(derekti-etnografııalyq tolǵaý)
Jańa nızamynyń myńda toǵyz júz on tórtinshi (1914) jyly Saǵymbek baıdyń báıbishesi Salybek atty ul tapqan. Ol zamanda qazaqtyń balasy, túıeniń qomynda týyp, attyń jalynda er jetetin. Alty jasynda atqa shabatyn. On jasynda arqandap asaý minetin, taıpaltyp toıda júretin, bir múshelge tolǵanda pyshaq azýy qyshyǵan jas bórideı jalańdap kókpardyń mańyna baratyn. Lyp etip shetke shyqqan serkeniń sanyna jarmasatyn… Sóıtip, qarymyn shyńdaıtyn, júregin taqaıtatyn, bilegin bekitetin, taqymyn qataıtatyn. Ár qazaqtyń uly osyndaı mektepten ótetin. Oǵan tózbegen borkemik jandy, kemis týǵan kemik kóretin. Ondaı beıbaq qarataban qoıshyǵa aınalatyn. Bir sózben aıtqanda, uly dúbirge tótep bere almaı, beti qaıtyp, júregi taıqyp, synnan ótpeı qalǵan uldy atalastary «ákeden keri ketip týǵan ynjyq» dep baǵalaǵan. Iаǵnı, baǵzy zamanda kókpar degenimiz – er men ezdi bir-birinen aıyratyn teńdessiz qural bolǵan.Sarqasqa attyń qazasy
Sonymen, áýelgi áńgimege qaıta oralsaq: joǵarydaǵy Saǵymbek baıdyń tuńǵyshy Salybek on tórt jasqa tolǵanda el búlindi. Kámpeske deıtin zań shyǵyp, bardyń malyn sypyryp aldy. Mańdaı terimen tapqan aq-adal dáýletinen aıyrylǵan el О́zbekstanǵa bosyp ketti. Ol jaqta shırek ǵasyr ómir súrgen Saǵymbektiń: Salybek, Balbek, Qyrǵyzbaı, Raıymjan atty balalary boldy. Uldyń úlkeni Salybek jasynda ózbek palýandarymen (kókparshylardy osylaı ataıdy) dodaǵa túsip, taqymyn shynyqtyrdy. Salekeńniń kókparǵa berilgeni sonshalyq ózi ómir súrgen 77 jyl ǵumyrynda úkimetke bir kún eńbek etpegen eken. Tipti eńbek kitapshasy da bolmaǵan, zeınetaqy da almaǵan, tek kókpardyń qyzyǵyna batyp, alaman dodanyń dýyn qyzdyryp, ómirden ozǵan. Kókpar bolǵan soń árıne, at kerek. At bolǵanda jaba toqyp mine salatyn qoıtory emes, kúshtiligi ógizdeı, ushqyrlyǵy suńqardaı, eptiligi elikteı, ıesi taqymyn qysyp, tizginin qaqqanyn jazbaı tanyp, múltiksiz oryndaıtyn jylqy bolmasa, kókparshynyń baǵy janbaıdy. Sondyqtan da, bolar ońtústik óńirde kókpar atyndaı qymbat dúnıe joq jáne ony baptaý óz aldynda bir ǵylym. Sonaý bir ótken ǵasyrdyń 50-60 jyldary Salekeń kókparǵa ataqty sarqasqa atymen shyǵyp, keıbir kezderde jan balasyna salym ustatpaǵan kezderi de bolǵan. El arasynda «Salybektiń Sarqasqasy» degen at ańyzǵa aınalǵan. Bul at Sháýildir jaqta ómir súrgen kereı Kádir degen kisiniń týma qulyny eken. Osy Kádirdiń áıeli Qyzbala Salekeńe qaryndas bolyp keledi. Birde Temir óńirine kókparǵa baryp kele jatyp Salybek jańa týyp turǵan qulyndy kózi shalǵan. Basynda sylym et joq, tizesi emenniń shoryndaı shodyr, saýyry shoqtyǵynan qarys súıem