit-jeleńder endi ony ortaǵa alyp, «Kóksholaǵyn» qaıta aıtqyzady, sol jerde-aq úırenisip alady. Sóıtip, bul án aýyl-aýyldy aralap, el ishine tez taraıdy. – Myrzeke, Kenen sondaı qorlyq ómirden, qoı jaıýdan qashan, qalaı qutyldy eken? – Ony qoı jaıýdan, qorlyq ómirden qutqarǵan, jalań aıaq jalshy balanyń boıyndaǵy tutanyp, túlep kele jatqan talantty alǵash tanyp, baǵalaǵan, saýatyn ashyp, sanasyn oıatqan da, at, kıim berip, as-toıǵa ertip júrip baǵyn ashqan aqylshy, qamqorshy da, ataqty Balýan Sholaqpen, Qajymuqanmen, Shashýbaımen tanystyrǵan da – Erkebaı Bazaruly. Bir jyldary patsha ámiri boıynsha ár bolys elden oryssha oqýǵa bir-bir baladan jınaıdy. Tamaq, kıim qazynadan delinedi. Eki myńdaı tútini bar Qordaı bolysynan birde-bir qazaq balasyn oqýǵa jibergisi kelmeıdi. Balamyz shoqynyp ketedi dep qorqady. Sonda Buǵylybazar: – Men Erkebaı degen balamdy jibereıin, – deıdi. On jasta ketken Erkebaı jeti-segiz jyl ótkende eline tóre bolyp oralady. Daý-sharǵa ushyraǵandar, bireýde esesi ketkender Erkebaıdy izdeıdi. Orysshaǵa sýdaı Erkebaı bolysqa pısar, oıazǵa tilmash qyzmetin atqarady. О́zi ádil, jaıdary, kishipeıil bolady, álsizderge kómektesedi. Ushqyr at, qyran qus, júırik tazysyz júrmeıtin, atty baptap minip, kıimdi taza kıetin, sypaıy, qonaqshyl, dastarqandy kisi bolypty. Qordaıdaǵy el tam salýdy bilmeıtin kezde qaraǵaıdan úı turǵyzady. Monsha salǵyzady. Sóıtip, elge jańasha úlgi, ónege shashady. Onyń ónerdi, ónerpazdardy qadirleı bilgendiginen bolý kerek, Arqadan Jetisýǵa kelgen aqyndar aldymen Noǵaıbaı men osy Erkebaıǵa túsedi eken. Ol úıde Shóje de, Abaı da, Maıkót te, Jambyl da, Balýan Sholaq ta, Shashýbaı da, Toqtaǵul da bolǵan. Shashýbaı aqyn Noǵaıbaıǵa kezdesetin jyly áýeli Erkebaıǵa túsken. Kenekeń bylaı dep eske alatyn: – Erkebaıdyń Ybyraı degen shabarmany aýylǵa quıyndatyp shaýyp keldi de, «Seni Erkebaı alyp kel dedi» dep, meni mińgestirip ala jóneldi. Ústimde jyrtyq shoqpyt shapan, aıaǵymda kıiz etik, basymda eski bórik. Qordaı beketine kelsek, qujynaǵan adam. Ishinde Erkebaı da júr. – Á-á, keldińder me? – dedi bizge. О́ńi jyly eken. – Ana monshaǵa aparyp, jýyndyryp, myna kıimderdi kıindirip, dereý ákele ǵoı, – dedi shabarmanyna. Ol meni ertip alyp, anadaı jerde tóbesinen býy burqyrap turǵan tamǵa apardy, – dep eske alatyn Kenekeń. Sóıtse ol monsha eken. Shabarman esikti jaýyp alyp, jyly sýmen sabyndap, neshe jylǵy kir-batpan, aıaqtyń tas, tiken kirgen jerlerine deıin ábden tazalap jýyndyryp, sý jańa ishkıim, jeńsiz qamzol, kók shyt shapan, qara bórik, qyzyl taqııa, bazary etik kıgizip, sary ala belbeý taqqyzyp, atqa mingizip, qaıtadan Erkebaıǵa alyp keledi. – Mine, soqtaldaı, ádemi jigit bolypsyń ǵoı. Shirkin kedeılik, jetimdik-aı, «Aǵash kórki – japyraq, adam kórki – shúberek» degen