Osydan 100 jyl buryn qasıetti «Qazaqstan» ataýy resmı túrde alǵash jarııaǵa shyǵyp, osy attas gazettiń alǵashqy sany jaryq kórgen edi
Tańerteń jumysqa kelsek, bizdi bir ashań júzdi, aqquba óńdi jasamystaý kisi tosyp otyr eken. Ol bir ǵasyr buryn qazaq tilinde áýeli Ordada, odan soń Oral qalasynda eki jarym jylǵa jýyq shyǵyp turǵan «Qazaqstan» gazetiniń redaktory Eleýsin Buırınniń nemeresi Valerıı Ánýaruly bolyp shyqty. Atasy shyǵarǵan gazettiń júz jyldyq mereıli datasy jaqyndap qalǵasyn baıyz taýyp otyra almaı, el gazeti «Egemenge» osy bir jaǵdaıdy eske túsirip, qozǵaý salaıyn dep kelgen beti eken. Aldymyzǵa bir qushaq qujat, kserokóshirme, gazet qıyndylaryn, fotosýretterdi jaıyp saldy.
Iá, kózi qaraqty qaýymǵa, ásirese, qazaq jýrnalıstıkasynyń tarıhyn zerttep-zerdeleýshilerge «Qazaqstan» gazetiniń jaı-japsary kópten beri jaqsy maǵlum. Qazaq gazetteri qarlyǵashtarynyń birinen sanalatyn, tipti Ahmet Baıtursynovtyń ataqty «Qazaǵynyń» ózinen eki jyl buryn shyqqan ulttyq baspasózimizdiń osynaý tuńǵyshy jaıly ǵulama ustazdarymyz, jýyqta óziniń de 100 jyldyǵy atalyp ótilgen Haıyrjan Bekhojın, Beısenbaı Kenjebaevtar jáne basqalary aıtyp ta, jazyp ta sanatqa qostyrǵany belgili. Taǵy bir ustazymyz, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Zeınolla Turarbekov «Qazaqstan» gazeti týraly maqalalar jazyp, baspasóz betinde kóbirek izerledi. Izashar «Qazaqstan» haqynda bizdiń «Egemen Qazaqstan» da úndemeı qalmapty. 1997 jyldyń 19 qarashasynda ámanda jádigerlikterimizdi qunttaı júrer qalamger Tilekqabyl Boranǵalıulynyń «El ataýyna aq jol tilegen» atty maqalasyn jarııalapty.
Odan beri de 13 jyl qus qanatyndaı sýyldap óte shyǵypty. «Qazaqstan» gazetiniń alǵashqy nómiri jaryq kórgenine 100 jyl tolyp otyr. Olaı bolsa, alǵashqy aqjoltaı basylymnyń eski tarıhyn eske ala, qalyń oqyrman jurtshylyqtyn jadyn jańǵyrtýdyń taǵy bir oraıy kelgen sııaqty. Sol úshin de biz ata gazet redaktorynyń nemeresi Valerıı Buırınniń áńgimesine qulaǵymyzdy túre bergenbiz.
– Áýeli osyndaı gazet shyǵarý bastamasyn kótergen adamdar týraly aıtaıyq, – dep bastady áńgimesin Valerıı Ánýaruly. – Olar qazaqtyń sol kezdegi oqyǵan ardager azamattary Baqytjan Qarataev, Ǵumar Qarashev, Sháńgereı Bókeev, Seıitqalı Meńdeshev, Májıt Shombalovtar. Solardyń bel ortasynda meniń atam Eleýsin Buırın de bar. Teginde, «Qazaqstan» gazetin shyǵarý ıdeıasy 1909-1910 jyldary osy aıtylǵan adamdardyń pikirlesýi barysynda týsa kerek. О́ıtkeni, gazet shyǵarý úshin patshalyq úkimet oryndarynyń ruqsatyn alý mashaqatynyń ózine birtalaı ýaqyt ketedi. Bolashaq gazettiń jaýapty shyǵarýshy redaktorlyǵyna Qazan qalasynda muǵalimder semınarııasyn taýysqan, halyq muǵalimi degen resmı laýazymy bar, osy ýaqytta Astrahan qalasynda mektepte orys tili men ádebıetinen sabaq berip júrgen Eleýsin Buırındi laıyq dep uıǵaryp shaqyrǵan. Sóıtip, «Qazaqstan» gazetiniń uıymdastyrý sharýalary qolǵa alynǵan mezgilde ádebı qabileti, ózindik baǵdar-beti qalyptasqan, oqý-bilim men azamattyq teńdikke halqynyń kózin ashýǵa múddeli oǵan ordalyq ultjandylardyń senim artqany baıqalady.
