Foto: ummet.kz
QMDB ne aıtty?
Áýeli Qazaqstan Musylmandar Dinı Basqarmasynyń (QMDB) pikirin suraǵan edik. Bizge QMDB-nyń sharıǵat jáne pátýá bóliminiń mamany Elbek Tasbolatuly balıǵat jasyna deıin oraza – paryz emes ekenin, balany orazaǵa birtindep úıretý – quptarlyq amal ekenin, alaıda, balany májbúrleýge bolmaıtynyn aıtty.
«Ul bolsyn, qyz bolsyn, balıǵatqa tolǵannan bastap densaýlyǵy bolsa, oraza ustaýy kerek. Al, oraza ustaýǵa daıyn bolýy úshin – balıǵatqa tolardyń aldynda balany jaı-jaıdan jarty kún ýaqyt kóleminde shamasy kelgenshe oraza ustatyp úıretý – mustahab amal. Áke-sheshesi balaǵa ǵıbadat paryzynyń mánin jaımen túsindirip úıretýi kerek jáne balanyń erte jatyp, erte turýy men sáresi ishýin qadaǵalaǵany jón. Biraq bul balıǵatqa tolǵannan keıin ata-ana balany oraza ustaýǵa májbúrleý kerek degen sóz emes», dedi ol.
Sonymen qosa, QMDB ókili densaýlyqqa zııan bolsa, sharıǵat orazany toqtatýǵa ruqsat etetinin, ata-ananyń jaýapkershiligi – balany tárbıeleý bolsa da, balaǵa shamadan tys talap qoımaý mańyzdy ekenin aıtty.
«Álbette, bala oraza ustap júrgen kezde densaýlyǵyna qaýip bolmaýy kerek. Eger densaýlyǵyna qaýip tónse, orazasyn toqtatyp, qajetti em-sharalar alady, keıin múmkindik bolǵan kezde jalǵastyrady. Oraza sebebinen balanyń densaýlyǵyna qaýip tónip jatsa, áke-sheshe ony bilip, balanyń aýzyn ashtyrýy kerek. Iаǵnı, densaýlyqqa qaýip bolsa, eshbir jaǵdaıda ǵıbadatty jalǵastyr dep aıtylmaıdy», deıdi Elbek Tasbolatuly.
Ata-ana pikiri qandaı?
Balalardyń oraza tutýyna baılanysty ata-anadan pikir bildirýin suraǵan edik. Bizge «Adyrna» ulttyq portalynyń jetekshisi Arman Áýbákir balalardyń oraza ustaýyna qarsy ekenin aıtyp, sebepterin túsindirip berdi.
«Balalardyń oraza ustaýyna qarsymyn. Nege? Sebebi, ósip kele jatqan bala aǵzasyna turaqty azyq kerek. Balalardyń kletkalary sát saıyn ósedi. О́sip kele jatqan balanyń kletkalaryna júıeli túrde qorektik zattar qajet. Bala aǵzasy tek energııa ǵana jumsamaıdy, sonymen qatar, jańa kletkalar quryp, belsendi ósip jatyr. Eger bala jıi ash júrse, ósýi baıaýlaýy múmkin, ımmýnıtet tómendeıdi, mı jumysy nasharlaıdy, únemi sharshaý belgileri de paıda bolady. Ásirese, oqý oqyp, bilim alyp júrgen balalar ýaqytyly tamaqtanýy kerek», deıdi ol.
A. Áýbákirdiń aıtýynsha, balalar tamaq bolmasa da, jıi-jıi sý ishýi qajet.
«Oı eńbegimen aınalysqan jastarǵa kóbirek sý ishken abzal. Adamnyń mıy negizinen 70-80 % sýdan turady. Mıǵa sý jetispese, oılaý jyldamdyǵy baıaýlaıdy, este saqtaý nasharlaıdy, zeıin de tómendeıdi. Sýdyń qyzmeti adamnyń júıke-júıesine, naqtyraq aıtqanda, mıdyń júıke neırondary úshin óte mańyzdy. Sý jetkiliksiz bolǵanda, adamnyń boıynda bas aýrýy, sharshaý, uıqysyrap júrý, ashýshańdyq belgileri týyndaıdy. Iаǵnı, sý jetispeýshiligi aǵzadaǵy kortızoldy (stress gormony) kóbeıtedi. Sýdyń mólsheri az bolǵanda mıǵa durys ottegi de barmaıdy. Árıne, balanyń qıyndyqqa shynyǵýy úshin oraza paıdaly bolýy da múmkin. Biraq shynyqtyramyn dep balanyń densaýlyǵyn táýekelge tigý qanshalyqty durys?!», deıdi Arman Áýbákir.