osy ǵoı, – deıdi Erkebaı onyń keskin-kelbetine rıza bolyp. Sol oqıǵadan soń keshikpeı qyrǵyz manaby Shábdenge as beriledi. Oǵan Erkebaı ózgelermen birge on alty jastaǵy Kenendi de ertip, alyp barady. Peterbordan arnaıy kelgen zertteýshi-etnograf Dmıtrıevtiń sol as týraly jazǵan maqalasy saqtalǵan. Onda ol Bishkek ýezinde ótkizilgen asqa qyryq myń kisi shaqyrylǵanyn, aýmaǵy otyz sharshy shaqyrym jazyqqa eki myń aq úı tigilgenin jazady. Asta at jarysy, kúres, saıys bolady. Jarysqa 172 at qosylyp, aldyńǵy kelgen otyz atqa báıge beriledi. Asqa qazaqtyń, qyrǵyzdyń nebir talantty aqyndary kelgeni aıtylyp, solardyń ishinde Jambyldyń aty birinshi atalady. Sol asta Shábdenge arnaý aıtý úshin baılar, bı, bolystar óz aýyldarynan aqyn, ánshilerdi erte barǵan. Asty basqaryp júrgen Qalmyrza jyrshy Erkebaıǵa kelip: – Qane, Shábdendi maqtap óleń aıtatyn kimiń bar? – dep suraǵanda, ol: – Mynaý Kenen degen jas aqynymyz. Daýysy zor, jaqsy aıtady, – dep Kenendi jazdyrady. Erteńinde as bastalyp, kezek aqyn-jyrshylarǵa tıedi. Buryn mundaı jıyndy kórmegen, ári Jambyl, Toqtaǵul, Qalmyrza, Arqabaıdaı ataqty, tókpe aqyndardan keıin kezek alyp ortaǵa shyqqan Kenen qatty qysylady. Kúzdiń qara sýyq kúninde qara sýǵa túsip terleıdi. Sarbassha qulaǵyn burap, aıqaı salady. Daýysy shyrqap ketedi. Biraq aýzyna sóz túspeı, amalsyz turyp qalady. El kúledi. – Oý, halaıyq, kúlmeńder, topqa túspegen bala eken. Qoıdan qutqaryp, Erkebaı alyp kelipti. Qaıta aıtsyn, – deıdi bireý. – Aıtsyn, aıtsyn! Daýysy jaqsy eken, – dep shýlasady jurt. Asty basqaryp júrgen Qalmyrza jiger berip: «Qysylma, aıta ber» degende baryp keýdesinen jyr shyǵady: Men ózim jol kórmegen aqyn edim, Ataqty aqyn Sarbastyń jaqyny edim. О́nerim ór qııaǵa alyp ushty Astynda alty ýyqtyń jatyr edim... Birte-birte onyń bıik, shyrqaý, ór daýsy jalpaq dalany jańǵyrtyp, aınalasy at shaptyrym jerge estilip, jınalǵan jurtty tańdaı qaqtyrady. Sol joly Kenen astan «Kópshilik kórsin ánimdi» degen kelisti án-jyry úshin bas júldeniń birin alyp, kemer beldik taǵynyp, qula baıtal minip qaıtady. Aqyndyǵy men ánshiligi qyrǵyz, qazaqqa birdeı tanylady. Jambyldaı dańǵyl oń batasyn beredi. Qyrǵyzdyń Toqtaǵul, Qalmyrzadaı áıgili aqyndary, Saǵymbaıdaı árýaqty manasshysy arnaıy shaqyryp, «Jas bulbul» dep qolpashtap, únin tyńdaıdy. Sóıtip, tusaýy kesilip, joly da, baǵy da ashylady. «Kenen báıge alypty» degendi estigen aǵaıyn el ony Mátibulaqtyń basynan kútip alady. Kóksholaqpen kelgen atasy balasyn kóre salyp qushaqtap, jylap jiberedi. Keshke qaraı aq týshasyn soıyp, aýyl-aımaqty shaqyrady. Bári Kenenge óleń aıtqyzady. Jas aqyn «Boztorǵaı», «Kópshilik kórsin ánimdi», «Kóksholaq», «Rı, qoıym» sııaqty ánderin shyrqaıdy. Jurt rıza bolyp, jas talapty baýlyp júrgen Erkebaıǵa alǵys aıtyp, ózine «О́neriń