– Úkimet oryndarynan gazet shyǵarýǵa ruqsat alý mashaqaty degende megzegenińiz ne?
– Osy rette barlyq jaýapkershilik pen aýyrtpalyqty E.Buırınniń óz moınyna alǵany kúmánsiz. О́ıtkeni, óziniń jaýapty redaktorlyǵymen qazaq tilinde (orys tilinde qosymsha maqalalary bolatyn) «Qazaqstan» dep atalatyn gazet shyǵarýǵa ruqsat surap Oral oblysynyń áskerı gýbernatoryna ótinish túsiretin osy kisi. Ol óz ótinishinde «Qazaqstannyń» qyrǵyz ólkesi degen maǵynany bildiretinin túsindire ketedi. Sol-aq eken, E.Buırınniń saıası senimdiligi qupııa túrde tekserile bastaıdy. 1910 jyldyń 28 qyrkúıeginde Astrahan gýbernııalyq jandarm basqarmasyna túsken qatynas qaǵazǵa oraı Astrahan gýbernatoryna qolma-qol onyń saıası senimdiligine nuqsan keltiretin maǵlumattar bolmaǵandyǵy jáne óziniń basqarma boıynsha eshqandaı isten ótpegendigi baıan etiledi. Bul qupııa baıanhatta E.Buırınniń halyq muǵalimi degen ataǵy barlyǵy, Han ordasynda turatyndyǵy atap kórsetiledi. 1911 jyldyń 27 shildesinde Astrahan gýbernııalyq jandarm basqarmasyna tez arada E.Buırınniń minez-qulqy men saıası senimdiligin suratqan ekinshi qupııa saýal túsedi. Málimetter Oral oblysynyń áskerı gýbernatoryna habarlaý úshin qajet ekendigi aıtylady. Sirá, bul joly da oń jaýap berilse kerek, sebebi «Qazaqstan» gazetiniń Oral qalasyndaǵy otstavkadaǵy podesaýl Hohlachev úıine ornalasqan E.Buırınniń jekemenshik baspahanasynda shyǵýy jalǵasady. Al, 1912 jyldyń 2 qańtarynda jandaral Dýbasovtyń qoly qoıylǵan, «Qazaqstan» dep atalatyn gazetti shyǵarý quqyǵyn enshiletken kýálik beriledi. Bir jyl boıǵy qupııa tekseris E.Buırınniń júıkesine tımedi dep aıta almaspyz. Zamandastary sonymen birge gazet shyǵarǵany úshin patsha úkimeti tarapynan qýǵyn kórgenin de kýálandyrady. Biraq, eń bastysy, onyń oıǵa alǵan isti oryndaǵanyn, murattas-múddelester senimin aqtaǵanyn kóremiz.
– Siz aıtqandaı, osynaý murattastar qarjy máselesin qalaı sheshti eken, baspahanany qaıdan aldy eken?
– Zertteýshilerdiń aıtýynsha, «Qazaqstan» gazetin shyǵarý úshin bastamashylardyń ózi bas bolyp aqsha jınaǵan. Osy maqsatqa, mysaly, aqyn Sháńgereı Bókeev 1500 som qarajat qossa, aqyn Ǵumar Qarashev Bakýge arnaıy baryp, ázirbaıjan aýqattysy Zeınelǵabıden Tafıevten gazetke shashý retinde bergen 1000 somyn ákelgen. Taǵy bir derek kózi Semeı oblysyndaǵy tileýqorlar Ihsan Rahymov, Ǵabdyrahman Iýsýfovtardyń ıgi iske qomaqty qarjy joldaǵanyn aıǵaqtaıdy. Dýma depýtaty bolǵan Baqytjan Qarataev qaıratkerlik bedelin salyp qarjyny tolyqtyra túsken. Sol ólkege biri muǵalim, biri dáriger retinde tanymal S.Meńdeshev pen M.Shombalov ta el ishinen aqsha jınaýǵa bel sheship atsalysqan. Halyq múddesin kózdegen ortaq iske muǵalimder, dárigerler, poshta men telegraf qyzmetkerleri óz úlesterin qosqan. Jınalǵan qarjyǵa Astrahannan baspahana jabdyqtary alynyp, Ordaǵa jetkizilgen. Bul sharýany tikeleı atqarýshy E.Buırın bolǵan syńaıly. Baspahana sonyń atyna tirkelip, sol kisiniń jeke menshigi sanalǵan. Munyń ózi Keńes kezinde oǵan baspahanada jumys istetip, adamdardy qanady degen soraqy aıyp taǵýǵa negiz bolǵan.
