Ortalyq Azııadaǵy turaqtylyq araly

Jas, táýelsiz Qazaqstan Respýblıkasy memlekettiliginiń qalyptasý sátinen bergi ýaqyt aralyǵy oqıǵalar men asqaraly asýlarǵa toly. Ulttyq ál-aýqattyń ósýi, ekonomıkanyń órleýi, azamat­tyq tynyshtyq pen turaqtylyqtyń saqtalýy – qa­zaq­standyqtardyń maqtanyshy. Erteńgi kúnge úmitpen qaraýǵa negiz bolatyn basqa da jaılarmen qatar Qazaqstannyń áleýmettik-ekonomıkalyq jáne saıası damýy aıryqsha tánti  etedi. 16,2 mıllıon halqy bar memlekette kóptegen ulttar men dinderdiń ókil­deri tatý-tátti qatar ómir súrip jatyr. Respýblıkanyń serpindi syrtqy jáne ishki saıasaty jańa jetistikterge jetýdiń negizin qalaýda. Turaqtylyqtyń  jáne sonyń arqasynda kelgen eko­nomıkalyq ósýdiń arqasynda Qazaqstan halyqaralyq saıasatta da kóp nársege qol jetkizdi. Sonyń ishinde álemniń  beldi uıym­darymen yntymaqtastyq yńǵaıyndaǵy tabystary da qomaqty. Qazaqstan Respýblıkasy Azııa­daǵy ózara is-qımyl men senim sharalary jónindegi keńes, Islam konferensııasy uıymy, Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq  uıymy, Shanhaı yntymaqtastyq uıymy sııaqty kóptegen mańyzdy memleketara­lyq qurylymdardyń múshesi bo­lyp tabylady. Atalǵan baǵyt­tar­dyń barlyǵy boıynsha da qazaqstandyq dıplomattar talmaı jumys isteýde. Tabysty ju­mys isteýde. Oǵan mysal retinde Qazaqstannyń EQYU-daǵy tór­aǵalyǵy men Astanada uıym­nyń tarıhı Sammıtiniń ótkizilýi sııaq­ty jarqyn jaılardy aıtýǵa bo­la­dy. Bıyl respýblıkanyń IKU-daǵy tóraǵalyǵy bastalady, taıaý aradaǵy mańyzdy oqıǵalardyń qatarynda Islam konferensııasy uıymy sammıtine daıyndyqty jáne qonaqjaı qazaq jerinde ótetin ShYU sammıtin eske alý jón. Onyń ústine respýblıka talaı ret ártúrli halyqaralyq qu­rylymdardyń qurylýyna basta­ma­shy boldy. El damýynyń taǵ­dyryn sheshken asa mańyzdy qadamdardyń biri Azııadaǵy ózara is-qımyl men senim sharalary jónindegi keńestiń qurylýy. 1992 jyly Qazaqstan Prezıdenti BUU minberinen jańa táýelsiz memlekettiń basshysy retinde sóz sóılegende osynaý beıbitsúıgish qurylymdy qurýdyń joldary týraly oılarymen bólisken edi. Ideıa aıtylǵannan ony júzege asyrǵan 2002 jylǵa deıin on jyl ótti. Onyń esesine búginde AО́SShK úsh mıllıardtan astam halqy bar, álemdik ishki jalpy ónimniń úshten bir bóligin beretin 20 memlekettiń basyn qosatyn uıym. AО́SShK-niń basty maq­sattarynyń biri – Azııa óńirinde ózara senim men jemisti yn­tymaqtastyqty nyǵaıtý úshin jaǵdaı jasaý. Qazaqstan Respýblıkasynyń osy uıymdaǵy tóraǵalyǵy ótken jyldyń jazynda aıaqtaldy, tór­aǵalyq kezinde AО́SShK-niń negizgi qujattarynda aıqyndalǵan yntymaqtastyqtyń barlyq bes pýnkti boıynsha naqty jumys  júrgizildi. Olar – ekonomıkalyq, áleýmettik-gýmanıtarlyq, ekologııalyq baǵyttar, sondaı-aq jańa qyr kórsetýler jáne qater­lermen kúres salasy. AО́SShK-de áskerı-saıası saladaǵy problemalar arnaýly pýnktke bólip kórsetilgen. Iаdrolyq qarýdy taratpaý rejimi, energetıkalyq qaýip­siz­dik,  esirtki trafıgimen kúres, jańa qyr kórsetýler men qater­lerge qarsy turý jónindegi naq­ty is-sharalar belsendi túrde