kóterilip turǵan qulyndy kórgende kókparshynyń kózi jaınap ketken. «Qudaı buıyrsa, alaman dodada aldyńa at salmaıtyn, tartysta taýdy da qulatatyn jylqy bolarsyń» dep túıgen. Arada jyl ótkende Kádirdiń anasy dúnıeden ozyp, kelesi jyly alys-jýyqtaǵy aǵaıyn-týmalaryn shaqyryp as beredi. Kóppen birge as-toıǵa Salekeń de keledi. Jaı kelmeıdi qosaqtap tórt jylqy jetektep keledi. Bul kelistiń tegin emesin sezgen Kádir usta da ańǵarady. Kádekeń jaı qatardaǵy kóp ustanyń biri emes, qolynan óner tamǵan jan. Soǵys jyldary Qajymuqan balýan osy Sháýildir jerinde el aralap óner kórsetip, ushaqqa aqsha jınaǵanda balýannyń kerek-jaraǵyn osy Kádir usta daıyndap berip otyrǵan. Tipti Qajyekeńe arnap arnaıy arba da jasaǵan. Sonymen joǵarydaǵy astyń sońǵy toıǵa ulasyp, el kókpar shabady. Salybek shabandoz óziniń syralǵy torysymen úsh dúrkin máre kóredi (jeńis alady). As tarqar tusta Salybek kúıeý balasy Kádirge kelip: «Kádirjan meniń ana bir qosaqtap alyp kelgen tórt jylqyny baıqaǵan solarsyń, solar seniki» deıdi. «Ne úshin». «Kádirjan sen ana bir sarqasqa taıyńdy maǵan ber». Kádir qatty oılanady. Sarqasqanyń tegin jylqy emesin ózi de biletin. Jylqylar túski ystyqta irgedegi darııaǵa qulaǵanda osy sary taı ózenniń tereńine júzip baryp, sýdyń ishinde balyq sııaqty aýnap-qýnap oınaıtyn. Aqyry Kádir ózi bir sheshimge kele almaı aýyldyń aqsaqaldaryn jınaıdy. Olar aıtady: «Kádir qaraǵym, myna Salybek kókeń aty shyǵandaǵan áıgili kókparshy, sen sary taıyńdy ber!». Osylaı sarqasqany qolǵa túsirgen Salekeń rıza bolǵany sonshalyq astyndaǵy kókpar torysyn da «Sarqasqanyń qazyǵy bos turamasyn» dep baılap ketedi. Salekeń sary taıdy jetelep aýylǵa keledi. Jol boıy asyqpaı 120 shaqyrym jerge 10 kún júredi. Atty ákelgen soń jaqsylap baptaıdy. Jaryqtyq jaqsy atty hannyń taǵynan artyq kórgen jan eken. Basqasy basqa bylaıǵy el-jurt as-sýǵa un tappaı otyrsa, Salyekeń atyn taza bıdaı berip asyraıdy. Tunyq sýmen sýaryp, jasyl jonyshqanyń kógin ǵana jegizedi. Qysy-jazy jabýlap ustaıdy. Sıyr sý ishken ydyspen at áste sýarmaıdy. Sarqasqany turǵan jerinde zár syndyrtpaıdy, tezek tastatpaıdy. Taıynan úıretkeni sonshalyq janýar zár qysqanda arqyrap kisineıdi. Úıdegilerdiń bári úırengen júgirip shyǵyp, alysqa jetektep baryp zárin tóktirip, tezegin tastatyp qaıta ákelip baılaıdy. Kókpar taıaǵanda tipti basqasha. Salekeń atymen birge qorada túneıdi. Onyń árbir qımylyn baǵyp, kirpik qaqpaı qarap jatady. Etin qatyrady, qazysyn ortaıtady, kúnine birneshe dúrkin minip-túsip bulshyq etterin shıratady. Sodan keıin Salekeńniń kókparǵa attanýy óz aldyna bir toı. Barlyq bala-shaǵasyn