Sot júıesin nyǵaıtý joly

Sonaý 1996 jyly jeltoqsan aıynda elimiz sýdıalarynyń 1-shi sezi ótip, onda Sýdıalar odaǵy qurylǵany, sýdıalardyń áleýmettik kepildikteri boıynsha birqatar sharalardyń qabyldanǵany esimde. Ol kezde jergilikti sottardyń materıaldyq-tehnıkalyq jáne kadrlarmen qamtamasyz etilýiniń máseleleri Ádilet mınıstrliginiń qaramaǵynda bolatyn. Men ol kezde osy sezge Taldyqorǵan oblystyq ádilet basqarmasynyń bastyǵy retinde qatystym. Jalpy, sýdıalardyń árbir sezinde de aýqymdy máseleler qaralyp, Memleket basshysy sot bıliginiń táýelsizdigin kúsheıtý baǵytynda alǵa úlken mindetter qoıyp keledi. Máselen, ótken sezder nátıjesinde sýdıalardy taǵaıyndaýda kadrlardy irikteýdiń aıqyndyǵy, sýdıalardy mamandandyrý jáne sot óndirisin ońaılatý máseleleri sheshildi. 2009 jyly qarasha aıynda ótken besinshi sezde sýdıalardyń Etıka kodeksi qabyldandy. Qazirgi kezde sottar – qoǵamdaǵy qa­tynastardy turaqtandyrýǵa ba­ǵyt­talǵan zor ókilettilikteri bar bı­lik­tiń shyn mánindegi derbes táýelsiz tar­maǵy. Qoǵamnyń sot júıesine se­­ni­mi jyldan-jylǵa artyp, sonymen qatar sýdıalar men sottardyń ju­­mysyna talap ta kúsheıe tústi. Eli­­mizdiń Prezıdenti Nursultan Na­zarbaevtyń «100 naqty qadam» – Ult josparynda sýdıalardyń ju­my­­s­yna, sonymen qatar, sýdıalardy irik­teý prın­sıp­te­ri­ne, olardyń is-áreketine qatań ta­laptar qoıýy be­ker emes. Sondyqtan aldaǵy sezde eli­miz­diń sýdıalarynyń talqylaıtyn bas­ty máselesi – sýdıalardyń ká­si­bı jáne moraldyq kelbetine qoǵam­nyń qoıyp otyrǵan talaby, sonymen qatar, sýdıalardyń jańa Ádep ko­deksin qabyldaý. Bul bes ınstıtýttyq reformany júzege asyrý boıynsha «100 naqty qadam – barshaǵa arnalǵan qazirgi za­man­ǵy memleket» Ult josparynyń 19-qadamyn is júzinde oryndaý bolyp tabylady. Sýdıalardyń Ádep kodeksiniń jo­ba­synda el Prezıdentiniń, qoǵam­nyń sýdıalarǵa qoıyp otyrǵan bar­lyq talaptary eskerilgen. Kodeks sýdıalardyń minez-qulyq, jú­­­ris-turys ustanymdarynyń Ban­go­lor prınsıpterine jáne ozyq h­a­lyqaralyq tájirıbelerge ne­giz­del­gen. О́ıtkeni, sýdıa azamattyq qo­­ǵam­nyń jáne memlekettiń múd­delerin qorǵaýdyń jarasymdy úılesimin qamtamasyz etip, táýelsiz sot tóreligin qoldaýdyń negizi bolyp tabylatyn buqara halyqtyń sot­qa senimin nyǵaıtý maqsatynda minez-qulyq pen ádeptiń joǵary stan­darttaryn qalyptastyrýǵa jáne damytýǵa mindetti. Ádep kodeksin qabyldaýmen qa­tar, tutastaı sot júıesine jáne jeke sýdıalarǵa qatysty basqa da máselelerdi talqylaǵan durys dep oı­laımyn. Máselen, azamattardyń qu­qyqtary men bostandyqtaryn qor­ǵaı otyryp sýdıa proseske qa­tysýshylar tarapynan, ne bolmasa buqaralyq aqparat quraldary ta­ra­pynan bolmasyn, qandaı da bir yqtımal qysymnan qorǵalý quqyn sezinýge tıis. Jasyratyny joq, sot prosesine qatysýshylar, ási­re­se, jeńilip qalǵan jaq, joǵary tur­ǵan sot satylaryna joldaǵan sha­ǵymdary men júginisterinde óziniń paı­dasyna sheshilmegen sot aktisin shy­ǵarýshy sýdıanyń atyna kir kel­tirýge deıin barady. Sonymen qatar, proseske qatysýshylar BAQ ga­zetter, telearnalar men Internet por­tal­dary arqyly sýdıalarǵa ǵana emes, áli zańdy kúshine enip úl­ger­megen sot aktilerine qatysty da syn­dar aıtyp jatady. «Buqaralyq aq­parat quraldary týraly» zańnyń 25-babynda shyndyqqa sáıkes kel­meıtin málimetterdi taratý, azamat­tardyń nemese uıymdardyń ar-oj­­dany men abyroıyna nuqsan kel­­­tirý, buqaralyq aqparat qural­da­­ry arqyly sotqa yqpal jasaý zań boıynsha jaýaptylyqqa ákep soǵatyndyǵy jáne buqaralyq aqpa­rat quralynyń ıesi, taratýshysy, bas re­daktory, taratylǵan habarlar men materıaldardyń avtorlary jaýapty bolatyndyǵy kózdelgen. Alaıda, ákimshilik quqyq buzý­shy­lyq