qarasty­ry­lyp, pysyqtalady. О́z quzy­reti sheńberinde keńes AО́SShK múshesi – Aýǵan­stan­nyń beıbit damýyna gýmanı­tar­lyq kómek kórsetý arqyly septesedi. Aýǵan jaǵy óz kezeginde AО́SShK-niń esirtkiniń zańsyz aı­na­ly­mymen kúres tuǵyr­na­ma­syn daı­yndaý isine belsene qa­tys­ty. Tu­tastaı al­ǵanda AО́SShK sheń­be­rinde júzege asyrylǵan saıası únqa­ty­sý men ártúrli is-sharalar Azııa­daǵy beıbitshilik pen qaýip­siz­dikti saqtaý isine  kómek­te­se­tini kúmánsiz. Alaıda, AО́SShK men basqa da kez kelgen óńirlik qurylym­nyń qyzmetine toqtalǵanda ja­han­daný jaǵdaıynda birde-bir uıym qaýip­sizdikti jeke-dara qam­tamasyz ete almaıtynyn túsiný mańyzdy. Son­dyqtan da ártúrli maqsat­tar­dy sýbóńirlik, óńirlik jáne jahandyq deńgeıde sheshý isi­men aınalysatyn halyq­ara­lyq qoǵam­dastyqtar júıesi qajet. Shanhaı yntymaqtastyq uıymy 2001 jyly qurylǵan. Degenmen ShYU-nyń tarıhı ózegi odan birshama burynyraq, 1996-1997 jyldarda áskerı saladaǵy senimdi nyǵaıtý men shekara mańyndaǵy qarýly kúshterde eki jaqty qysqartý jónindegi kelisimderge qol qoıý nátıjesinde «Shanhaı bestigi» dúnıege kelgen kezden bastalady. Oǵan Qazaq­stan, Qyrǵyzstan, Qytaı, Reseı men Tájikstan engen edi. 2001 jyly О́zbekstan qosylǵan soń bir­lestik óz ataýyn Shanhaı yn­ty­maqtastyq uıymy dep ózgertti. Uıymǵa kiretin elderdiń jal­py aýmaǵy Eýrazııa aýmaǵynyń 60 paıyzyn quraıdy. Halqy ty­ǵyz ornalasqan Qytaıdyń arqa­synda, ShYU-da, is júzinde, búkil planetadaǵy adamzattyń shırek bóligi turyp jatyr. Uıymnyń erekshelikteriniń biri mártebelik turǵydan onyń NATO sııaqty áskerı blokqa da, ARF ASEAN sııaqty qaýipsizdik jónindegi ashyq turaqty keńeske de jat­paı­tynynda, ol aralyq ustanymdy ustanady. Uıymnyń basty mindetteri – múshe elderdi biriktiretin keńistiktegi turaqtylyq pen qaýipsizdikti nyǵaıtý, lańkestik­pen, separatızmmen, ekstremızm­men, esirtki trafıgimen kúresý, ekonomıkalyq yntymaqtastyq­ty, energetıkalyq seriktestikti, ǵylymı jáne mádenı ózara is-qımyldy damytý. Jaqynda Almatyda bolyp ótken ShYU konferensııasynda Taıaý Shyǵys pen Afrıkadaǵy «áleýmettik dáme revolıý­sııa­la­ry» delinetinder jóninde kóp aıtyldy. Saıasattanýshylardyń pikiri boıynsha, búginde álem óte kúrdeli jaǵdaıda tur – múdde­lerdi geosaıası qoldaý júıesi kúı­reýde. Talaı adamdar tártip­sizdikter lańkestik uıym­dardyń ósýine ákelip soqtyrýy múmkin ekenin joqqa shy­ǵarmaıdy. «Arab Shyǵysynda bolyp jatqan oqıǵalar kezdeısoq oryn alǵan oqıǵalar emes. О́ıtkeni, búginde sonda bolyp jatqan oqıǵalar astarynda áleýmettik-ekonomıkalyq negizder bar ekeni aıdan anyq. TMD elderi úshin bul oqıǵalar, baqytymyzǵa oraı, qarym-qatynasqa keri áser etpeıdi», – dedi ShYU-nyń Bas hatshy­sy Muratbek Imanalıev. Afrıka men Taıaý Shyǵys ShYU-nyń múddesi salasyna enbeıtinimen, Almaty konferen­sııa­syna qatysýshylar jaǵdaı ShYU Memleket basshylarynyń Astana Sammıtinde – tikeleı forýmda nemese ekijaqty kezdesýler aıasynda talqylanatynyn joq­qa shyǵarmaıdy. Aýǵan prob­lemasy da joǵary atalǵandardan az alańdaýshylyq