qazaq jýrnalısteri táýelsiz eliniń maqsat-muratynan bólek kúı keshpeıdi
Aqıqat mynaý. Bir ǵasyrdan erkin asatyn tarıhy bar ulttyq baspasózimizdiń ult múddesinen alshaq ketken, ulttyń joǵyn joqtamaǵan, muńyn muńdamaǵan kezin bilmesek kerek-ti. Árıne, partııalyq óktemdik, otarshyl ozbyrlyqtyń sodyr soıyly buqtyrǵan, jelkelep otyryp sol bir qyzyl saıasattyń sózin sóıletken keteýli kezeńder bolǵanyn jasyra almaımyz. Jasyrýdyń áste qajeti de joq.
Desek te, qazaqtyń gazet-jýrnaldarynyń atalary – «Qazaq» pen «Aıqaptan» bastap-aq baspasózimizdiń negizgi baǵyt-baǵdary belgilendi, qudaı joly qubylaǵa qaraı bet burdy, aldaǵy murat-maqsaty qapysyz aıqyndaldy. Ol baǵyt, ol jol – ultymyzdyń múddesi, mılletimizdiń muńy, eldigimizdiń týy, musylmandyǵymyzdyń muraty, otarshyldyq ezgisi men qorlyq-zorlyqqa qarsy narazylyq mazdaǵy edi. Qazaq baspasóziniń tańsárisinde turǵan tańsholpan qaıratkerleri erekshe kúreskerlik rýhpen, asqan bir ǵajap muqalmas ótkir jigermen halyqty oqý-bilimge shaqyrdy, óner-ǵylymǵa úndedi, «basqalarmen qatar turýǵa» úgittedi, asharshylyq apatynan saqtandyrdy, Qazaq eliniń sol kezdegi indetteı jaıylǵan tolyp jatqan basqa da zárý máselelerin dittedi. Ol tańsholpandar – Muhamedjan Seralın men Muhamedjan Tynyshpaev, Ahmet Baıtursynov pen Mirjaqyp Dýlatov, Álıhan Bókeıhanov pen Sultanmahmut Toraıǵyrov, jas Muhtar Áýezov hám basqalar bolatyn. Búginderi kózimizdiń jasyn bulap, eńiregende etegimiz tolyp jazyp júrgen til, Qazaqstanda túpki ónim shyǵaratyn óndiris oshaqtaryn salý máselelerin birinshi ret sonaý 1920-jyldary Sáken Seıfýllın, Smaǵul Sádýaqasov, Sultanbek Qojanov kótergen-tin. Kezinde qazaq tiliniń, qazaq mektepteriniń joqtaýshysy bolamyn dep Syrbaı Máýlenovtiń «Qazaq ádebıeti» gazetiniń bas redaktorlyǵynan «ushyp» ketkenin eske alaıyqshy.
Jeltoqsan oqıǵasynyń aqıqatyn alǵash kim aıtty, soǵan kim kúıindi? Qazaq tiliniń taǵdyry úshin otqa túsip, qarlyǵashsha kim shyryldady? Táýelsizdigimiz úshin baspasóz betindegi bitispes maıdandy kim júrgizdi? Erligimiz ben eldigimizdi asqaqtatyp kim jyrlady, Kók baıraǵymyzǵa kim qýandy, sonyń mánin jurtqa kim túsindirdi? Oý, aǵaıyn, ózińiz de bilesiz, Sherhan Murtaza, Kamal Smaıyldan bastap taǵy da qazaq jýrnalısteri ǵoı.
Bir saparda bolǵanymda aýyldyń kóziqaraqty aqsaqaly aıtty: «Shyraǵym, óz basym qazaq basylymdaryna yrzamyn. Qazaq tilindegi gazet-jýrnaldardy jaman degen adamnyń aldymen ózi nadan. О́ıtkeni, ol sabazyńyz qazaqsha oqymaıdy da, toqymaıdy. Áıtpese, qazaq basylymdary qazaqtyń sózin, el bolýdyń jaıyn aıtýdaı-aq aıtyp, jazýdaı-aq jazyp keledi. Tek sony estir qulaq, kórer kóz, túıetin zerde bolsyn deńiz».