jınaıdy. Salyekeńniń úlken qyzy Rahııa apaıdyń aıtýyna qaraǵanda, ákesiniń kókparǵa attanýy úlken mereke. Barlyq balasy jınalyp attandyrady. Qutty bir alapat shaıqasqa bara jatqandaı Salekeń burshaqtaı túıilip, suńqardaı shúıilip, qaharyn syrtyna shashyp, atqa qonady. Al, Sarqasqa at tipti ózgerip sala beredi. Qorada baılaýy turǵan jýas atty tanymaı qalasyz. Qos janarynda ot oınap, aýyzdyǵyn qarsh-qarsh shaınap, omyraý eti bult-bult oınap, jerdiń ústinde jelmen jeńil ushyp bara jatqan qańbaqtaı syrǵıdy. Salybekpen qatar kókpar shapqan adamdardyń qatary áli de bar. Ataqty kókparshy Qulanhan Jaqypov aıtady: «Salybek kókemdi biz ábden qýaty qaıtqan kezde kórdik. Sonyń ózine jas jigitterge salym bermeıtin. Ortadaǵy qyrǵyn dodaǵa kóp túspeıdi, tegi atyn aıalaıtyn bolýy kerek. Dodadan kókpar alyp shyqqan adamdy ańdyp turyp julyp áketedi. Jolaı toqtatam deý bos áýre. Salekeń ǵasyrda bir týatyn shabandoz edi ǵoı…». Osylaı Salybek pen sarqasqa attyń ataǵy Túrkistan, Sháýildir, Shaıan, Tórtkúl odan bylaı Qazyqurt, Shardaraǵa deıin jaıylady. Sondaı kúnderdiń birinde aýyl arasynda shaǵyn jıyn ótip, úlken aqsaqaldar qolbala kólik esekterin minip top-top bolyp áńgimelesip kele jatady. Sonaý bir shette sarqasqa atyn sylańdatyp Salybek kele jatady. Osy oqıǵany kórgen bir aqsaqal aıtypty: «Myna esek minip kele jatqan shaldardyń bar baılyqtary úıinde. Árbiriniń júz-júzden qoıy bar. О́zderi esek minip kele jatyr. Al, ana bir sarqasqa at minip kele jatqan adamnyń bar baılyǵy astynda. Jalǵyz atynan basqa túgi joq…». Kúnder syrǵyp ótip jatty. Shamasy 1960 jyldyrdyń basynda Aıdar Ahmetov degen adam anasynyń jyldyǵyn ótkizip, aspen birge kókpar beredi. Oǵan sarqasqasyn sylańdatyp Salybek shabandoz da keledi. Birden bes salymdy qatar alady. Sarqasqa or qoıandaı yrǵyp, synyptaı sýsıdy. Salybek pen sarqasqanyń úılesimin kórgen jan balasy tańdaıyn qaǵady. Biraq osy sátte kútpegen oqıǵa oryn alady. Salekeń terin súrtip ortaǵa bettep kele jatqan. Astyndaǵy aty arqyryp kisineıdi. Qarasa attyń qulaǵyna deıin qaraıyp ketken. Túse qalyp, erin sypyrady. Arqasy da qarajolaqtanypty. Janýar ıesiniń ıyǵyna basyn súıep, kózinen jas parlaıdy. Salybekte bir páleniń bolaryn sezip, aýyr kúrsinedi. Amal qansha sol jerde kóz tıip sarqasqa pyshaqqa ilinedi. Osy oqıǵa jaıly Salekeńniń úlken qyzy Rahııa apaı aıtady: «Sarqasqa at ólerden birneshe jyl buryn men kúıeýge shyǵyp, jeke otaý quryp ketken edim. Men barǵan elde úlken kókpar ótti. Oǵan ákemniń de kelgenin estidim. Keshke úıge kelsem ákeı er-toqymyn arqalyp úıde otyr eken. Aty kóz tıip ólipti. Qatty qamyqtym…».