órleı bersin!», «Baǵyń ashylsyn!», «Sarbas atańnyń árýaǵy qoldasyn!» dep bata, tilekterin jaýdyrady. «Ázirbaı shaldyń aqyn, ánshi balasy Shábden toıynan syılyq alyp, abyroımen oralypty» degen habar aınaladaǵy Balqash, Topar, Sarytaýqumǵa, Uzynaǵash, Esik, Qarqara jaılaýyna jaıylady. Endi jan-jaqtaǵy el ózderinde ótetin jıyn-toılarǵa ony at jiberip, arnaıy shaqyra bastaıdy. – Myrzeke, Kenen atamyz óz ómiriniń eleýli oqıǵalarynyń barlyǵyn óleń-jyrǵa aınaldyryp otyrǵan ǵoı. Jas kezinde ákesi atastyrǵan alǵashqy qalyńdyǵyna qalaı úılengeni, on altynshy jylǵy qazaq dalasyndaǵy patshaǵa qarsy kóterilis, sol kóterilistiń batyrlary, óziniń de sol kóteriliske qatysqany týraly dastandary bar ǵoı. – Kenenniń jasy on segizge tolǵanda ákesi Ázirbaı ony úılendirmek bolady. Jan-jaqqa sóz sala júrip, Yrǵaıty elindegi Baıshyǵash degen, ózi burynnan biletin kisiniń qyzyna quda túsedi. Tapqan-taıanǵanyn, aǵaıyndarynyń da kómek retinde bergen usaq maldaryn jınastyryp, qalyńmal retinde aıdap aparady. Qudasy ony azyrqanady. Ázirbaı «Taǵy da tapqandarym bolsa ákele beremin ǵoı» deıdi. Sóıtip, arada alym-berim, qudalyq kádesi júrip jatady. Arada biraz ýaqyt ótkende qudasy Ázirbaıdy kedeısinip, aınıdy, qyzyn endi jasy elýden asqan bir baıǵa kóbirek mal alyp, qatyn ústine bermek bolady. Ázirbaı qudasyna baryp: – Men quda bolǵanda jıren sholaq qunanyń bar edi, erbıgen eki qulaǵyń bar edi, basyńda jarbıǵan tymaǵyń bar edi. Menimen teń ediń, men qashan senen kem edim. Eki jasqa raqymshylyq jasaıyq, – dese, qudasy kónbeıdi. Ákeli-balaly ekeýi qyzǵa astyrtyn sóz salsa, ol óziniń Kenendi qalaıtynyn, ákesi malǵa qyzyǵyp, basqa adamǵa toqaldyqqa zorlap berem dese býynyp óletinin aıtady. Muny estigen Kenen ózi batyr, ózi seri, namysqoı, er kóńildi Quraqbaı degen dosymen aqyldasady. – Men kómekteseıin, – deıdi Quraqbaı. – Jaqynda sol aýylda Bekqoja degen baı qyzyn uzatyp, toı jasamaq. Sen toıǵa jigitterdi ertip, daıyndalyp kel. Men qyzdy saǵan mińgestirip jiberemin. Al da qash. Ar jaǵyn birge kóremiz, – deıdi. Kenen solaı isteıdi. Toı bolyp jatqanda Quraqbaı qyzdy eki jeńgesimen ýádelesken jerge alyp shyǵady. Kenendi Úlpildek qyzben tanystyryp, tabystyrady. Sodan soń «Al, kettik» dep, ózi bastaı jóneledi. Qyzdyń qashqanyn sezip qalǵan eki aǵasy aýyl jigitterin jınap, arttarynan qýady. Shóladyr degen jerde qýyp jetip, eki jaq qamshy siltesip, tóbelesedi. Quraqbaı bastaǵan qarýly, ábjil jigitter qýǵynshylardy attarynan aýdaryp túsirip, betterin qaıtarady. Kenenniń qalyńdyq ákelgenin estigen aýyl adamdary, aǵaıyn-týys qýanyp, kóptep-kómektep, betashar toıdy ózderi jasap, Kenen men Úlpildekke otaý tigip beredi. Bul oqıǵanyń arty biraz daý-damaıǵa ulasyp, eki jaq bıge júginedi. Aıtys-tartys aqyry beıbit sheshiledi. Quraqbaı syndy erkóńil