Bul arada bir aıtarymyz, «О́z tonyńdy jamandap qamqany qaıdan tabarsyń?» degendeı, qazaq úshin qazaq baspasózinen artyq ta, hám janashyr baspasóz eshbir bolmaq emes. Osylaı deı tura, qazirgi qazaq baspasóziniń azýsyzdyǵy, jalpaqshesheıligi, sypyra maqtap-madaqtaýǵa úıirligi, qaısybir retterdegi surqaı jattandylyǵy, kóńilsizdigi sııaqty birsypyra osaldyqtaryn, ıaǵnı óz kemshilikterimizdi moıyndaýymyz kerek.
Bir sózben aıtqanda, qazaq baspasózi ýaqyt kóshine ilesýi tıis. Ilesip te keledi. Táýelsizdigimizdiń 25 jyly ishinde qalamdastarymyz talaı-talaı taǵylymdy tájirıbe jınaqtady, sheberlikterin ushtady, taqyryp aıasyn keńeıtti, jańa medıanaryqqa beıimdelip, mazmun men sapany jaqsartý jolynda bel sheshe izdený ústinde. Qazaqtildi saıttar da uly dańǵylǵa túsip úlgerdi dep aıta alamyz. Bul jaıdyń ózi memlekettik til mereıin «Máńgilik El» muratynan bóle-jarýǵa bolmaıtynyn kókirek kózimen zerdelep túsinetin jamaǵat úshin, álbette, ǵanıbet jaǵdaı.
Eldiń aqparat saıasatynda ilkimdi jańalyqtar kútilýde. BAQ týraly jańa zań jobasy talqylanýda. Jańa zańda Táýelsiz Qazaqstannyń qazaqtildi baspasóziniń múdde-muraty onyń mártebesine saı eskerilýi tıis dep esepteımiz. Aqparat jáne kommýnıkasııalar mınıstri Dáýren Abaevtyń alqaly jıynda: «Egemendik alǵan alǵashqy jyldary qazaq baspasózi talaı jylǵy qurysqan belin jazyp, dúr etip kóterilip, tyń taqyryptarmen el nazaryn aýdardy. Sodan keıin sál-pál entigin basqandaı boldy. Taǵy da serpin alatynyna sizderdi sendire alamyn. О́ıtkeni, bul – kezegimen keletin tabıǵı úderis», degen sózderinen qazaq baspasóziniń áleýet-qýatyna degen úlken senimdi ańǵardyq. Mınıstr sózi senimmen birge jiger de beredi, jaýapkershilik te júkteıdi.
Iá, myń jyl ańsaǵan Táýelsizdigimen qaýyshqan, on san ult pen ulysty uıystyryp egemen memleket quraǵan qazaqtyń jyryn jyrlaıtyn kim? Eń áýeli, qazaq jýrnalısi. Betterine halqynyń syryn qatparlap orap, tasqa basyp, ǵasyrlarǵa qaldyratyn kim? Qazaq basylymy. Endeshe, qalamyn nurǵa malǵan qazaq jýrnalısteri, Elbasy «Otanymyzdyń bas gazeti» dep baǵalaǵan «Egemen Qazaqstan» bastaǵan qazaq baspasózi eldik maqsat-murat úshin árkez attan túspeı jumys isteı bermek. Táýelsizdik aldyndaǵy azamattyq paryzǵa berik, kásibı mıssııasyna adal!
Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan»
qazaq jýrnalısteri táýelsiz eliniń maqsat-muratynan bólek kúı keshpeıdi
Aqıqat mynaý. Bir ǵasyrdan erkin asatyn tarıhy bar ulttyq baspasózimizdiń ult múddesinen alshaq ketken, ulttyń joǵyn joqtamaǵan, muńyn muńdamaǵan kezin bilmesek kerek-ti. Árıne, partııalyq óktemdik, otarshyl ozbyrlyqtyń sodyr soıyly buqtyrǵan, jelkelep otyryp sol bir qyzyl saıasattyń sózin sóıletken keteýli kezeńder bolǵanyn jasyra almaımyz. Jasyrýdyń áste qajeti de joq.