Dıetolog ne deıdi?
Biz pikirin suraǵan Astana medısına ýnıversıtetiniń akademık E.D.Dalenov atyndaǵy profılaktıkalyq medısına ǴZI jetekshi ǵylymı qyzmetkeri, dıetolog Janna Nurbergen oraza kezinde balalar aǵzasynyń ereksheligin eskerý qajet ekenin, ıaǵnı, ár balanyń jaǵdaıy jeke qaralyp, densaýlyǵyna zııan kelmeýi basty nazarda bolýy tıis ekenin aıtty.
«Balalarǵa tolyq orazany ádette 14-16 jas aralyǵynda ustaýǵa ruqsat etiledi. Bul kezeńde jynystyq jetilý prosesi turaqtala bastaıdy. Al 7-13 jas aralyǵyndaǵy balalarǵa tolyq oraza ustaýǵa keńes berilmeıdi. Eger bala qatty nıet etse, jarty kúndik jeńildetilgen oraza ustaýǵa bolady. Eń bastysy – balanyń aǵzasynda vıtamın, mıneral tapshylyǵy bolmaýy kerek», deıdi ol.
Balalar oraza ustaýǵa nıet bildirgen jaǵdaıda, áýeli analız tapsyryp, gormondyq jáne jalpy aǵza kórsetkishterin teksertken jón ekenin aıtqan dáriger jasóspirim shaqta uzaq ýaqyt ash júrýdiń zııanyn erekshe atap ótti.
«О́sý kezeńinde aǵzaǵa energııa, aqýyz, dárýmender men mıneraldar jetkiliksiz bolsa, balanyń boı ósýi baıaýlap, bulshyq et damýy tejelýi múmkin. Qorektik zattardyń tapshylyǵy gormonaldyq júıege de áser etedi», dedi J. Nurbergen.
Dıetolog oraza kezindegi as mázirin, ıaǵnı durys tamaqtanýdyń negizgi qaǵıdalaryn atap ótti.
«Kúnine aýyz ashý − aýyz bekitý aralyǵynda 2-2,5 lıtr sý ishý qajet. Aýyzdy jyly sýmen ashyp, 2-3 qurma jeýge bolady. Jalpy biz tátti taǵamdardy rasıonnan alyp tastaý kerek dep aıtamyz ǵoı, al qurma – paıdaly tátti. Baıqaısyzdar ma, qurma jegennen keıin adam kádimgideı toıyp qalǵan sııaqty bolady. Qurma adamǵa tez toıymdylyq sezimin jáne mıymyzǵa energııa beredi. Aýyzashardan keıin birden ystyq tamaq jeýge bolmaıdy, keminde 15 mınýt kútken durys. Rasıonda kók shópten, qyryqqabat, sábiz, qyzylsha sııaqty qarapaıym kókónisterden jasalǵan salattar bolýy kerek», dedi ol.
Dıetolog zııandy taǵamdardan bas tartýdy, naqty aıtqanda, qýyrylǵan taǵamdardy shekteýge keńes berdi.
«О́kinishke qaraı, ósimdik maıy qazir rafınattalǵan, ony shyjǵyryp qýyramyz, pisiremiz. Onyń quramyndaǵy paıdaly nárseler kanserogendik zattarǵa aınalyp ketip jatyr (Kanserogendik zat degenimiz – rak aýrýyn týdyrýshy zattar). Sonyń kesirinen dárigerler qazirgi ýaqytta «qýyrylǵan taǵamdy jemeńizder» dep dabyl qaǵyp jatyr. Eger maldyń maıyna, toń maı jáne ish maı sııaqty durys maıǵa qýyrylǵan bolsa, tamaqty alańsyz jeı berýge bolady. Qazir paıdalanylyp júrgen maılar óte zııandy. Taǵy bir aıtarym, shujyq (kolbasa), ketchýp, maıonez, t.b. tez daıyndalatyn taǵamdardy múlde jeýge bolmaıdy. Oraza ýaqytynda durys tamaqtanǵysy kelse adam shujyqtan múlde bas tartqany durys. Tez daıyndalatyn taǵamdardyń quramynda et joq, ettiń ornyna túrli boıaǵyshtar, túrli qospalar bar», dedi Janna Nurbergen.