adal dostyń shyn dostyǵy osy oqıǵa ústinde anyq kórinedi. Kenen keıin bul oqıǵany dastan etip jyrlaıdy. Tek qana Úlpildektiń esimin Hanzada dep ózgertedi. – Endi on altynshy jyldyń oqıǵalaryn da biraz aıta ketseńiz. – On altynshy jyly patshanyń qazaqtardy maıdandaǵy qara jumysqa alý týraly jarlyǵy shyqqannan keıin el ishi dúrlikkeni belgili ǵoı. Bul jarlyqqa qarsy bolyp, balalaryn maıdanǵa jibergisi kelmegen el adamdary Álı batyrdyń aınalasyna toptasady. Olar keıin «Aqterek» dep atalǵan aýyldyń joǵary jaǵyndaǵy taý qýysyna bekinedi. Álıdiń ózi Úshqońyr jaılaýyna baryp, Toqashqa, Bekbolatqa jolyǵyp qaıtady. Kóterilisshiler qatary kún sanap kóbeıe beredi. Álıdiń senimdi serikteriniń ishinde Kenenmen birge Esdáýlet Qandekov degen aqyn da bolady. Maqsut batyr óziniń Ysty eline baryp, bes júzden astam jigitterdi jıyp keledi. Qasqaraýdan Qanat batyr úsh júzdeı jigitimen kelip Álı jasaǵyna qosylady. Kenen sol joly: El-jurtym, bas qosalyq, attanalyq, Álıdiń jasaǵyna saptanalyq! Qorlyqtan da soǵysyp ólgen artyq, Patshadan kegimizdi ap qalalyq! Attanyńdar, aý, attanyńdar! – delinetin «Attan», sondaı-aq «16-jyl», «Qaıran elim» degen ánderin shyrqaıdy, Álı batyr týraly dastanyn shyǵaryp, aıta bastaıdy. Kóterilisshiler patshanyń jazalaýshy otrıadymen Kólqamys, Yrǵaıty, Qopa, Mátibulaq basynda kezdesip, qyrǵyn soǵystar bolady. Birde jeńse, birde jeńiledi. О́te kóp shyǵynǵa ushyraıdy. Aqyry zeńbirek, pýlemetpen qarýlanǵan patsha soldattarynan jeńilis tabady. Kóterilis basylady. Endi gýbernator, jandaraldar kóteriliske basshylyq jasaǵan Bekbolat, Toqash, Álı, Qyrǵyzbaı sııaqty batyrlardyń, olardyń serikteriniń sońyna túsedi. Álı qolǵa túsip, jazalanady. Kóterilisshiler arasynda Kenenmen birge bolǵan Esdáýlet Qandekov aqyn ustalyp, oǵan kóterilisti jaqtap óleń aıtty degen aıyp taǵylyp, 20 jylǵa sottalady. Kenen bes-alty joldasymen áýeli Ile, Topar jaǵyna baryp boı tasalaıdy. Sondaǵy qoıshylar arasynda panalap, anda-sanda «Jeltorańǵy» aýylyndaǵy Baltaǵul Bıgeldiulynyń úıine soǵyp, jan-jaqtan habar alyp turady. Bir joly Baltaǵul Kenenge ony izdeýshi jendetter ara-tura onyń úıine baryp, Qordaı atyrabyna suraý salyp júrgenin, ázirge damyl tabatyn túrleri joq ekenin, endi Ile, Topar, Balqash jaǵyna shyqpaqshy degen sózder estigenin aıtady. Osydan soń Kenen túndeletip úıine jetedi de, balalarynyń betinen súıip, jol azyǵyn qamdap, Qyrǵyz eline, Ystyqkól jaǵyna ótip ketedi. Sol jaqta jaı momyn sharýanyń qalpyna túsip, eleýsiz, eskerýsiz júre beredi. Qoıshylarmen taý arasynda qoı jaıysady, shópshilermen shóp shabysady. Sóıtip júrgende kúz ótedi, qys ketedi, kóktem jetedi. Elin, jerin saǵynǵan Kenenniń áıgili «Bulbul» áni sol kezde týady. Áńgimelesken Bolat Bodaýbaı, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