Desek te, qazaqtyń gazet-jýrnaldarynyń atalary – «Qazaq» pen «Aıqaptan» bastap-aq baspasózimizdiń negizgi baǵyt-baǵdary belgilendi, qudaı joly qubylaǵa qaraı bet burdy, aldaǵy murat-maqsaty qapysyz aıqyndaldy. Ol baǵyt, ol jol – ultymyzdyń múddesi, mılletimizdiń muńy, eldigimizdiń týy, musylmandyǵymyzdyń muraty, otarshyldyq ezgisi men qorlyq-zorlyqqa qarsy narazylyq mazdaǵy edi. Qazaq baspasóziniń tańsárisinde turǵan tańsholpan qaıratkerleri erekshe kúreskerlik rýhpen, asqan bir ǵajap muqalmas ótkir jigermen halyqty oqý-bilimge shaqyrdy, óner-ǵylymǵa úndedi, «basqalarmen qatar turýǵa» úgittedi, asharshylyq apatynan saqtandyrdy, Qazaq eliniń sol kezdegi indetteı jaıylǵan tolyp jatqan basqa da zárý máselelerin dittedi. Ol tańsholpandar – Muhamedjan Seralın men Muhamedjan Tynyshpaev, Ahmet Baıtursynov pen Mirjaqyp Dýlatov, Álıhan Bókeıhanov pen Sultanmahmut Toraıǵyrov, jas Muhtar Áýezov hám basqalar bolatyn. Búginderi kózimizdiń jasyn bulap, eńiregende etegimiz tolyp jazyp júrgen til, Qazaqstanda túpki ónim shyǵaratyn óndiris oshaqtaryn salý máselelerin birinshi ret sonaý 1920-jyldary Sáken Seıfýllın, Smaǵul Sádýaqasov, Sultanbek Qojanov kótergen-tin. Kezinde qazaq tiliniń, qazaq mektepteriniń joqtaýshysy bolamyn dep Syrbaı Máýlenovtiń «Qazaq ádebıeti» gazetiniń bas redaktorlyǵynan «ushyp» ketkenin eske alaıyqshy.
Jeltoqsan oqıǵasynyń aqıqatyn alǵash kim aıtty, soǵan kim kúıindi? Qazaq tiliniń taǵdyry úshin otqa túsip, qarlyǵashsha kim shyryldady? Táýelsizdigimiz úshin baspasóz betindegi bitispes maıdandy kim júrgizdi? Erligimiz ben eldigimizdi asqaqtatyp kim jyrlady, Kók baıraǵymyzǵa kim qýandy, sonyń mánin jurtqa kim túsindirdi? Oý, aǵaıyn, ózińiz de bilesiz, Sherhan Murtaza, Kamal Smaıyldan bastap taǵy da qazaq jýrnalısteri ǵoı.
Bir saparda bolǵanymda aýyldyń kóziqaraqty aqsaqaly aıtty: «Shyraǵym, óz basym qazaq basylymdaryna yrzamyn. Qazaq tilindegi gazet-jýrnaldardy jaman degen adamnyń aldymen ózi nadan. О́ıtkeni, ol sabazyńyz qazaqsha oqymaıdy da, toqymaıdy. Áıtpese, qazaq basylymdary qazaqtyń sózin, el bolýdyń jaıyn aıtýdaı-aq aıtyp, jazýdaı-aq jazyp keledi. Tek sony estir qulaq, kórer kóz, túıetin zerde bolsyn deńiz».
