«Urlyq túbi – qorlyq» bolmaı tur...

Bizdiń úıdiń turǵyndary qalaǵa jaqyn aýylda turyp, mal ustaıtyn kúzetshi túrik jigitinen qoldyń sútin satyp alatynbyz. Saırap birneshe kún jumysqa shyqpaı qaldy. Kelgen soń surasaq: «Apaı, sıyrymdy urlap ketti ǵoı. Bir apta aıaǵymnan taýsylyp izdegenimdi qaıteıin, soıyp alyp basy men ishek-qarnyn qaldyryp ketipti», dep eńgezerdeı azamat eńkildep qoıa bersin. «Buryn da tórt sıyrymdy urlaǵan, sútin satyp bala-shaǵanyń kerek-jaraǵyn ajyratyp otyrǵan sońǵysyn da qurtty» dep kóńili bir bosasyn. Keıin kórgen saıyn «urydan habar bar ma?» dep surasaq boldy, elýden asqan jigit aǵasynyń kózi botalap shyǵa keledi. Esimde, bizdiń úıdiń de eki jylqysyn qoradan urlap áketkende, ákem qusadan bir apta jatyp qalǵan. О́ıtkeni, betine qarap, otbasyn asyrap otyrǵan maly edi. Byltyr ǵoı aýylda turatyn shıetteı bala-shaǵasyn malmen asyrap, úsh balasyn aqyly oqytyp otyrǵan nemere inimniń 17 jylqysyn bir túnde aıdap áketti. Polısııadan qaıyr joq bolǵan soń, aıaǵynan taýsylyp bir aıǵa jýyq joq izdegeni bar, kóripkel-balgerlerdi jaǵalaǵany bar, oǵan da bir jylqynyń quny ketti. Taǵy bir dosymyz bir úıir jylqysynan aıyrylyp ol otyr. Almatyda turatyn qudashanyń qyz-kúıeýi uıyqtap jatqanda, urylar terezeden kirip, páter satyp alamyz dep otyrǵan 50 myń dollaryn áketken. Urynyń kirgenin bilgenmen, tiri qalýdyń amalyn oılap, tyrp etpeı jata bergen. Olar qazir úısiz qalǵanyn ýaıymdap, jandaryn olja etýde. Mine, bul meniń biletinderim, al mundaı eldi qan qaqsatyp júrgender qanshama. Elimizde bıylǵy jyl basynan 6 myńnan asa mal urlyǵyna baılanys­ty qylmys tirkelgen. Urlanǵan maldyń sany 100 myńǵa jýyqtap, qylmystyń osy túri órship tur. Bul quqyq organdaryna shaǵymdanǵandary, oǵan «ury tún as­qansha», «bastan qulaq sadaǵa» dep otyr­ǵan­dardy qosyńyz. «Urysy kúshti bolsa, ıesi óler» degen, jaqynda Almaty oblysynda búkil eldi dúrliktirgen jaǵa ustaıtyn qandy oqıǵa bolǵanyn bilesizder. Qandyqol qaraq­shy­lar eldi erkinsip, esirip basynǵany sonsha, barymtalaýdy qoıyp, aıla asyryp, maldy ıesimen birge aldap aparyp, aǵaıyndy úsheýin ólim qushtyrdy. Bul ne degen sumdyq?!. Búginde aqshany adal eńbekpen emes, urlyq-qarlyqpen, álimjetikpen tabýdy kásip etip, «bızneske» aınaldyrǵan zaman bolyp tur. Bularyńyz adamnyń aq adal malyn ǵana emes, janyn da tonap jatyr. Urlyqtyń úlken, kishisi bolmaıdy. Tek qana aýyldaǵy mal urlyǵy emes, elimizde páter, kólik, qalta, kóshe urlyǵy da kóbeıip ketti. Bir ǵana mysal, Almaty qalasynyń Medeý aýdanynda jyl basynan páter tonaý tórt ese artyp, adam kóp jınalatyn Kók bazarda bıyldyqqa bir jarym myń urlyq tirkelgen. Iri saýda oryndarynda – 500, 28 panfılovshylar parkinde 600 adam zábir kórgen. Jalpy, Medeý aýdanynda búginde ashylmaǵan 3 myń qylmystyń tirkelýi kóp jaıtty ańǵartsa kerek. Qylmystyq