J. Nurbergen sondaı-aq gazdalǵan tátti sýsyndardy tutyný usynylmaıtynyn aıtyp, gazdalǵan sýdy lımon qosylǵan qarapaıym sýmen nemese qymyz-shubatpen jáne tabıǵı sýsyndarmen almastyrýǵa keńes berip, gazdalǵan sýsyndardy múldem rasıonnan alyp tastaý kerek ekenin aıtty. Mysaly, «Koka-kola» eshqandaı taǵamdy qorytpaıdy, kerisinshe aǵzaǵa zııanyn tıgizip jatyr. Maman sonymen qatar, aq un ónimderiniń zııan ekenine toqtaldy. Aıtýynsha, aq un ónimderinde paıdaly qorektik zattar az bolǵandyqtan qandaǵy qant deńgeıin kóterip, júrek-qan tamyr júıesine salmaq túsirýi múmkin. Sondyqtan aq undy qara un ónimderimen almastyrǵan durys. Ol ashyqqannan keıin nemese tamaqtanǵan soń deneni qozǵalysta ustaýdyń mańyzdylyǵyn tilge tıek etti. Onyń aıtýynsha, adamnyń as qorytý júıesinde shamamen 10 metrge deıin ishek bar. Tamaq sol jolmen erkin ótýi úshin qozǵalys qajet. Tamaqtanǵannan keıin keminde 4000-5000 qadam júrgen durys. Sportpen aınalysatyndar kóbirek qozǵalatyndyqtan, sý mólsherin 3 lıtrge deıin arttyrǵany jón.
Dáriger Janna Nurbergen qandaı balalarǵa oraza ustaýǵa múldem bolmaıtynyna toqtaldy.
«Anemııasy bar balalarǵa oraza ustaýǵa múldem bolmaıdy. Anemııa keıde jasyryn bolýy da múmkin. Ony arnaıy qan taldaýy arqyly anyqtaýǵa bolady. Túrli sozylmaly aýrýlar kezinde, mysaly, qant dıabeti, asqazan-ishek jolynyń aýrýlary, tynys alý júıesiniń aýrýlary bar balalarǵa, sondaı-aq, ımmýnıteti álsiz balalarǵa oraza ustaýǵa bolmaıdy», deıdi Janna Nurbergen.
Budan soń, dıetolog oraza tutqan balalardyń álsirep bara jatqan kórinis belgilerine toqtaldy.
«Álsizdik nyshany balanyń kóp jaǵdaıda tez turyp qalǵan kezde kóz aldy qaraıyp, basy aınalǵanynan baıqalady. Keıbir balalarda tipti aıaǵy dirildeýi jáne kese ustaǵan kezde qoly dirildeýi – múmkin jaǵdaı. Álsizdiktiń taǵy da bir kórsetkishi – tersheńdik. Ol natrııdiń tapshylyǵynan bolýy múmkin. Tipti sonyń kesirinen keıbir balalar esinen tanyp qulap jatady», dedi maman.
J. Nurbergen balalarǵa oraza mindettelmeıtinin eskertip, balalardyń orazasy – jaýapkershilikpen sheshiletin másele ekenin tilge tıek etti.
«18 jasqa deıingi balalardyń basty mindeti – aǵzasyn bolashaq ómirge durys daıyndaý. Jynystyq jetilý jáne gormondyq damý qalypty júrýi tıis. Eger analız nátıjeleri qalypty bolyp, densaýlyqqa qaýip joq ekeni dáleldense, ata-analar balanyń oraza ustaýyna ruqsat berýine bolady. Oraza – tek tamaqtan bas tartý emes, aǵzany jáne rýhanı dúnıeni tazartýdyń bir joly ǵoı. Ǵalymdardyń zertteýi boıynsha ash adamnyń mıy, zeıini óte jaqsy bolady. Baıqasańyz, adam tamaqty qalaı jep toıyp alady, solaı adamnyń búkil energııasy tamaqty qorytýǵa ǵana jumsalyp, uıqysy kelip, álsirep ketedi. Al, ash adamnyń mıy qashanda 100 %-ǵa jumys istep turady. Sol sebepti, oraza – zeıin men oqý úlgerimine óte jaqsy áser etýi de múmkin. Árıne, qarsy kórsetkishter bolmaý kerek, balanyń densaýlyǵy kádimgideı saý bolý qajet», dep túıindedi dáriger.