týǵyzbaıdy. Konferensııaǵa qatysýshylar Aý­ǵanstandy álemdik qaýipsizdikke aıtarlyqtaı qater tóndiretin oshaq dep biledi. Atap aıtqanda, memleketterdiń syrtqy shekara­lary­nyń sheńberinde esirtkige qarsy beldeý qurý usynylady. «Otyz jyl soǵys júrdi. Kedeı el bolǵandyqtan, sharýalar tirshilik úshin ózderine paıdaly nárseni ósiredi. Munda kúresti el ishinde ǵana emes, esirtki tra­fı­giniń Eýropaǵa jolyn qıyndatý úshin shetelderde de júrgizý kerek. Satyp alýshylar bolmasa, tra­fıktiń joly da qıyndaı tú­sedi, sonda bizdiń sharýalar esirt­kiniń ornyna basqa daqyldardy ósirýge májbúr bolady», – dep konferensııaǵa qatysyp otyrǵan AIR konsýly Azız Rahman Faık problemalarymen bólisti. Al jazdyń basynda Astanada ótetin mereıtoılyq sammıtte konferensııa barysynda jarııa­lan­ǵan usynymdamalar, sarap­shy­lardyń boljamdary boıyn­sha, ShYU-nyń normatıvtik-quqyqtyq qujattarynyń negizine alynady. Respýblıka IKU-ǵa 1995 jyly múshelikke ótti jáne sol ýa­qyttan beri onyń quramyn­da­ǵy basqa memlekettermen ynty­maq­tastyǵyn joǵary qarqynmen belsendi arttyryp keledi. Uıym­men aradaǵy tórt negizgi baǵyt 42 múshe elmen ekonomıkalyq baı­lanystardy qamtysa, olardyń qatarynda saýda-sattyq, kólik, tý­rızm jáne qarjy salalary bar. Keıbir pikir alshaqtyǵyna qara­mas­tan, IKU dinı maqsat­tardy kóz­demeıdi. Negizinen uı­ym mu­syl­man qoǵamynyń deń­geı­in kóte­rip, ony jańǵyrtýǵa umtylatyn múddeni qarastyra­dy. IKU-nyń basty mindetteri­niń biri ıslam álemin HHI ǵasyr qaýip-qater­lerine beıimdeýdi maq­sat tutady. Sondaı-aq IKU qyz­metiniń qazirgi kezeńdegi mańyzdy máselesi uıym keńistiginde áıel­derdiń quqyn ilgeri jyljytý bolyp tabylady. Atalǵan taqy­ryp­taǵy asa ma­ńyz­dy shara IKU-nyń 2012 jyly Astanada ótetin musylman áıelderi isteri jónindegi halyqaralyq konferensııa bolady. Qazaqstandyq tóraǵalyqtyń mańyzdy belesteriniń biri son­daı-aq dinaralyq únqatysýdy qaı­ta jańǵyrtý. О́ıtkeni, Astana qashanda Batys pen Shyǵys yn­tymaqtastyǵynyń jaqtasy bo­lyp keledi. Endi Qazaqstannyń tóraǵalyǵynyń arqasynda eki jaq is júzinde jaqyndaı túsýge múmkindik alady. «О́ziniń EQYU-ǵa tóraǵalyǵy kezinde Batys pen Shyǵysty ja­qyndatýǵa qabiletti ekenin kór­set­kenindeı, uıym jańa tóraǵa – Qazaqstannyń jetekshiligimen qaıta jańǵyrady dep sengimiz keledi, – dep jazady pákstandyq saıa­sattanýshy Saıma Kamal. – IKU –  quramynda 57 memleket bar halyqaralyq birlestik jáne onda Qazaqstan sheshýshi memle­ket­terdiń biri retinde qarasty­ry­lady. Dál osy memleket uıymdy tabys bıigine shyǵarýǵa jáne eki mańyzdy halyqaralyq uıym – IKU men EQYU-ny jaqyndatýǵa qajetti áleýetke ıe». Qazaqstannyń ótken jyly ǵana EQYU-ǵa tóraǵalyq etkeni respýblıkanyń osy laýazymdaǵy qyzmeti artta qaldy deýge negiz bermeıdi. Is júzinde, tóraǵalyq úsh jylǵa sozylady. Iаǵnı, uıym erejesi boıynsha jumys EQYU-ǵa tóraǵalyqqa bir jyl qalǵanda bastalady jáne keıin bolashaq, is basyndaǵy jáne ótken tóraǵalar­dy baılanystyratyn «úshtik» negizinde jalǵasady. Demek, Qa­zaq­stan bıyl da burnaǵy jylda­ǵydaı atalǵan halyqaralyq