– «Qazaqstan» gazetiniń ustanǵan qaǵıdattary qandaı boldy eken?
– 1911 jyldyń 16 naýryzynan 1913 jyldyń shildesine deıin Orda men Oral qalasynda barlyǵy 18 sany shyqqan, sonyń 16-sy respýblıkalyq Kitap palatasynda saqtaýly turǵan qarlyǵash gazettiń qazaqtyń muń-muqtajynan basqa tilegi bolǵan joq. Professor Haıyrjan Bekhojınniń aıtýyna baqsaq, «Qazaqstan» gazeti qazaq baspasóziniń tarıhynan progresshil-demokratııalyq baǵyttaǵy gazet retinde eleýli oryn alady. Onyń ár nómiriniń birinshi betinde: «Gazettiń maqsaty – kásip etý, ǵylym úırený turǵysynda» dep jazylyp otyrǵan. Shyǵarýshylar gazettiń ne úshin kerektigin aıqyndap túsindiredi. «Bizdi bir tilek, bir nıetke jııatuǵyn zat – gazet... Gazet bizdiń bilmegendi kórsetetin ustazymyz, qarańǵyda jaryq berip, týra jolǵa salatyn shamshyraǵymyz» dep alǵashqy nómirden-aq aqylman sóz saptaıdy. Sol birinshi sandaǵy «Hal jaǵdaıymyz» degen bas maqalada: «Zaman ózgeredi, zaman sharýany, adamdy ózgertedi. О́zgermese, jańaǵa yńǵaılanbasa, ol keıin qalady. Zamanymyz ózgerip otyr, biz de ózgereıik» dep jalpy alash arystarynyń muratyna ózindik ún qosady. Onan keıingi nómirlerde osy taqyrypty keńeıte jelige tartyp, sharýashylyqty zaman aǵymyna yńǵaılap, óner úırenýge umtylý máselesin sóz etedi. Tirshilik úshin tartysý, taıtalasý, boıkúıezdenip bos qarap jatpaý kerektigin uǵyndyrady. «Qalymyz kelse, bir adamdy bir adamnan artyq etken ǵylym men óner úırenip, ózimizden ilgeri ketken halyqtarmen qatarlasýǵa talap etelik» deıdi.
Mirjaqyptyń «Oıan, qazaǵynyń», Ahmettiń «Masasynyń» sarynymen «Qazaqstan» gazeti, onyń redaktory Eleýsin Buırınniń úndestigi, qoldastyǵy kúmánsiz. Muny ózi de aqyn Eleýsin atamyzdyń A.Kolsovtyń «Chto ty spısh, mýjıchek?» degen óleńin aýdaryp bergeninen de kóremiz.
Uıyqtap jatyrmysyń qara shekpen,
Jaryq jaz qaıta keldi byltyr ketken.
Qarashy, anaý seniń kórshileriń
Áli júr qyzmetine erte ketken.
Baqqanyń kúndiz-túni tek bir uıqy,
Adamsyń talabyń joq munsha netken,– degen óleń nazasy qara shekpenmen birge qazaqqa da arnalyp turǵanyn ańdaý qıyn emes. Buǵan gazettegi «Endi qalaı turmaq eken?», «Halyqty oıatý úshin ne kerek?» degen bas maqalalary da aıqyn dálel bola alady. Baqytjan Qarataev «Azamattarǵa bir-eki aýyz sóz» arnap, onda kóshpeli ómirdiń dáýreni ótkenin aıtyp, qazaq buqarasyn otyryqshylyqqa, balalaryn oqytýǵa, eńbek pen ǵylymǵa shaqyrdy. E.Buırın shyǵarǵan «Yzyń» atty óleń kitabynyń rýhy da osylarmen ózektes, sabaqtas.