týraly kodekstiń 26 nemese 33-taraýynda sot júıesiniń jáne jeke­legen sýdıalardyń sot tóreligin atqa­rý­daǵy bedeline negizsiz nuqsan kel­tirilgeni, buqaralyq aqparat qu­ral­darynda shyndyqqa sáıkes kel­meıtin jáne tekserilmegen má­limetterdi jarııalaǵany úshin jaý­ap­kershilik qarastyrylmaǵan. Nátıjesinde, sýdıa qor­ǵan­­syz qa­lady. Ol óziniń aty­na naqaq aıyp taq­qan­dar­­ǵa jaýap bere almaıdy já­­ne ózin qorǵaı da almaıdy. Aı­na­lyp kelgende, ol sottaǵy óziniń árip­te­­si­ne shaǵymdanyp ba­­ramaıdy ǵoı. Bul má­sele zań tur­ǵy­synda she­­­shi­lý­ge tıis dep esep­­­teımiz. Sý­­­dıa­­ny ma­zaq et­keni, ar-oj­da­ny men aby­roı­yna nuqsan kel­tiretin má­li­met­terdi jarııa­la­ǵa­ny úshin derbes jaý­­ap­­kershilik qa­ra­styrylýy qa­jet. Sýdıany BAQ tarapynan shab­ýyldardan qor­ǵaıtyn ókilettilik berilýi qajet. Ol úshin «Buqaralyq aq­pa­rat quraldary týraly» zań­da jáne bas­qa zańdarda osyndaı áreketteri úshin BAQ-tyń jaýap­ker­shiligin qarastyratyn derbes bap bolýy tıis. Barlyq sottar Sýdıalar odaǵy qo­ǵamdyq birlestiginiń múshesi bol­­ǵandyqtan, olar shaǵymdanǵan jaǵ­­daıda Odaq qolda bar barlyq ádis­­ter­men, onyń ishinde sotqa jú­giný ar­qyly da sýdıalardyń quqyq­ta­ry men táýelsizdigin qorǵaýy tıis dep oı­laımyn. Proseske qatysýshylarǵa qa­tys­­ty aıtatyn taǵy bir ma­ńyz­­dy másele bar. Menińshe, aza­­mat­tyq ister boıynsha proses­ke­ qatysýshylardyń, sonyń ishinde aza­­­mat­tyq-quqyqtyq daýlarda sot­ta­ shyndyqqa saı kelmeıtin dá­lel­de­­melerdi jáne ádeıi jalǵan má­lim­­­­etterdi bergenderdiń ákimshilik já­­­ne qylmystyq jaýapkershiligin za­ń­­­­dylyq turǵysynda bekitý qa­jet. Mundaı usynystyń týyndap oty­r­­­ǵan sebebi, keıde azamattyq pro­­seste taraptar qate pozısııa us­ta­nyp, sotqa jalǵan, burmalanǵan má­­limetter men aıǵaqtar beredi. Mun­daı jaǵdaılar shy­ǵarylatyn sot aktileriniń zań­dy­lyǵy men ádil­di­gi­ne keri yqpal etýi múmkin. Sonymen qatar, Ákimshilik qu­­­qyq buzýshylyq týraly ko­dekstiń 653-babynda sotty qur­met­­temeýshilik, proseske qa­ty­sý­­shy­lardyń jáne ózge de adam­dar­­dyń sotqa dálelsiz kelmegeni úshin ákimshilik jaýapkershilikter qa­­ra­lǵan. Keıde qatysýshylar pro­seske dálelsiz kelmeı, sotqa qur­mettemeýshilik kórsetedi. Biraq jo­ǵaryda atalǵan bap boıynsha «olardyń qatysýynsyz sottyń isti odan ári qaraýy múmkin bolmaıtyn jaǵ­daılarda...» delinip mindetteý shar­ty kózdelmegendikten, olardy jaýapkershilikke tartý múmkin emes. Sóıtip, azamattyq ister boıyn­sha taraptar men basqa da proseske qatysýshylar sotqa qatyspaýǵa qu­qyly. Eger sot olardyń kelýin min­det­ti dep tappasa, osynyń saldarynan olar sot májilisin jáne tutastaı al­ǵanda bıliktiń sot tarmaǵyn eleýsiz qal­dyrǵan bolyp shyǵady. Mundaı jaǵdaı ákimshilik quqyq bu­­zýshylyq jónindegi kóptegen is­terde kezdesedi. Sonymen qatar, at­qarýshy bılik organdarynyń ókilderi de sot prosesterinen jaltaryp júredi. Bizdińshe, proseske qatysýshylardyń sottyń shaqyrýy boıynsha kelýi mindetti norma bolyp tabylyp, ony buzýshylarǵa qatal jáne qatań jaýapkershilik qarastyrylýy tıis. Osyǵan baıla­nysty ÁQBtK 653-babynyń 1-tar­ma­ǵyndaǵy  «olar­­dyń qa­ty­sý­y­n­­­- s­yz sottyń isti odan ári qa­ra­ýy múm­kin bol­maıtyn jaǵ­daı­lar­da» de­gen sózderdi alyp tastaý­dy usy­na­myn. Sonymen qa­tar, sýdıa­lar­dyń sot tó­re­ligin at­qa­rý­ boıyn­sha ju­mys ýa­qyt­­ta­ryn tıim­di paı­da­­la­nyp, teh­­nı­­kalyq já­ne qosalqy má­­­se­­le­lerdi sheshý­ge alań­­damaýy já­ne ýa­qytyn shy­ǵyn­da­maýy úshin sý­­dıa­lar­­dyń kó­mek­­shisi la­­ý­azymyn en­­gizý qa­jet dep sana­ı­myn. Baqytbek BEGALIEV, Batys Qazaqstan oblystyq sotynyń azamattyq ister jónindegi sot alqasynyń tóraǵasy