Bul arada bir aıtarymyz, «О́z tonyńdy jamandap qamqany qaıdan tabarsyń?» degendeı, qazaq úshin qazaq baspasózinen artyq ta, hám janashyr baspasóz eshbir bolmaq emes. Osylaı deı tura, qazirgi qazaq baspasóziniń azýsyzdyǵy, jalpaqshesheıligi, sypyra maqtap-madaqtaýǵa úıirligi, qaısybir retterdegi surqaı jattandylyǵy, kóńilsizdigi sııaqty birsypyra osaldyqtaryn, ıaǵnı óz kemshilikterimizdi moıyndaýymyz kerek.
Bir sózben aıtqanda, qazaq baspasózi ýaqyt kóshine ilesýi tıis. Ilesip te keledi. Táýelsizdigimizdiń 25 jyly ishinde qalamdastarymyz talaı-talaı taǵylymdy tájirıbe jınaqtady, sheberlikterin ushtady, taqyryp aıasyn keńeıtti, jańa medıanaryqqa beıimdelip, mazmun men sapany jaqsartý jolynda bel sheshe izdený ústinde. Qazaqtildi saıttar da uly dańǵylǵa túsip úlgerdi dep aıta alamyz. Bul jaıdyń ózi memlekettik til mereıin «Máńgilik El» muratynan bóle-jarýǵa bolmaıtynyn kókirek kózimen zerdelep túsinetin jamaǵat úshin, álbette, ǵanıbet jaǵdaı.
Eldiń aqparat saıasatynda ilkimdi jańalyqtar kútilýde. BAQ týraly jańa zań jobasy talqylanýda. Jańa zańda Táýelsiz Qazaqstannyń qazaqtildi baspasóziniń múdde-muraty onyń mártebesine saı eskerilýi tıis dep esepteımiz. Aqparat jáne kommýnıkasııalar mınıstri Dáýren Abaevtyń alqaly jıynda: «Egemendik alǵan alǵashqy jyldary qazaq baspasózi talaı jylǵy qurysqan belin jazyp, dúr etip kóterilip, tyń taqyryptarmen el nazaryn aýdardy. Sodan keıin sál-pál entigin basqandaı boldy. Taǵy da serpin alatynyna sizderdi sendire alamyn. О́ıtkeni, bul – kezegimen keletin tabıǵı úderis», degen sózderinen qazaq baspasóziniń áleýet-qýatyna degen úlken senimdi ańǵardyq. Mınıstr sózi senimmen birge jiger de beredi, jaýapkershilik te júkteıdi.
Iá, myń jyl ańsaǵan Táýelsizdigimen qaýyshqan, on san ult pen ulysty uıystyryp egemen memleket quraǵan qazaqtyń jyryn jyrlaıtyn kim? Eń áýeli, qazaq jýrnalısi. Betterine halqynyń syryn qatparlap orap, tasqa basyp, ǵasyrlarǵa qaldyratyn kim? Qazaq basylymy. Endeshe, qalamyn nurǵa malǵan qazaq jýrnalısteri, Elbasy «Otanymyzdyń bas gazeti» dep baǵalaǵan «Egemen Qazaqstan» bastaǵan qazaq baspasózi eldik maqsat-murat úshin árkez attan túspeı jumys isteı bermek. Táýelsizdik aldyndaǵy azamattyq paryzǵa berik, kásibı mıssııasyna adal!
Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan»
Sońǵy jańalyqtar
Mádenıet salasyndaǵy memlekettik stıpendııa sany eki ese artady
Mádenıet • Keshe
Qasym-Jomart Toqaev pen Andreı Babısh shaǵyn quramda kelissóz júrgizdi
Prezıdent • Keshe
Mektepterde oqýshylarǵa smartfon qoldanýǵa tyıym salynýy múmkin
Parlament • Keshe
Prezıdent Aqordada Cheh Respýblıkasynyń Premer-mınıstrin qarsy aldy
Prezıdent • Keshe
«Qozy Kórpesh – Baıan Sulý» eposy jelisimen JI-fılm túsirildi
Jasandy ıntellekt • Keshe
Pikir • Keshe