Taǵy bir súıinerlik jaǵdaı sol, gazet úshinshi sanynda «Ádebıet tańy» degen maqala berip, onda:
Ásempaz bolma árnege,
О́nerpaz bolsań arqalan.
Sen de bir kirpish, dúnıege
Ketigin tap ta, bar qalan,– deıtin Abaı óleńin «Ádebıetimizdiń shyńy!» dep baǵalaıdy. Ári Abaı shyǵarmalaryn «halqymyzdyń kóńil-kúıin ashyp, sergitedi» dep nasıhattaıdy. Sóıtip, gazet arqyly ult hakimi Abaı shyǵysymyzdaǵy Shyńǵystaýda ǵana emes, batysta da úlgi shashady.
Gazet ordalyq, oraldyq qazaqtardy Reseıde bolyp jatqan jaǵdaımen de tanystyryp turady. Mysaly, 1912 jyly Lena ózeni boıynda bolǵan qandy oqıǵaǵa baılanysty arnaýly maqala beredi.
– Valerıı Ánýaruly, endi gazetke redaktorlyq etken atańyz Eleýsin Buırın týraly az-kem aıtyp berseńiz.
– Ol kisi, sóz joq, óz zamanynyń zııaly, oqymysty, kózi ashyq adamy bolǵan, óz halqyna baqyt tilegen, teńdigin kóksegen. О́ziniń qyzy, Hadısha apaıymyzdyń aıtýynsha, ol 1874 jyly Batys Qazaqstan oblysynyń Jańaqala aýdanynda týǵan eken. Ata-anadan erte aıyrylǵan jas jetkin óziniń talaptanýymen bilimdi azamat, halyq muǵalimi, aqyn, jýrnalıst, zańger, qoǵam qaıratkeri bolyp shyǵady. Keńes ókimeti ornaǵasyn 20-shy jyldarda Bókeı gýbernııalyq keńesiniń birinshi sezine qatysady. Zań oryndarynda advokat bolady, keıinirek oqý-aǵartý komıssarıatynda isteıdi. Osyndaı azamattyń ómiri keńestik qýdalaýdan tuıyqqa tireledi. Atamyzdy Stalınabadqa jer aýdarady. Az ýaqyt arhıv mekemesinde istegesin jumyssyz qalady. Qyzy Sofııa ekeýi sonda ashtyq pen aýrý azabyn tartyp, 1933 jyly kóz jumady. Tipten qaıda jerlengeni, súıeginiń qaıda qalǵany bilgisiz. Men jaqynda Tájikstannyń tıisti organdaryna atamnyń qandaı da bir saıası ne qylmystyq is boıynsha ótken-ótpegenine suraý saldym. Soǵan jaýap kútýdemin.
– E.Buırınniń artyndaǵy urpaqtary ne hal keshti?
– Atammen birge onyń balalaryna da shúıligedi. Úlken uly, meniń ákem Ánýardy Máskeýde rabfakty bitirip, endi tústi metaldar ınstıtýtynda oqyp júrgen jerinen tutqyndap, Nıjnıı Tagılde shahta jumysyna salady. Oralda qalǵan ájemiz Umsyn Bekqalıqyzy kenje qyzy Hadıshany alyp, sol ulynyń qasyna barady. Máskeýde medınstıtýtta oqyp júrgen úlken qyzy Ǵaıshany Sverdlovskige jer aýdarady. Kóp uzamaı zombylyq zardabynan ol da kóz jumady. Osylaısha otbasynyń tý-talaqaıyn shyǵarady.
Qara jumystan bosap shyqqasyn ákem Ánýar Máskeýde oqyǵany esepke alynyp, 1936 jyly Almatynyń Ken-metallýrgııa ınstıtýtynyń 2 kýrsyna túsedi. Ken ınjeneri bolyp shyqqan ol 1954 jylǵa deıin Jezqazǵan kenishinde jumys istedi. Odan Almatyǵa kelip aspırantýraǵa tústi. 1957 jyly tolyq aqtalǵan qaǵazyn alyp, bir jyldan keıin kandıdattyq dıssertasııa qorǵady. Kompartııa qataryna ótti. 1972 jyly ájemiz Umsyndy qolymyzdan jerlegen soń bir jyldan keıin tehnıka ǵylymynan doktorlyq qorǵamaqshy bolyp júrgende ákem de qaıtys boldy.