zańnamada urlyq – bóten­niń múlkin jasyryn alý, al tonaý – ózgeniń múl­kin ashyq urlaý, al qaraq­shylyqpen urlaý – urlyqtyń eń qaýipti nysany sanalady. Ol kezde kúsh kórsetýmen nemese kúsh qoldanyp qorqytýmen shabýyl jasaý – adamnyń ómiri men densaýlyǵyna qaýip tóndiredi. Sondyqtan qoǵamda qaı urlyq bolsyn óte qaýipti qylmys qatarynda. Álemdik tájirıbede, ásirese, eldegi daǵdarys kezinde urlyqtyń qaı túri de órshıtini zańdylyq. Sóıtip, olar jábirlenýshilerge materıaldyq zııan keltirip qana qoımaı, olardyń ómiri men densaýlyǵyna qastandyq áreket jasaýmen baılanysty bolady. Jaqynda Qytaıda turatyn qudala­ry­­myz qonaqqa kelgende, Almaty oblysy­n­- ­d­aǵy sumdyq oqıǵany telearnalardan kórsetip jatty. Qytaıda urlyq jasaǵan adamnyń qolyn kesedi degen áńgime estıtinbiz. Sol keýesettiń anyǵyn bilý úshin suraǵanymyzda, ondaı zańnyń joq­tyǵyn, biraq urlyq óte qatań jazalanaty­nyn aıtty da, ózderi basynan ótkizgen bir mysal keltirdi. Keshkisin jaıbaraqat oty­r­ǵan otbasyna betterin perdemen tum­shalap, sýyq qarý ustanǵan urylar kelip, úıdi tintigende bar bolǵany bir-eki dollar tabady. Qaraqshylar osyndaı jolmen kópe-kórineý birneshe otbasyna kirip tintkenmen, mardymdy esh­teńe tappaǵan. Al izine túsken polısııa ury­lardy ustaıdy. Sotta olarǵa atý jazasy berilip, halyq aldynda oryndalady. On­­daǵy taǵylǵan basty aıyp – adamdy kópe-kórineý qorqytý, úreı qushaǵynda us­taý arqyly psıhologııalyq, moraldyq ja­ǵynan basynyp qorlaý. Kórdińiz be, qy­taılyqtar urlyqqa qaı jaǵynan kelip otyr. Qazir ury-qarylar zar qaqsatqan eldiń áreketsiz polısııa qyzmetkerlerinen kóńili ábden qalǵan. Halyq arasynda polısııa urymen jeń ushynan jalǵasqan degen kúmán da joq emes. Qanshama urlyq­tyń beti ashylmaı, urylar taırańdap júr. Ustalǵandary jeńil-jelpi jazasyn alyp, aınaldyrǵan bir-eki jylda bostandyqqa shyǵady. Shynynda da, halyq nege kúmándanady? Polısııa qaı­da qarap otyr? Bir jaǵynan olar urlyq­ty aýyr qylmys dep sanamaıdy. Al qyl­mys­tyń aty – qylmys. Álde urlyqqa qatys­ty zańymyz solqyldaq pa? Nege ur­lyqpen ustalyp, jazasy dáleldengen qyl­myskerdi aýyr jazaǵa kesip, mal-múl­kin tárkilep, bireýdiń aq adal dúnıesin alý­dyń qandaı ekenin óz bastarynan ótkiz­beımiz? Nege urylardy halyqtyń aldyna shyǵaryp sottamaımyz? Al damyǵan elderde jalpy urlyqty paıdasyz, maǵynasyz tirlikke aınaldyryp jibergen. Bul naǵyz demokratııalyq eldiń bet beınesin kórsetse kerek. Biz­de de jekemenshik quqyǵy zańmen qor­ǵal­ǵan. Biraq, qarapaıym halyqtyń ómir boıy tirnektep jınaǵan dúnıe-múl­kin, mal-janyn qorǵaýǵa kelgende nege dár­men­sizbiz? Osylaı ońaı jolmen olja taý­yp, baıımyn deýshilerdiń joly bola bere me? Sharıǵat zańy boıynsha urlyq – aýyr qylmys. Bul kúnáni istegenderge bul dúnıe­de de, aqyrette de aýyr azap bar... Gúlzeınep SÁDIRQYZY, «Egemen Qazaqstan»