Salybek palýan
Býryl attyń kóz jasy
Salybek kókemiz kókpar qýyp júrgende myna jaqta uldary: Jora, Dúısen, Almas, Bolattar er jetip, tipti úlkeni Jora el qatarly qyzmetke ilinip te úlgergen eken. Ákesiniń aty ólip, qanaty qyrqylǵanyn ańdaǵan uldary aýyl-aımaqtan suraý salyp, jaqsy at izdeıdi. Sodan Toqsansaı aýylynda О́mirbek deıtin adamda dónen shyǵar býryl at bar degendi estıdi. Jora aǵamyz arnaıy baryp kórse, ákesiniń taqymyna tatıtyn sııaqty. Shaýyp ákesine keledi, «Toqsansaıdan dónen shyǵar býryl at kórdim». Salekeń: «Endi qaıt deısiń?». «Baryp kórmeısiz be?». Aqsaqal únsiz er-toqymyn qoltyqtap kólikke kelip otyrady. Jora ekeýi býryldy kóredi. Birden unaıdy. Aı-shaı joq býryl dónenge toqym salyp, erteıdi de minip júre beredi. Jora: «Kóke qaıda barasyz, áli saýdalasqan da joqpyz ǵoı…». Salekeń attyń basyn irkip, artyna burylyp bir qarap: «Saýdalas ta, aqshasyn tóle!». Áke úkimi balaǵa zań. Boldy, bitti. Osy býrylmen kókemiz qaıtadan kókpardyń aıdynyna shyǵyp, shortandaı júzedi. Jora aǵamyz áńgime ústinde myna bir oqıǵany aıtyp berdi: Birde jumys babymen el aralap kele jatyp, eńgezerdeı qarııaǵa jolyqtym. Jasynda des bermes shabandoz bolǵan eken. Baryp sálem berdim, aqsaqal, «kimniń balasysyń?» dedi, «Salybek Saǵymbekovtyń balasy balamyn». Aqsaqal eńsesin tiktep túzelip otyrdy. «Palýan Salybek pe?». «Iá». Aqsaqal aıtypty: «Jasymda ataqty shabandoz boldym, naǵyz bolyp-tolyp turǵan shaǵymda myna Temir jaqta bireý kókpar bergeli jatyr degendi estip attandym. Birden salymdy ilip alyp márege qaraı shaýyp kele jatyr edim, bir jap-jas jigit qaptaldaı kelip jarmasty. Ishimnen «myna beıbaqqa ne joryq, dámesiniń zoryn qara» dep, oılap qoıam. Sart etip serkege jabysty. Qoly shala ilinip shyǵyp ketti. Qarasam qaıdadan indetip kele jatyr. Ashýym kelip, betin qaıtaryp tastamaqshy bolyp, ózim de oǵan janasalaı berdim. Qoly serkeniń aıaǵyna ilingendeı bolyp edi, irkip tartyp qalǵany. Alǵashynda qara sanym úzilip ketken shyǵar dep oıladym. Esimdi jısam serke ana jigittiń taqymynda ketip bara jatyr. Osy oqıǵadan keıin kókpardy tastap kettim. Aıaǵym jaramaı qaldy. Artynan surastyrsam, sol jigit seniń ákeń eken…». Osylaı kúnder ótip jatty. 1991 jyly Temirlanda Qajymuqannyń 120 jyldyq toıy ótti. Osy toıdyń bas palýany (ońtústikke kókparshyny «palýan» deıdi) retinde 77 jastaǵy Salybek qarııa kókparǵa shyǵyp, sońǵy salymyn salady. Keshikpeı syrqat meńdep jatyp qalady. Býryl at dúrkin-dúrkin ıesin izdep, kisineıdi. Jylqy balasynyń tilin biletin Salekeń dert meńdep, tósek tartyp jatsa da, bala-shaǵasyna «meni dalaǵa shyǵaryńdar» deıdi. Úıdegiler aqsaqaldy aýlaǵa tósek salyp, dalaǵa alyp shyǵady. Býryl ıesiniń ıisin sezip, qulyn daýysy shyrqyrap qoıaa beredi. Salekeń, «atty alyp kelińder!» deıdi. Ekinshi uly Dúısen baılaýly turǵan tulpardy jetektep alyp keledi. Aqpaq qýdaı súıegi arsa-arsa tósek tartyp jatqan ıesin kórgen býryl at yshqynyp kelip, shaldy ıskeıdi. Qos janarynan parlaǵan jas aqsaqaldyń jastyǵyn jýady. Onymen qoımaı esti janýar ıesine, «ornyńnan tur» degendeı, kórpesin julqyp, jastyǵyn tistep laqtyrady. Myna oqıǵany kórip turǵan adamnyń bári býryl atpen birge kóz jastaryn tógedi. Sol kúnniń keshinde ataqty shabandoz, ómirin kókparǵa arnaǵan Salybek qarııa dúnıeden ótedi. Iesiniń baqıǵa kóshkenin sezgen býryl at ıesin aza tutyp, kózinen jas parlap, uzaq jylaıdy. Jem-shóp jemeı qanjardaı qatady. Aqyry ol da keshikpeı ólip tynady. Beken Qaıratuly
Ataqty shabandoz Salybek Saǵymbekuly býryl attyń ústinde tur