bedeldi uıymnyń aldyńǵy shebinde bolyp tabylady. Respýblıkanyń EQYU-ǵa tór­aǵa­lyq laýazymyna saılanýy – bul óz tabystary arqyly sal­maqty halyqaralyq tanymal­dyq­qa ıe bolǵan búkil eldiń, bar­lyq Qazaqstan halqynyń eńbegi. EQYU-ǵa tóraǵalyq saıası júıe­ni odan ári jańǵyrtýǵa yqpal etedi. Bul bılik júrgizip otyrǵan jáne respýblıkanyń qoǵamdyq-saıası ómirin odan ári demo­kra­tııalandyrýǵa baǵyttalǵan  re­formalarǵa sáıkes keledi. Qazirgi Syrtqy ister mınıstri Qanat Saýdabaev 2007 jyly Madrıdte Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵalyq etetini týraly sheshim shyǵarylǵannan keıin bylaı dep atap ótti: «Biz qazirdiń ózinde basqa Qazaqstanda ómir súrip ja­tyrmyz degen bolar edim. Son­dyq­tan bul sheshim bizdiń naqty tabystarymyzdy qýattap qana qoı­maı, sondaı-aq bizdiń elimiz­diń halyqaralyq qoǵamdastyq­taǵy damýynyń jańa kezeńin aıqyndap berdi». Jaǵdaı shyn máninde osylaı qalyptasyp otyr. Qazaqstan EQYU-ǵa tóraǵalyǵy laýazy­myn­da ózine ıntegrasııalyq róldi – ShYU, AО́SShK, IKU sııaqty ózge óńirlik birlestiktermen óz­ara is-qımylda basty baı­la­nys­tyrýshy býyn fýnk­sııasyn alyp, olardyń kúsh-jigerin búkil Eýrazııa keńistigindegi mańyzdy saıası jáne ekonomıkalyq prob­lema­­lardy sheshýge jumyldyr­dy. Jáne Qazaqstannyń tabysy – bul búkil Ortalyq Azııanyń tabysy, bul – búkil TMD-nyń tabysy, bul – EQYU-nyń tór­aǵasy bolǵan alǵashqy azııalyq el, alǵashqy postkeńestik el, al­ǵashqy túrki álemindegi el jáne   basym bóligi dástúrli Islam mádenıeti­niń arealynda jatqan el. Sonymen qosa, Qazaqstannyń tóraǵalyǵymen uıymnyń ózi de Batystyń Azııada bolyp jatqan úderisterge aqparattanýy men qatystylyǵyn joǵarylatýǵa, óńir­degi memlekettermen qazir­giden de tyǵyzyraq áriptestik qarym-qatynas qalyptastyryp, Aýǵanstanmen shekarada úlken móldirlikti qamtamasyz etýge tamasha múmkindik aldy. Barlyq halyqaralyq qoǵamdastyq múd­de­lilik tanytyp otyrǵan qaýip­siz, turaqty jáne boljamdy Ortalyq Azııa qurý úshin jańa múmkindikter ashyldy. Qazaqstannyń EQYU-ǵa tór­aǵa­lyqqa saılanýyna bir tamasha fakt oń áser etti: TMD elderi 12 prezıdent deńgeıinde jáne Eý­ropalyq Odaq Qazaqstannyń tór­aǵalyǵy boıynsha tutastaı birizdi oń baǵa berdi. Bul Eýropalyq Odaq pen TMD elderi arasynda eshqandaı qaıshylyqtar kezdespegen birden-bir qujat bolyp tabylady. Tutastaı alǵanda, respýb­lı­kanyń álemdik tarıh barysyna yqpal etetin uıymǵa halyq­ara­lyq qatystylyǵy qyrlary ha­qynda aıtar bolsaq, bylaı deýge bolady: Qazaqstan «qaıdaǵy bir túpkirde» jatqan abstraktili, po­ten­sıaldy kontragent nemese áriptes emes, istes bolýǵa bola­tyn senimdi jáne boljamdy árip­tes retinde qarastyryla basta­dy. Táýelsizdigine qol jetkizgennen keıingi óte qysqa merzimde respýblıka halyqaralyq qaty­nas­tardyń tolyqquqyqty sý­bek­tisi boldy jáne ońtaıly ın­vestısııa­lyq ahýal qalyptasqan, turaqty jetilý ústindegi aza­mattyq qoǵam ınstıtýttarynyń júıesi bar, jahandaǵy naryqtyq ekono­mı­kaly el retinde tabıǵı túrde damyp keledi. Nadejda PETROVA. «Izvestııa», 2011 jylǵy 15 naýryz.