Ákemniń qaryndasy Hadısha Egizbaeva Almatyda baqýatty ómir súrdi, bıologııa ǵylymdarynyń doktory atandy. Zertteýshilerge ákesi E.Buırın jóninde málimetter berip, ózi de maqala jazdy. 1998 jyly Oral qalasynda «Qazaqstan» gazeti shyǵyp turǵan Chapaev kóshesindegi 39-úıde eskertkish taqta ashylǵanda arnaıy shaqyrýmen baryp qaıtty. Atamyzdyń aty qaıta jańǵyra bastaǵanyna qatty qýandy. Qazir baqılyq bolǵan. Murat jáne Janat degen eki uly bar.
О́zim áke jolymen 1966 jyly Polıtehnıkalyq ınstıtýttyń geologııalyq-barlaý fakýltetin bitirdim. 10 jyl Qazaqstanda, odan keıin 20 jyl Iаkýtııada jumys istedim. 1996 jyldan beri Almatydamyn. Jekemenshik kompanııada geologpyn.
...Iá, osydan 100 jyl buryn qazaq tilinde «Qazaqstan» gazetin shyǵarǵan ardager azamat Eleýsin Buırınniń búgingi táýelsiz Qazaqstannyń bas gazetiniń Almatydaǵy ordasyna kelgen nemeresi osylaısha syr shertedi. Iá, halqynyń bolashaǵyna qyzmet etken Buırınniń de, basqalarynyń da eńbegi zor. Biraq, biz osy arada sol aqjoltaı, aq tilekti izashar gazet «Qazaqstannyń» redaktory týraly aıtpaqpyz. Sol kisiniń esimi el esinde saqtalyp, qasterlense eken deımiz. 1997 jyly «Egemende» aıtylǵan bir bazyna tilekten keıin keler jyly Oralda E.Buırın jumys istep, gazet shyǵarǵan úıde eskertkish-taqta ashylǵan bolatyn. Endigi jerde alǵashqy «Qazaqstan» gazetiniń redaktory atynda basylymdar basshylarynyń, jalpy jýrnalısterdiń júldeli syılyǵy taǵaıyndalsa, BAQ-tar arasyndaǵy konkýrstar uıymdastyrylsa, týǵan jerinde de esimin este qaldyrý sharalary oılastyrylsa, quba-qup bolar edi demekpiz.Sol asyl jádiger «Qazaqstan» gazeti men ony shyǵarýshylar haqynda derekti fılm túsirý de suranyp turǵandaı.
Bir anyqtap alatyn jaı, gazettiń birinshi nómiriniń shyqqan kúni eki túrli aıtylyp júrgen kórinedi. «Qazaq ensıklopedııasynda» berilgen maqalada «Qazaqstan» gazetiniń alǵash shyqqan kúni 1911 jyldyń 16 naýryzy dep kórsetilipti. Biraq gazettiń fırmasynan «№1 (10 mart 1911 g.)» degen jazý badyraıyp anyq kórinip tur. Biz osy jóninde jýrnalıstıka salasyndaǵy belgili ǵalym, qaıratker, «Qazaq ensıklopedııasynyń» bas dırektory Baýyrjan Jaqypqa habarlasyp edik, ol: «Qazaq jýrnalıstıkasynyń úlken tulǵaly ustazdary Haıyrjan Bekhojın, Beısenbaı Kenjebaev, Taýman Amandosov, Temirbek Qojakeev, Zeınolla Turarbekov syndy aǵalarymyzdyń bári «Qazaqstan» gazeti shyqqan kún 16 naýryz dep aıtyp ta, jazyp ta ketti. Soǵan toqtaǵanymyz jón shyǵar» dedi. Olaı bolsa, qasterli «Qazaqstan» gazeti týraly ustazdar sózin biz de ulaǵatqa alǵandy jón kórdik.
Qorǵanbek AMANJOL.
Sýretterdi túsirgen Iýrıı BEKKER.
